คู่มือโคขุน ม.พะเยา

ไดรบั ทุนอุดหนนุ การทำกิจกรรม
สง เสริมและสนบั สนุนการวิจยั

ภายใตโ ครงการสง เสรมิ และสนับสนนุ
การจัดการความรกู ารวจิ ัยเพือการใช

ประโยชน ประจำป 2563

นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้อื เพอ่ื ยกระดับผลผลิตและรายได้ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
อย่างย่ังยืน

Innovation beef production system for increase for
increase product and income of farmer

บทนำ

การเลี้ยงโคเนื้อและโคขุน ในประเทศไทยนับเป็นอาชีพหน่ึง
ที่น่าสนใจสำหรับเกษตรกรรายย่อยในปัจจุบัน เพราะความต้องการบริโภค
เนื้อโคและผลิตภัณฑ์ทั้งในประเทศและเพื่อการส่งออกยังคงมีเพิ่มมากขึ้น
เรื่อย ๆ โดยเฉพาะประเทศจนี ซึง่ มตี ลาดรองรบั เป็นกลุ่มผู้บริโภคจำนวนมาก
รวมถึงทั้งภาครัฐบาล แหล่งทุน และหน่วยงานเอกชนมีนโยบายให้การ
สนับสนุนเกษตรกรผู้เลี้ยงโคเน้ือ-โคขุน จึงเป็นโอกาสดีสำหรับผู้ประกอบ
อาชพี เล้ียงโคเนื้อ-โคขุนที่จะสามารถพัฒนาระบบการผลติ โคเน้ือคุณภาพเพ่ือ
เปน็ อาชีพหลกั ของเกษตรกรได้

ในภาพรวมของอุตสาหกรรมโคเนื้อท่ัวโลกมีการแข่งขันสูงมาก
ผู้ผลิตโคเนื้อประเทศไทยต้องพัฒนาประสิทธิภาพการผลิตและพัฒนา
ผลิตภณั ฑใ์ หม้ ีคุณภาพดที ี่สดุ ผลติ ภณั ฑม์ ีความปลอดภยั ต่อผบู้ รโิ ภค สามารถ
ตรวจสอบย้อนกลับผลิตภัณฑ์ที่มีข้อสงสัยหรือมีปัญหาได้ตลอดห่ว งโซ่การ
ผลิต ภายใต้เง่อื นไขการลงทนุ และระบบการผลติ ที่เหมาะสมสำหรบั เกษตรกร
รายย่อยของประเทศไทย คณะผูเ้ ขียนได้สรปุ ข้ันตอนการผลิตโคเน้ือคุณภาพ
อยา่ งย่งั ยนื ซึ่งเปน็ แนวทางปฏบิ ัตใิ นระบบการจดั การท่ีเหมาะสมกับชีววิทยา
โคเนื้อเพื่อการเพิ่มผลผลิตสูงสุด และเกษตรกรรายย่อยสามารถนำไปปรับ
ใช้ได้ตามความเหมาะสมกับระบบการผลิตของแต่ละฟาร์ม อันจะช่วยให้
เ กษต ร กร ผ ู ้ เ ล ี ้ ย ง โ ค เ น ื ้ อก้ า วทั น เ ทค โ น โ ล ย ี แ ล ะ น วั ต กร ร ม กา ร ผ ลิ ต ท ี ่ มี
ประสทิ ธภิ าพสงู สุด สามารถพัฒนาเป็นอาชีพหลกั ที่มงั่ คงและยงั่ ยืนตลอดไป

1

ระบบการผลิตโคเน้ือ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
ระบบการผลติ โคเนอ้ื ทั่วโลกสามารถแบ่งออกได้ 3 ระบบ ได้แก่

1. ระบบการเลี้ยงแบบประณีต (Intensive system): หมายถึง
การเลี้ยงโคขังคอกขุนในระบบฟาร์มปิด โดยใช้เทคโนโลยีการผลิตและ
เครื่องจักรอปุ กรณท์ ี่ทันสมัย สายพันธ์ุโคเนือ้ ที่มีคุณภาพ ให้อาหารผสมครบ
ส่วน (TMR) ที่มีพลังงานสูง โคเจริญเติบโตเร็ว ระยะเวลาเลี้ยงขุนสั้น อายุ
และขนาดน้ำหนักตามความต้องการของตลาด โดยปกติจะใช้เวลาเลี้ยงขุน
นานประมาณ 3 - 4 เดือน แต่หากต้องการโคไขมันแทรกอาจเลี้ยงขุนต่ออกี
ประมาณ 6 – 8 เดือน โคเข้าขุนรับซื้อจากฟาร์มของเกษตรกรหรืออาจผลติ
เองบางส่วน

2. ระบบการเลี้ยงแบบกึ่งประณีต (Semi – intensive system):
หมายถงึ การเล้ียงโคเนื้อในระบบฟาร์มท่เี ล้ยี งโคกึ่งขงั กง่ึ ปล่อย โคปล่อยแทะ
เล็มแปลงหญ้าที่มีร้ัวควบคุม อาจใช้วิธีปล่อยโคแทะเล็มแปลงหญ้าตลอด 24
ชั่วโมงโดยมีคอกพักให้น้ำ อาหารเสริม และแร่ธาตุ ท่ีโคสามารถเข้าถึงได้
ตลอดเวลา หรืออาจใช้ระบบปล่อยโคแทะเล็มแปลงหญ้าช่วงกลางวันตอน
เยน็ ต้อนกลบั ขงั คอก เน้นการเลยี้ งด้วยหญ้าเพ่อื ลดต้นทุนการผลติ เปน็ ระบบ
การเลี้ยงโคเนื้อที่เหมาะสมที่สุดสำหรับฟาร์มเกษตรกรรายย่อยของประเทศ
ไทย โดยเฉพาะการเลี้ยงแม่โคตน้ น้ำผลติ ลูกจำหน่าย ภายใต้ระบบมาตรฐาน
ฟารม์ โคเน้ือ (Good Agricultural Practice, GAP)

3. ระบบการเลี้ยงแบบไล่ทุ่ง (Extensive system) หมายถึง การ
เลี้ยงโคแบบด้ังเดิมปลอ่ ยโคออกเดนิ หากินกลางวนั เย็นตอ้ นกลบั คอกโดยมคี น
เลี้ยงเดินตาม ฝูงโคปล่อยเดินหากินทั้งวันไม่มีรั้วควบคุมส่วนใหญ่เป็นโค
พื้นเมืองหรือลูกผสมบราห์มัน ซึ่งมีประมาณ 5.6 ล้านตัวหรือคิดเป็น 70
เปอร์เซ็นต์ของโคเน้ือทั้งหมด 8 ล้านตัว โดยเกษตรกรรายย่อยจะเลี้ยงปล่อย
ตามพื้นที่สาธารณะไล่ต้อนไปตามแหล่งอาหารธรรมชาติ โดยไม่มีการเสริม
อาหารข้น ใช้แรงงานในครอบครัวดูแลฝูงโคที่ปล่อยแทะเล็มหญ้าตาม
ธรรมชาติ มีการลงทุนต่ำ แต่ปัจจุบันระบบการเลี้ยงแบบไล่ทุ่งมีปัญหาพื้นท่ี

2

เลี้ยงสาธารณะลดลง ผลกระทบจากการใช้สารเคมีพิษทางการเกษตรกร ทำ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
ใหฝ้ งู โคทเ่ี ลย้ี งไมม่ คี ณุ ภาพและการให้ผลผลติ ตำ่

สรุป : ระบบการเลี้ยงที่เหมาะสมกับชีววิทยาการเจริญเติบโตของ
โคเนื้อในประเทศไทย คือ ระบบการเลี้ยงแบบไล่ทุ่ง (Extensive system)
หรืออาจใช้ระบบปล่อยโคแทะเล็มในแปลงหญ้าแบบหมุนเวียนตลอด 24
ชั่วโมง โดยมีคอกพักที่โคสามารถเข้าถึงน้ำ อาหารเสริม และแร่ธาตุ ได้
ตลอดเวลา เน้นการเลี้ยงโคด้วยหญ้าคุณภาพสูงเป็นหลักเพื่อลดต้นทุนการ
ผลิตและโคสามารถเจริญเติบโตอย่างเต็มที่ตามพันธุกรรม สามารถใช้
นวัตกรรมและเทคโนโลยีที่ทันสมัยเหมาะสมกับเกษตรกรช่วยเพ่ิม
ประสิทธิภาพการผลิตได้ ท้งั ดา้ นการจัดการฟารม์ การปรบั ปรงุ พนั ธ์ุ การเพ่ิม
ประสิทธิภาพผสมติดแม่โค การจัดการด้านอาหาร ด้านสุขภาพและสวัสดิ
ภาพสัตว์ พัฒนาเข้าสู่ระบบมาตรฐานฟาร์มโคเนื้อ (Good Agricultural
Practice, GAP) เพ่อื เพิ่มผลกำไรสามารถเป็นอาชีพหลักที่ม่ันคงและยง่ั ยนื

3

- ง- หนา้
ก
สารบญั เร่อื ง ข
ค
กติ ตกิ รรมประกาศ ง
บทคดั ยอ่ จ
บทสรปุ ผู้บริหาร ฉ
สารบญั เรื่อง
สารบญั รปู 1
สารบญั ตาราง 1
1
บทท่ี 1 3
บทนำ 3
1.1 ความสำคญั และท่มี าของปญั หา 3
1.2 วัตถุประสงค์ 6
1.3 ขอบเขตการถา่ ยทอดองค์ความรู้ 6
1.4 ประโยชน์ทคี่ าดว่าจะไดร้ ับ 6
บทที่ 2 11
องค์ความรู้จากผลงานวิจัยและนวัตกรรม 12
2.1 แนวทางการพฒั นาสายพันธ์โุ คเนอื้ คณุ ภาพใหต้ รงตามความต้องการของตลาด 14
2.2 การใชน้ วัตกรรมยกระดับการจัดการลกู โคเน้ือหลงั คลอด 17
2.3 การยกระดับระบบการเล้ียงตามหลกั สวัสดิภาพสัตว์ 20
2.4 ถา่ ยทอดการผลติ แก๊สชวี ภาพจากมลู โคเน้ือสำหรบั ครวั เรือน 20
2.5 พัฒนาระบบธนาคารมลู โคเนื้อเพ่ือความเข้มแข็งและรักษาส่งิ แวดลอ้ มของชุมชน 20
บทท่ี 3 23
วิธีการดำเนินงาน 25
3.1 ขัน้ ตอนการถ่ายทอดองค์ความรู้ 28
3.2 แผนการดำเนนิ งานตลอดโครงการ 28
3.3 การตดิ ตามความสำเร็จของโครงการ/การประเมินผลโครงการ 28
บทที่ 4 34
ผลการดำเนนิ งาน 58
4.1 ภาพปฏบิ ัตงิ านสำรวจพ้ืนทีเ่ พอื่ ทราบถงึ ปัญหาสภาพการเลี้ยง 60
4.2 การอบรมถา่ ยทอดองค์ความรู้สู่เกษตรกรเป้าหมาย 65
4.3 กิจกรรมออกพืน้ ทป่ี ฏบิ ตั ิการการทำโปรแกรมสขุ ภาพแม่พนั ธ์ุโคเนื้อ
4.4 กจิ กรรมออกพื้นทีป่ ฏบิ ัติการทำการผสมเทยี มแม่พันธโุ์ คเนื้อ
4.5 การตดิ ตามและประเมินผล

- ง- 86
95
4.6 การติดตามประเมินผลความสำเร็จ 98
4.7 การวเิ คราะห์ผลกระทบทางสังคมทเี่ กดิ ข้นึ จากการใชน้ วัตกรรมของโครงการ 98
บทท่ี 5 98
สรุปผลโครงการและขอ้ เสนอแนะ 101
5.1 สรปุ ผลการดำเนินงาน 102
5.2 ขอ้ เสนอแนะ 104
บรรณนานุกรม 105
ภาคผนวก 106
ภาคผนวก (ก) Flowchart แสดงกรอบแนวความคดิ 108
ภาคผนวก (ข) กำหนดการจัดกจิ กรรม 117
ภาคผนวก (ค) เอกสารประกอบการจัดกิจกรรม
ภาคผนวก (ง) แนวทางในการนำผลงานวจิ ัยและนวัตกรรมไปขยายผลต่อผูร้ ับประโยชน์ จำนวน 400/ 118
ผ้เู ขา้ ร่วมโครงการ 123
ภาคผนวก (จ) สตู รอาหารขน้ สำหรับโคเน้ือโดยใช้วตั ถุดบิ ท้องถิ่น
ภาคผนวก (ฉ) ประวตั ิหัวหนา้ โครงการวิจยั

- จ-

สารบัญรปู

รปู ที่ หนา้

รปู ท่ี 4.1 แสดงภาพรวมการก่อต้ังกล่มุ และการขอรบั การสนบั สนนุ จากหนว่ ยงานในพื้นท่ี 29

รูปที่ 4.2 แสดงขน้ั ตอนการจดั ตงั้ กลมุ่ และการพัฒนาของกระบวนการกลุม่ ให้กบั เกษตรกร 30

รูปท่ี 4.3 นดั หมายช้แี จงกลมุ่ เกษตรกรสำหรบั แผนการให้บริการวิชาการแก่เกษตรกรจงั หวดั พะเยา 31

รูปที่ 4.4 นดั หมายช้แี จงกลุ่มเกษตรกรสำหรับแผนการใหบ้ รกิ ารวิชาการแก่เกษตรกรจังหวัดเชยี งราย 31

รปู ท่ี 4.5 นัดหมายชี้แจงกลมุ่ เกษตรกรสำหรบั แผนการให้บริการวชิ าการแกเ่ กษตรกรจงั หวัดแพร่ 32

รูปท่ี 4.6 คณะผูว้ ิจยั ไดท้ ำการคดั เลือกและตรวจสขุ ภาพโคเน้ือก่อนการผสมเทยี มจังหวัดพะเยา 32

รูปท่ี 4.7 คณะผูว้ จิ ยั ไดท้ ำการคดั เลอื กและตรวจสขุ ภาพโคเนื้อก่อนการผสมเทียมจังหวัดเชียงราย 33

รูปที่ 4.8 คณะผู้วิจยั ไดท้ ำการคดั เลอื กและตรวจสขุ ภาพโคเนื้อแม่พันธ์กุ ่อนการผสมเทียมจงั หวัดแพร่ 33

รูปท่ี 4.9 คณะผู้วิจัยไดท้ ำการคดั เลือกและตรวจสุขภาพโคเน้ือแม่พนั ธก์ุ อ่ นการผสมเทยี มจังหวดั น่าน 34

รูปที่ 4.10 บรรยากาศการลงทะเบียนเพื่อเข้ารับการถ่ายทอดองค์ความรู้พื้นที่ตำบลเชียงบาน 37

จงั หวดั พะเยา

รูปที่ 4.11 บรรยากาศการลงทะเบียนเพื่อเข้ารับการถ่ายทอดองค์ความรู้พื้นที่ตำบลบ้านถ้ำ 38

จงั หวัดพะเยา

รูปที่ 4.12 บรรยากาศการอบรมถ่ายทอดองค์ความรแู้ ก่เกษตรกรในพ้ืนทตี่ ำบลเชยี งบาน 39

จงั หวดั พะเยา

รปู ที่ 4.13 บรรยากาศการอบรมถา่ ยทอดองค์ความรู้แกเ่ กษตรกรในพน้ื ทตี่ ำบลบา้ นถ้ำจังหวดั พะเยา 39

รปู ท่ี 4.14 วิทยากรสาธิตการตอนอละการสูญเขาโคเน้ือแก่เกษตรกรในพ้ืนทีต่ ำบลเชียงบาน 40

จงั หวัดพะเยา

รปู ที่ 4.15 การใชว้ ัตถุดิบอาหารขน้ ในท้องถนิ่ ต้นทุนตำ่ ให้แก่เกษตรกรในพน้ื ทตี่ ำบลเชียงบาน 42

จงั หวัดพะเยา

รปู ที่ 4.16 เกษตรกรทดลองใช้โปรแกรมการจดั การสุขภาพและการป้องกันโรคผ่านระบบการแจง้ 42

เตอื นออนไลนใ์ นพน้ื ท่ีตำบลเชียงบานจังหวดั พะเยา

รูปที่ 4.17 การตอบข้อซกั ถามการเลี้ยงโคเน้ือและลงพ้ืนท่ีดูฟาร์มเกษตรกรในพื้นทีต่ ำบลเชียงบาน 43

จงั หวัดพะเยา

รูปท่ี 4.18 คณะผู้วจิ ยั และบุคลากรถ่ายรูปรว่ มกบั กลุ่มเกษตรกรในพน้ื ท่ีตำบลเชยี งบานจังหวดั พะเยา 43

รูปท่ี 4.19 คณะผู้วิจยั และบุคลากรถา่ ยรูปรว่ มกบั กลุ่มเกษตรกรในพ้ืนท่ีตำบลบา้ นถ้ำจงั หวดั พะเยา 44

รปู ท่ี 4.20 การจดั นทิ รรศการ ณ สหกรณโ์ คขนุ ดอกคำใต้ ตำบลบ้านถำ้ อำเภอดอกคำใต้ 44

จังหวัดพะเยา

รูปที่ 4.21 ลงพน้ื ที่ดูฟาร์มเกษตรกรในพน้ื ทีต่ ำบลบา้ นถำ้ อำเภอดอกคำใต้ จงั หวัดพะเยา 45

รูปท่ี 4.22 บรรยากาศการลงทะเบยี นเพอ่ื เขา้ รับการถ่ายทอดองคค์ วามรู้พ้ืนท่ีตำบลดอยลาน 46

จงั หวดั เชียงราย

รูปที่ 4.23 บรรยากาศการลงทะเบยี นเพือ่ เข้ารับการถา่ ยทอดองค์ความรู้พน้ื ที่ตำบลทา่ สุด 46

จงั หวดั เชยี งราย

รูปท่ี 4.24 บรรยากาศการอบรมถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เกษตรกรในพืน้ ที่ตำบลดอยลาน 47

จงั หวัดเชยี งราย

- จ-

รูปท่ี 4.25 บรรยากาศการอบรมถา่ ยทอดองค์ความรูแ้ กเ่ กษตรกรในพน้ื ท่ีตำบลท่าสุดจังหวัดเชียงราย 47
รูปที่ 4.26 คณะผู้วจิ ยั และบคุ ลากรถา่ ยรปู รว่ มกับกลุ่มเกษตรกรในพืน้ ทีต่ ำบลท่าสุดจังหวัดเชียงราย 48
รปู ที่ 4.27 แนะนำวธิ ีการเลยี้ งโคเนอ้ื และตอบขอ้ ซักถามแกเ่ กษตรตำบลดอยลานจังหวดั เชียงราย 48
รปู ที่ 4.28 การสาธติ การตอนโคเนือ้ ใหแ้ ก่เกษตรตำบลดอยลานจงั หวดั เชียงราย 49
รปู ที่ 4.29 การสาธติ การทำฟางหมักยเู รียและแนะนำวัตถดุ ิบอาหารขน้ ในท้องถ่นิ ต้นทุนต่ำแก่เกษตร 49

ตำบลดอยลานจังหวดั เชียงราย 50
รูปท่ี 4.30 การสาธติ การผสมเทยี มโคเนือ้ ใหแ้ ก่เกษตรกรตำบลดอยลานจังหวดั เชยี งราย 51
รูปที่ 4.31 เกษตรกรทดลองใช้โปรแกรมการจัดการสุขภาพและการป้องกันโรคผ่านระบบการแจ้ง
51
เตอื นออนไลน์ แกเ่ กษตรตำบลดอยลานจงั หวดั เชยี งราย
รูปที่ 4.32 เกษตรกรทดลองใช้โปรแกรมการจัดการสุขภาพและการป้องกันโรคผ่านระบบการแจ้ง 52
52
เตือนออนไลน์ แกเ่ กษตรตำบลท่าสุดจังหวดั เชียงราย 53
รูปท่ี 4.33 ลงพ้ืนทด่ี ฟู ารม์ เกษตรกรในพน้ื ทตี่ ำบลดอยลานจงั หวดั เชยี งราย
รปู ท่ี 4.34 บรรยากาศการลงทะเบยี นเพ่ือเข้ารบั การถา่ ยทอดองค์ความรูพ้ ืน้ ท่ีตำบลสรอยจังหวดั แพร่ 53
รูปที่ 4.35 บรรยากาศการอบรมถา่ ยทอดองค์ความรแู้ กเ่ กษตรกรในพน้ื ที่ตำบลสรอยจงั หวดั แพร่
54
โดย คุณ ชยุต ดงปาลธี รรม์
รปู ท่ี 4.36 บรรยากาศการอบรมถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เกษตรกรในพื้นท่ีตำบลสรอยจงั หวดั แพร่ 54
55
โดย ผศ.ดร.พยุงศกั ด์ิ อนิ ต๊ะวชิ า
รูปที่ 4.37 เกษตรกรทดลองใช้โปรแกรมการจัดการสุขภาพและการป้องกันโรคผ่านระบบการแจ้ง 56

เตือนออนไลน์ ใหแ้ กเ่ กษตรกรในพ้ืนท่ีตำบลสรอยจังหวดั แพร่ 56
รปู ท่ี 4.38 คณะผู้วิจยั และบุคลากรถ่ายรปู รว่ มกับกล่มุ เกษตรกรในพ้นื ทตี่ ำบลสรอยจังหวดั แพร่
รูปที่ 4.39 บรรยากาศการลงทะเบียนเพื่อเข้ารับการถา่ ยทอดองค์ความรูพ้ ืน้ ที่ตำบลบ้านใหม่น้ำแกน่ 57

จงั หวัดนา่ น 57
รูปที่ 4.40 บรรยากาศการอบรมถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เกษตรกรในพื้นที่ตำบลบ้านใหม่น้ำแก่น
58
จงั หวัดน่าน โดย คุณ ชยตุ ดงปาลธี รรม์
รูปที่ 4.41 บรรยากาศการอบรมถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เกษตรกรในพื้นที่ตำบลบ้านใหม่น้ำแก่น 59
59
จังหวัดน่าน โดย ผศ.ดร.พยุงศักด์ิ อนิ ต๊ะวิชา 59
รูปที่ 4.42 บรรยากาศการอบรมถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เกษตรกรในพื้นที่ตำบลบ้านใหม่น้ำแก่น
60
จงั หวดั นา่ น โดย ดร.สรุ ีย์พร แสงวงศ์
รูปที่ 4.43 เกษตรกรทดลองใช้โปรแกรมการจัดการสุขภาพและการป้องกันโรคผ่านระบบการแจ้ง

เตือนออนไลน์ ใหแ้ ก่เกษตรกรในพืน้ ทตี่ ำบลบ้านใหมน่ ้ำแก่นจงั หวัดน่าน
รูปที่ 4.44 คณะผู้วิจัยและบุคลากรถ่ายรูปร่วมกับกลุ่มเกษตรกรในพื้นที่ตำบลบ้านใหม่น้ำแก่น

จังหวดั น่าน
รูปที่ 4.45 คณะผู้วิจยั ได้ทำการคดั เลือกและตรวจสขุ ภาพโคเน้ือก่อนการผสมเทยี มจงั หวดั พะเยา
รูปท่ี 4.46 คณะผวู้ จิ ัยได้ทำการคัดเลือกและตรวจสุขภาพโคเน้ือก่อนการผสมเทยี มจังหวัดเชยี งราย
รูปที่ 4.47 คณะผู้วิจัยได้ทำการคัดเลือกและตรวจสุขภาพโคเนื้อแม่พันธุ์ก่อนการผสมเทียม

จังหวดั แพร่
รูปที่ 4.48 คณะผู้วิจัยได้ทำการคัดเลือกและตรวจสุขภาพโคเนื้อแม่พันธุ์ก่อนการผสมเทียม

จงั หวดั นา่ น

- จ-

รปู ที่ 4.49 โปรแกรรมการเหนีย่ วนำและผสมเทียมโคเนอ้ื 61
รูปที่ 4.50 การเหนย่ี วนำและผสมเทยี มโคเนือ้ ตำบลเชยี งบานจังหวดั พะเยา 61
รปู ที่ 4.51 การเหนย่ี วนำและผสมเทยี มโคเนอ้ื ตำบลบ้านถำ้ จงั หวดั พะเยา 62
รปู ที่ 4.52 การเหนี่ยวนำและผสมเทียมโคเนือ้ ตำบลดอยลานจังหวดั เชยี งราย 63
รปู ที่ 4.53 การเหนีย่ วนำและผสมเทยี มโคเนื้อตำบลท่าสดุ จงั หวัดเชยี งราย 64
รูปที่ 4.54 การเหนยี่ วนำและผสมเทยี มโคเนือ้ ตำบลสรอยจังหวัดแพร่ 64
รูปท่ี 4.55 การเหนยี่ วนำและผสมเทียมโคเนอื้ ตำบลบ้านใหม่นำ้ แก่นจงั หวัดน่าน 65
รปู ท่ี 4.56 การเปลีย่ นแปลงระบบการผลติ โคเน้ือทงั้ ต้นนำ้ กลางน้ำ และปลายนำ้ 66
รปู ท่ี 4.57 การติดตามและประเมนิ ผลทีด่ ำเนนิ การ ตำบลบ้านถำ้ จังหวัดพะเยา 67
รปู ที่ 4.58 การติดตามและประเมินผลที่ดำเนนิ การ ตำบลเชยี งบาน จังหวัดพะเยา 67
รปู ท่ี 4.59 การตดิ ตามและประเมินผลทด่ี ำเนนิ การ ตำบลดอยลาน จังหวดั เชียงราย 68
รูปท่ี 4.60 การตดิ ตามและประเมนิ ผลท่ดี ำเนินการ ตำบลทา่ สดุ จังหวดั เชยี งราย 68
รูปท่ี 4.61 การติดตามและประเมินผลท่ีดำเนนิ การ ตำบลสรอย จังหวดั แพร่ 69
รูปที่ 4.62 การติดตามและประเมินผลที่ดำเนนิ การ ตำบลบ้านใหม่น้ำแกน่ จังหวดั นา่ น 69
รูปที่ 4.63 การให้อาหารขน้ จากสูตรอาหารทเ่ี ปน็ วัตถุดบิ อาหารทเ่ี ปน็ วัสดทุ างการเกษตรในท้องถ่ิน 70
รูปท่ี 4.64 เกษตรกรนำฟางข้าววสั ดเุ ศษเหลืองการเกษตรมาใชเ้ ล้ยี งโค 71
รูปท่ี 4.65 ยาบำรุงและวติ ามิน 73
รูปท่ี 4.66 การพิจารณาคะแนนความสมบูรณข์ องร่างกายโค 74
รูปท่ี 4.67 คะแนนความสมบูรณ์ของร่างกายโคเนอ้ื ของเกษตรกร 76
รูปท่ี 4.68 การยกระดบั รายได้จากมูลโคทเ่ี กษตรกรจำหน่ายได้ในราคากระสอบละ 40 บาท 78
รูปที่ 4.69 การยกระดับรายได้จากการปลูกผักไว้กินเองส่วนที่เหลือกก็จำหน่ายโดยใช้ปุ๋ยคอกจาก 78

มูลโค 79
รูปที่ 4.70 แปลงหญ้าแพงโกลา่ สำหรับจำหน่ายกิโลกรับละ 2 บาท และโรงเก็บฟางอัดก้อนจำหน่าย
80
ราคาก้อนละ 20 บาท 81
รปู ที่ 4.71 การเตรียมวัสดุอปุ กรณ์บ่อหมกั แก๊สชีวภาพในพืน้ ทตี่ ำบลดอยลาน จังหวัดเชยี งราย 82
รปู ท่ี 4.72 การตัดพลาสตกิ พีวีซีขนาดความกว้าง 1.8 เมตร ยาว 6 เมตร 82
รปู ที่ 4.73 การตอ่ ชดุ สายยางส่งก๊าซ 83
รูปท่ี 4.74 การผกู ทอ่ พีวีซีทป่ี ลายทัง้ สองข้างของถุงแล้วรดั ดว้ ยยางในรถจกั รยานยนต์ 83
รปู ที่ 4.75 การทดสอบการรัว่ ของถุงดว้ ยไอเสียจากรถยนต์ 84
รูปที่ 4.76 การนำถงุ หมักลงหลุมจดั วางถงุ ใหด้ ี แลว้ เตมิ น้ำใหท้ ่วั ปลายท่อดา้ นในของถงุ ทงั้ สองดา้ น 84
รูปท่ี 4.77 การทำบ่อทางเขา้ ของมูลและบ่อล้น ทปี่ ลายทอ่ พีวซี ีทัง้ สองด้าน 85
รปู ท่ี 4.78 การประกอบสายสง่ กา๊ ซ/ติดตง้ั ขวดปรับแรงดันและดักน้ำ 86
รปู ท่ี 4.79 การประกอบสายสง่ กา๊ ซ/ตดิ ตั้งขวดปรบั แรงดันและดักนำ้ 86
รปู ท่ี 4.80 การใชแ้ กส๊ ชีวภาพไปใช้หงุ ตม้ ได้ตามต้องการ 88
รปู ที่ 4.81 แบบประเมินความร้คู วามเข้าใจของเกษตรกร 89
รูปที่ 4.82 ผลการประเมนิ ความชดั เจนในการถ่ายทอดความรู้ 89
รูปที่ 4.83 ผลการประเมนิ ความสามารถในการอธบิ ายเนื้อหา
รูปที่ 4.84 ผลการเชอื่ มโยงเน้ือหาในการฝกึ อบรม

- จ- 90
90
รปู ท่ี 4.85 ผลการประเมนิ ความครบถว้ นของเน้อื หาในการฝึกอบรม 91
รปู ท่ี 4.86 ผลการประเมินความเหมาะสมดา้ นระยะเวลาในการอบรม 91
รูปท่ี 4.87 ผลการประเมินความร้คู วามเขา้ ใจเกยี่ วการพฒั นากล่มุ ผู้เลยี้ งโคเน้ือ
รปู ท่ี 4.88 ผลการประเมนิ แนวทางการปรับปรุงและการใชน้ วตั กรรมติดตามการตง้ั ทอ้ งโคเน้อื 92
93
แมพ่ นั ธุ์ 93
รูปที่ 4.89 ผลการประเมินระบบการเลย้ี งโคเน้อื ท่เี ปน็ มติ รต่อสิ่งแวดลอ้ ม 94
รูปท่ี 4.90 ผลการประเมินการยกระดบั การทำปศสุ ัตว์แม่นยำ 94
รูปท่ี 4.91 ผลการประเมนิ การยกระดับระบบการเลีย้ งโคเน้อื ตามหลกั สวัสดิภาพสตั ว์ 95
รูปที่ 4.92 ผลการประเมินมาตรฐานฟาร์มและการผลิตปศุสัตว์ปลอดภัยตอ่ ผู้บรโิ ภค
รปู ที่ 4.93 ผลการประเมนิ สามารถนำความรูท้ ่ีได้รบั ไปประยุกต์ใช้ในฟาร์มของตนเอง
รปู ท่ี 4.94 ผลการประเมนิ สามารถนำความรู้ไปเผยแพร/่ ถา่ ยทอดได้

-ฉ-

สารบญั ตาราง หนา้
ตารางที่ 1
ตารางที่ 1.1 สภาพปญั หา ความเสียหาย สาเหตขุ องปญั หา และเปา้ หมายในการแก้ปัญหาให้แก่
15
เกษตรกรใน โครงการ ธนาคารโค-กระบือ ตามพระราชดำริ 21
ตารางที่ 2.1 การเตรียมวสั ดอุ ุปกรณ์บ่อหมักก๊าซชวี ภาพ 23
ตารางท่ี 3.1 แสดงแผนการดำเนนิ งานการอบรม 23
ตารางท่ี 3.2 แสดงแผนการดำเนนิ งานสำหรบั ออกหน่วยผสมเทียม 41
ตารางที่ 3.3 แสดงแผนการดำเนนิ งานตลอดโครงการ 71
ตารางท่ี 4.1 สูตรการทำฟางหมักยเู รีย 72
ตารางที่ 4.2 สว่ นประกอบสูตรอาหารและองคป์ ระกอบทางเคมีของอาหาร 72
ตารางที่ 4.3 แสดงต้นทนุ และผลตอบแทนการเลยี้ งแม่โคเพ่ือผลติ ลกู 73
ตารางท่ี 4.4 โปรแกรมวคั ซนี ท่ใี ชใ้ นโค 77
ตารางท่ี 4.5 ยาถ่ายพยาธิทางเดินอาหารของโค 80
ตารางท่ี 4.6 แสดงค่าเฉลยี่ คะแนนของร่างกายโคเนอื้ 87
ตารางท่ี 4.7 การเตรียมวัสดอุ ปุ กรณ์บอ่ หมกั แกส๊ ชวี ภาพ 96
ตารางที่ 4.8 สภาพท่วั ไปของเกษตรกร
ตารางที่ 4.9 ระดับของผลกระทบทางสงั คมที่เกิดขึ้นจากงานวิจัยการพัฒนากลไกการขับเคล่ือนห่วงโซ่ 118
119
อปุ ทานและกลไกทางการตลาดของสินคา้ เกษตรในภาคเหนือตอนบน 2 (โค) 119
ภาคผนวก 120
ตารางที่ 1 สัดส่วนอาหารข้นโปรตีน 15 เปอร์เซ็นตใ์ นโคอายุ 7-12 เดอื น หรือนำ้ หนกั ไมเ่ กนิ 200 กก. 121
ตารางท่ี 2 สัดสว่ นอาหารขน้ โปรตีน 14 เปอรเ์ ซน็ ตใ์ นโครนุ่ -โคสาว 121
ตารางท่ี 3 สดั สว่ นอาหารขน้ โปรตนี 16 เปอร์เซ็นตใ์ นโค
ตารางที่ 4 สัดสว่ นอาหารข้นโปรตีน 16 เปอรเ์ ซน็ ตใ์ นโคแมพ่ ันธุ์
ตารางท่ี 5 สัดส่วนอาหารข้นโปรตนี 18 เปอรเ์ ซ็นต์ในโคอายุ 7-12 เดือน หรือน้ำหนักไม่เกิน200 กก.
ตารางที่ 6 สดั สว่ นอาหารข้นโปรตีน 18 เปอร์เซน็ ตใ์ นลกู โคเนือ้

เร่ือง สารบญั หน้า นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
บทท่ี 1 5
แนวทางการพัฒนาสายพันธุ์โคเนื้อคุณภาพให้ตรงตาม
บทท่ี 2 ความตอ้ งการของตลาด 5
บทที่ 3 1. วิธกี ารในการคดั เลือกพอ่ พนั ธโุ์ คเน้ือ 7
บทที่ 4 2. ดัชนที างเศรษฐกิจในการคัดเลือกพ่อพนั ธุ์โคเนอื้ 13
3. แนวทางในการเพิ่มอัตราการผสมติดโคเนื้อที่มี
บทที่ 5 ประสิทธภิ าพ 20
20
อ้างอิง การใชน้ วตั กรรมยกระดับการจัดการลกู โคเนอ้ื หลงั คลอด 28
1. วิธกี ารในการคัดเลอื กแม่พันธ์ุโคเนื้อ 29
2. นวตั กรรมการหย่านมแบบใชห้ ว่ งหยา่ นม 32
34
การยกระดบั ระบบการเลีย้ งตามหลักสวัสดภิ าพสัตว์ 36
1. ผลิตภัณฑ์ยา วิตามิน และยารกั ษาแผล 37
2. การป้องกันความเครยี ดจากความรอ้ น
3. โรงเรือนเล้ยี งโค 37
38
ถ่ายทอดการผลิตแก๊สชีวภาพจากมูลโคเนื้อสำหรับ 39
ครัวเรือน 42
42
1. ชวี วิทยามูลโค 43
2. หลักการผลติ และการใช้งานแกส๊ ชวี ภาพ
3. วิธีการทำระบบแกส๊ ชวี ภาพสำหรับครัวเรอื น 43
4. การดูแลรกั ษาระบบแก๊สชวี ภาพสำหรับครัวเรอื น 44

5. แนวทางในการแก้ปญั หาและวธิ ีแกไ้ ข 45
พัฒนาระบบธนาคารมลู โคเนอ้ื เพ่ือความเขม้ แขง็ และรักษา
สิ่งแวดล้อมของชมุ ชน 46

1. การใชป้ ระโยชน์จากมลู โค
2. การใช้ปุ๋ยจากมูลโคเนื้อผลกระทบในมิติทาง

เศรษฐกิจและการลดการนำเขา้ ปุ๋ยเคมี
3. กระบวนการพัฒนาธนาคารมูลโคเนื้อที่เป็นมิตร

กับสง่ิ แวดลอ้ ม

4

บทที่ 1 นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
แนวทางการพัฒนาสายพนั ธโ์ุ คเนื้อคุณภาพ

ใหต้ รงตามความต้องการของตลาด

แบบจำลองระบบการผลติ โคเน้อื คณุ ภาพอยา่ งยัง่ ยนื
(Sustainable quality beef production system model)

รูปท่ี 1 แสดงแบบจำลองระบบการผลติ โคเนอื้ คุณภาพอย่างยัง่ ยนื
1.1 วิธใี นการคดั เลอื กพอ่ พนั ธุ์โคเนือ้

สำหรบั เกษตรกรหลาย ๆ คน การคัดเลือกโคพอ่ พนั ธเุ์ พือ่ ใชผ้ สมแม่
โคเป็นช่วงเวลาที่ยากลำบากในการตัดสินใจซื้อ เนื่องจากในประเทศไทย
โคพอ่ พนั ธุ์ทส่ี ามารถเลย้ี งเป็นพันธุ์แท้ได้ คอื โคอินเดียหรอื โคซีบูเท่านั้น เช่น
โคพันธุ์บราห์มัน หากเป็นพ่อพันธุ์ที่มีสายเลือดของโคยุโรปไม่สามารถเลี้ยง
พันธุ์แท้ได้ ต้องเป็นพ่อโคสายพันธุ์สังเคราะห์เท่านั้น เช่น โคพันธุ์ตากหรือ
โคพันธุ์ชาร์เบรย์ (ชาร์โรเลส์ 62.5%, บราห์มัน 37.5%) โคพันธุ์บีฟมาสเตอร์
(เฮียฟอร์ด 25%, ชอร์ตฮอร์น 25%, บราห์มัน 50%) โคพันธุ์แบรงกัส
(แองกสั 62.5%, บราห์มัน 37.5%) กอ่ นท่เี กษตรกรจะซอื้ โคพอ่ พันธ์สุ งิ่ ท่ีต้อง
พจิ ารณา คือ “วัตถปุ ระสงค์ของการปรับปรุงพันธ”ุ์

5

รูปท่ี 2 การคดั เลอื กโคพอ่ พันธ์ุ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
การเลือกโคพอ่ พนั ธเ์ุ พ่ือปรับปรุงคณุ สมบตั หิ ลาย ๆ อยา่ งพร้อมกัน

อาจเป็นเรื่องยุ่งยากสำหรับเกษตรกร แต่เป็นสิ่งจำเป็นเนื่องจากลักษณะ
หลายอย่างทำหน้าที่ร่วมกันเพื่อการทำกำไรของฟาร์ม การคัดเลือกโคพันธุ์
จากคุณสมบัติของแต่ละสายพันธุ์อาจทำให้เกษตรกรเกิดความสับสน แต่จะ
เป็นเรื่องง่ายหากเกษตรกรกำหนดดัชนี ทางเศรษฐกิจในการคัดเลือกสาย
พันธุ์โคที่เหมาะสมกับฟาร์มเกษตรกรแต่ละฟาร์มที่แตกต่างกันไป เพื่อสร้าง
ผลกำไรสทุ ธขิ องฟาร์มใหม้ ากท่ีสุด

6

1.2 ดชั นีทางเศรษฐกจิ ในการคดั เลอื กพ่อพนั ธุโ์ คเนอื้ ประกอบดว้ ย นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64

รปู ท่ี 3 ดชั นที างเศรษฐกิจในการคัดเลอื กพอ่ พนั ธโ์ุ คเน้ือ
เมื่อเกษตรกรสามารถตัดสินใจเลือกสายพันธุ์โคตามดัชนีทาง

เศรษฐกิจที่จะสร้างผลกำไรให้สูงสุดแล้ว สิ่งสำคัญที่ต้องพิจารณา คือ
“วิธีการในการคัดเลือกโคพ่อพันธุ์” เพื่อให้ได้พ่อโคที่มีคุณสมบัติหรือ
คุณลักษณะตามเป้าหมายการผลติ ทตี่ ้องการ

7

1.3 หลกั ในการคดั เลือกโคพอ่ พันธ์ุ ประกอบด้วย

รปู ที่ 4 หลักในการคดั เลือกโคพ่อพนั ธุ์ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64

1.4 วิธกี ารประเมนิ กลา้ มเนือ้ โค
การตรวจสอบบรเิ วณกระดกู ขาหนา้ ทอ่ นล่าง (Fore arm) โดยการ

มองจากด้านหน้าของโค จะช่วยให้เรารู้ว่าโคตัวนั้นมีกล้ามเนื้อมาก
หรือน้อย เพราะจะไม่มีไขมันสะสมบริเวณขาหน้าท่อนล่าง จะมีเพียง
กล้ามเนื้อและกระดูก ถ้าบริเวณกระดูกขาท่อนล่างโป่งนูนมีกล้าม
เนื้อมากแสดงว่าโคตัวนั้นจะมีพัฒนาการของกล้ามเนื้อที่ดีทั่วร่างกาย
ขอ้ มลู อา้ งอิง: http://www.gov.mb.ca

รูปที่ 5 หลักการเปรียบเทยี บและการเปลยี่ นแปลงองค์ประกอบของโค

8

1.5 โครงสรา้ งและรปู รา่ งของโคเนอ้ื นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64

รปู ท่ี 6 การเปรียบเทยี บโครงสร้างรา่ งกายของโคเน้อื ตามสายพนั ธุ์
เอกสารอ้างองิ : https://www.wikihow.com

9

1.6 ผลการทดลองผสมโคสาวคลอดลูกอายุ 2 ปี นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
โคสาวที่ได้รับการจัดการอย่างดีคลอดลูกครั้งแรกอายุใน 2 ปี มี

ผลผลิตตลอดชีวิตสูงกว่าโคสาวที่คลอดลูกครั้งแรกเมื่ออายุมากขึ้น แม้ว่า
ผู้เล้ียงบางรายเช่อื วา่ โคสาวทีค่ ลอดลูกออกมา 2 ปจี ะชะลอการเตบิ โตและลด
การผลิต

1.7 การจดั การผสมพันธ์ุโคสาว
สิ่งที่สำคัญที่สุดของการเลี้ยงฝูงแม่โคต้นน้ำ (โคสาวและแม่โค)

ของฝูงโคเน้ือ คือ การจัดการระบบสืบพันธุ์ การเลีย้ งแม่โคต้นน้ำบางท่านให้
ความสำคัญแม่โคผสมติดและแม่โคอุ้มท้องเพียงเล็กน้อยเท่านั้น จะให้ความ
สนใจต่อเมือ่ แม่โคใกล้คลอด หรือรู้ว่าแม่โคคลอดเม่ือเห็นลูกโคดูดนมแม่แล้ว
ซ่งึ อาจาทำให้ประสทิ ธภิ าพของระบบสืบพนั ธข์ุ องแมโ่ คสาวลดลง

จากปรัชญา “โคที่ไม่มีลูกโคทุก ๆ ปีจะไม่คุ้มค่าทางเศรษฐกิจ”
ทอม ลาซาเตอร์ (Tom Lasater) ผู้สร้างสายพันธ์ุโคบีฟมาสเตอร์
(Beef master) กล่าวว่าในขั้นตอน “โคอุ้มท้อง” ควรมีการจัดการเพ่ือ
ส่งเสรมิ การสบื พันธุ์ที่ดี ประสทิ ธภิ าพการทำงานระบบสบื พันธุ์ของโคสาวและ
แม่โค โดยเอา“แบบจำลองระบบการผลิตโคเนื้อคุณภาพอย่างยั่งยืน
(Sustainable quality beef production system model)” มาเป็นหลัก
ในการปฏิบัติกับโคสาวและแม่โคที่เคยคลอดลูกแล้ว เพื่อให้แม่โคสามารถ
คลอดลกู ทุกปี ดงั นี้

1. โคสาว อายุ 18–22 เดือน ตอ้ งอมุ้ ทอ้ ง หรอื ตอ้ งผสมติด
2. แม่โคหลังคลอด 3 เดือน ตอ้ งผสมตดิ อุ้มท้องทกุ ตัว
โดยทัว่ ไปโคสาวควรจะเร่ิมผสมเมอ่ื อายุ 18 เดอื น น้ำหนักประมาณ
270 กโิ ลกรัม แล้วแต่อย่างไหนจะถึงกอ่ น แต่โดยธรรมชาตเิ ม่อื รา่ งกายโคสาว
มีความพร้อมและสมบรู ณ์เต็มที่แล้วจึงจะแสดงอาการเป็นสัด สิ่งสำคัญที่สดุ
เพื่อให้โคสาวแสดงการเป็นสัดและผสมติดตั้งท้องเมื่ออายุ 18 เดือน ต้อง
จัดการเลี้ยงดูให้เจริญเติบโตตามปกติมาตั้งแต่ยังเป็นลูกโคหากมีช่วงใด
ช่วงหนึ่งท่ีโคเจบ็ ป่วยต้องรีบดูแลรกั ษาหรอื การได้รับอาหารไม่เพยี งพอจะทำ

10

ให้โคไม่เจริญเติบโตพัฒนาร่างกายตามปกติแคระแกรนระบบสืบพันธ์ุอาจไม่ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
สมบูรณ์ ดังนั้นเมื่อโคสาวอายุใกล้ 18 เดือน ต้องดูแลรักษาคะแนนสภาพ
รา่ งกายใหอ้ ยู่ในระดบั 7 (ไม่ควรให้คะแนนสภาพร่างกายตำ่ กว่าระดบั 5)
1.8 แนวทางปฏิบัตเิ พอ่ื ใหโ้ คสาวแสดงอาการเป็นสัดผสมติดต้ังทอ้ ง

รูปที่ 7 อายุของโคสาวในการผสมพนั ธุค์ รัง้ แรก
ในกรณีแม่โคอุ้มท้องใกล้คลอดต้องมีการจัดการด้านอาหารหยาบ

คุณภาพดีให้โคกิน อาจต้องมีอาหารข้นเสริมเพื่อให้คะแนนสภาพร่างกาย 7
แม่โคอุ้มท้องใกล้คลอด 3 เดือนสุดท้าย เป็นช่วงที่ลูกในท้องเจริญเติบโตเรว็
ทสี่ ุดจะดึงสารอาหารจากแม่โดยเฉพาะแร่ธาตแุ คลเซียมเพือ่ พัฒนาสร้างโครง
กระดูกของลกู โค หลงั คลอดลกู ไม่ควรปล่อยใหค้ ะแนนร่างกายแม่โคต่ำกวา่ 5
การจัดการให้อาหารหยาบคุณภาพสูงและการเสริมอาหารข้นให้แม่ โคหลัง
คลอดอาจจำเป็นเพื่อให้คะแนนร่างกายกลับขึ้นมาระดับอยู่ 7 คะแนน

11

แนวทางปฏิบัติเพื่อให้แม่โคกลับเป็นสัดและผสมติดตั้งท้องภายใน 3 เดือน นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
ดังต่อไปนี้

รปู ท่ี 8 แนวทางปฏิบตั เิ พ่อื ใหแ้ ม่โคกลับเปน็ สัด

รูปที่ 9 ปฏิทินชีววิทยาการให้ผลผลิตของโคเนื้อ หากต้องการให้แม่โคคลอด
ลูกทุกปีต้องให้มีวันท้องว่างเพียง 82 วันหลังคลอด หลังผสม 2
เดอื นหากโคไม่กลบั สัดตอ้ งลว้ งตรวจยืนยนั การต้ังทอ้ งทกุ ครงั้

12

1.9 แนวทางในการเพมิ่ อัตราการผสมติดโคเนอ้ื ทม่ี ีประสทิ ธภิ าพ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
ปัจจัยที่สำคัญมากที่สุดในโปรแกรมผสมเทียม คือ การสังเกต

ช่วงเวลาเป็นสัดที่ถูกต้อง ในโคสาวหรือแม่โคท้องว่างจะแสดงอาการเป็นสัด
ทุก 18–24 วัน สิ่งที่ยากที่สุดของการเพิ่มประสิทธิภาพการผสมติดอุ้มท้อง
คือ การรูว้ ่าโค “ยืนนิ่งหรอื ยอมใหต้ ัวอื่นข้ึนทบั ครงั้ แรก” เมอื่ ใด หากสามารถ
สังเกตเห็นการยืนนิ่งครั้งแรกได้ให้ทำการผสมเทียมหลังยืนนิ่งครั้งแรก 12
ชั่วโมง “การยืนนิ่งเป็นพฤติกรรมเดียวที่ใช้กำหนดเวลาของการตกไข่และ
กำหนดเวลาผสมเทียมที่มีประสิทธิภาพดีที่สุด” แนวทางเพิ่มอัตราการผสม
ติดที่มีประสทิ ธิภาพ ประกอบดว้ ย

13

14 นวตั กรรมระบบการผลติ โคเนอ้ื เพอ่ื ยกระดบั ผลผลติ และรายไดอ้ ย่างยง่ั ยนื | 26/04/64

รปู ท่ี 10 แนวทางในการเพมิ่ อัตราการผสมตดิ โคเนอ้ื

15
นวตั กรรมระบบการผลิตโคเน้อื เพ่อื ยกระดับผลผลติ และรายไดอ้ ย่างย่งั ยนื | 26/04/64

รูปที่ 11 ข้อผดิ พลาดทั่วไปของการผสมเทียม นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
1.10 ชว่ งเวลาแหง่ การผสมเทียม (Timing of Insemination)

รปู ที่ 12 ชว่ งเวลาแหง่ การผสมเทยี ม

16

ตารางที่ 1 แสดงอาการเป็นสดั ของโคในรอบวนั

เวลา รอ้ ยละของการเป็นสดั

06.00 – 12.00 น. 22 %

12.00 – 18.00 น. 10 %

18.00 – 24.00 น. 25 %

24.00 – 06.00 น. 43 %

ขอ้ มลู อ้างอิง : http://www.thecattlesite.com/articles/721/artificial-

insemination-for-beef-cattle

1.11 เทคนิคการเพ่มิ ผลผลติ ลูกโค นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
ความสมบูรณ์ของโค : กลายเป็นปัญหาที่ถูกมองข้ามบ่อย ใน

โปรแกรมการผสมพนั ธตุ์ ามปกติ แต่จะกลายเป็นสงิ่ สำคัญโดยเฉพาะอย่างยิ่ง
ในโปรแกรมการผสมเทียม เชน่ เดยี วกบั วิธีการอืน่ ๆ การตรวจจบั สดั จะถูกใช้
แทนพ่อโค ความสมบูรณ์และสภาพร่างกายของโคได้กลายเป็นความกังวล
หลักเห็นได้ชัดด้วยการใช้ระเบียนผสมเทียมมากขึ้นการผสมเทียมเพื่อให้
อัตราการผสมติดสูงเจ้าหน้าที่ต้องปฏิบัติการผสมเทียมตามขั้นตอนและ
วิธกี ารอย่างเครง่ ครดั

รูปที่ 13 กลยุทธ์การเพ่ิมผลผลติ ลกู โค

17

1.12 ผลกระทบการใหอ้ าหารโครุ่นกินมากเกินไป นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
ไขมันในร่างกายเป็นสิ่งสำคัญในการรักษาร่างกายให้แข็งแรง

ตามปกติ ไขมนั ในร่างกายไม่เพยี งพอเปน็ อันตรายและโคไมแ่ ขง็ แรง โคทุกตัว
ที่ใช้ทำพันธุ์ควรรักษาระดับไขมันที่เหมาะสม คะแนนสภาพร่างกาย (BCS)
ของโคที่ปลอดภัยและมีสขุ ภาพดีชว่ ง 5-7 (ระบบ 9 คะแนน) พัฒนาการชว่ ง
วัยรุ่นลูกโคน้ำหนกั 45-65% ของ น้ำหนักโตเต็มท่ี (อายุประมาณ 10 เดือน)
จะมีการสร้างเซลล์ไขมันแทรกกล้ามเนื้อที่มีผลต่อรสชาติและความนุ่มของ
เนื้อ แต่หากให้กินอาหารมากเกินไป (Overfat) เซลล์ไขมันจะสะสมคอถุง
อัณฑะ และดูดซึมฮอร์โมนเพศผู้ เป็นฉนวนขัดขวางการปรับอุณหภูมิถุง
อัณฑะทำให้สเปิร์มผิดปกติความสมบูรณ์พันธุ์ลดลงในโคเพศผู้ ส่วนเพศเมยี
เซลลไ์ ขมันจะสะสมเต้านมและรังไข่ ทำให้ประสิทธิภาพการผลิตนำ้ นมลดลง
และประสิทธิการสืบพันธ์ุลดลง ดังนั้นโคที่จะใช้ทำพันธ์ุไมค่ วรให้อาหารมาก
เกินไป เพราะไขมันทีส่ ะสมถงุ อัณฑะ เต้านม และรงั ไข่ จะสะสมแบบถาวร มี
ผลทำใหค้ วามสมบูรณ์พันธ์ุลดลงตลอดชวี ิต

18

รูปท่ี 14 ผลกระทบการใหอ้ าหารโครนุ่ กินมากเกินไปนวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
ขอ้ มูลอ้างอิง : http://uranongoblondes.com.au

19

บทที่ 2 นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
การใช้นวัตกรรมยกระดับการจดั การลูกโคเนือ้ หลังคลอด

2.1 วิธกี ารคดั เลือกโคเพศเมียเป็นแมพ่ ันธ์ุ

รปู ท่ี 15 วธิ กี ารคัดเลอื กโคเพศเมยี เป็นแม่พันธ์ุ
2.2 สายพนั ธุ์ของแมโ่ คเนื้อ

โดยทั่วไปแล้วสายพันธุ์แม่โคเนื้อที่เหมาะสมสำหรับประเทศไทย
ได้แก่ โคลูกบราห์มัน โคลูกผสมบราห์มันกับโคยุโรป ระดับสายเลือดยุโรป
50–75 เปอร์เซ็นต์ มีโครงสร้างร่างกายแข็งแรง ท่าทางสมดุล มีลำตัวยาว
และลึกสมส่วน หนังพื้นท้องบริเวณขาพับหลังไม่รัด ควรราบเรียบเสมอกับ
พื้นท้อง โคท้องรัดจะมีความสมบูรณ์พันธุ์ต่ำ ควรได้รับการเจาะเลือดตรวจ
โรคทเี่ ก่ียวขอ้ งกับระบบสืบพนั ธ์ุ เช่น โรคแท้งตดิ ต่อ

20

2.3 การประเมนิ คดั เลอื กโคเพศเมยี เพ่ือเป็นแมพ่ ันธุ์

รปู ที่ 16 การคดั เลือกโครุน่ –โคสาว นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
(เครดติ ภาพ : https://www.colquitt.k12.ga.us)

BCS:1 = BCS:2 = BCS:3 = BCS:4 = นำ้ หนกั เฉลี่ย
ไมม่ ขี ้อมลู ไมม่ ขี ้อมลู 88.5 วนั 69.7 วนั ระหว่าง
(มไี ขมนั (มไี ขมนั (มีไขมนั (มไี ขมนั คะแนน
3.8%) 7.5%) 11.3%) 15.1%) สภาพ
รา่ งกาย
ท่ตี ่างกัน
ประมาณ
45 กก.

21

BCS:5 = BCS:6 = BCS:7 = BCS:8 = BCS:9 = ไม่
59.4 วัน 51.7 วัน 30.6 วนั ไมม่ ขี อ้ มลู มขี อ้ มลู
(มีไขมัน (มไี ขมนั (มไี ขมัน (มีไขมนั (มไี ขมัน
18.9%) 22.6%) 26.4%) 30.2%) 33.9%)

รปู ที่ 17 สภาพของร่างกายเมอื่ เวลาคลอดลูกมผี ลตอ่ วันกลบั เปน็ สดั คร้งั แรก
หลังคลอดลกู

(เครดติ ภาพ : https://www.grass-fed-solutions.com)

2.4 อายโุ คสาวผสมพนั ธุ์ครง้ั แรก นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64

รูปที่ 18 อายุของโคสาวในการผสมพนั ธ์ุครง้ั แรก

22

รูปท่ี 19 ระบบการเลยี้ งและการจดั การลกู โค นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64

การเลี้ยงลูกโคอาจเป็นสิ่งที่ท้าทายต้องใช้ความอดทนและความ
มุง่ มน่ั มาก กุญแจสคู่ วามสำเร็จคือการรกั ษาลูกโคไวใ้ นสภาพแวดลอ้ มทีส่ บาย
ปราศจากความเจ็บป่วย ลูกโคต้องอยู่ในสภาพแวดล้อมที่แห้งและสะอาด
ในช่วงฝนหรือพื้นคอกเปียกชื้นอาจต้องย้ายลูกโคไปอยู่ในที่แห้งก่อนนำมา

23

เลี้ยงที่เดิมลูกโคแรกเกิด การเป็นลูกโคกำพร้า แสดงอาหารขาดน้ำ เหงาซมึ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
หากได้รับการดูแลในช่วง 24 ชั่วโมงแรกเป็นสิ่งสำคัญมาก สิ่งจำเป็นของลกู
โคแรกเกดิ คอื นมนำ้ เหลอื ง (Colostrum) เป็นนำ้ นมตัวแรกทแี่ ม่โคผลติ นม
น้ำเหลืองให้ภูมิคุ้มกันต้านทานโรค ช่วยสร้างระดับวิตามินและแรธ่ าตุ ลูกโค
เกิดใหม่ควรไดก้ นิ นมน้ำเหลืองภายใน 36 ชั่วโมงแรกเกิด ทั้งจากแม่หรือเกบ็
ในชอ่ งแช่แขง็ โดยนำมาอุ่น 36 °C (อณุ หภมู ิของนมท่ีดีทส่ี ดุ อยู่ระหว่าง 35 °C
ถึง 38 °C แต่อุณหภูมิต่ำสุดที่ 6 °C) ป้อน 2 วันแรก (ปกติกินได้ถึง 2 ลิตร/
มื้อ) ใหเ้ ช้า – เยน็

24

รปู ที่ 20 การดูแลแม่โคก่อนคลอด

25 นวตั กรรมระบบการผลิตโคเน้อื เพ่อื ยกระดับผลผลติ และรายไดอ้ ย่างย่งั ยนื | 26/04/64

รปู ที่ 21 การดูแลแม่โคหลงั คลอด

26 นวตั กรรมระบบการผลติ โคเนอ้ื เพอ่ื ยกระดบั ผลผลติ และรายไดอ้ ย่างยง่ั ยนื | 26/04/64

รปู ท่ี 22 การเลยี้ งลกู โคแรกเกิดถึงหยา่ นม

27 นวตั กรรมระบบการผลิตโคเน้อื เพ่อื ยกระดับผลผลติ และรายไดอ้ ย่างย่งั ยนื | 26/04/64

2.5 นวัตกรรมการหย่านมแบบใช้ห่วงหยา่ นม นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
โดยปกติลูกโคเนื้อจะหย่านมเมื่ออายุ 6-8 เดือน ทั้งนี้ขึ้นกับหลาย

ปจั จยั ได้แก่
1. สภาพคะแนนร่างกายแมโ่ ค: หากผอมอยรู่ ะดบั 5 คะแนน ควรหย่านมเร็ว
ขน้ึ คะแนนสภาพร่างกายทล่ี ดลงต่ำกวา่ 5 แม่โคจะไม่เป็นสดั
2. สภาพร่างกายของลูกโค: ปกติกระเพาะรูเมนลูกโคสามารถใช้ประโยชน์
อาหารหยาบได้เต็มทเ่ี มื่ออายุ 4 เดือนขน้ึ ไป
3. ราคาขายลกู โค: เป็นประเดน็ ที่ต้องพจิ ารณารว่ มกับสภาพร่างกายแม่ อาจ
ยืดระยะการหย่านมหากตลาดต้องการลูกโคหย่านมที่อ้วนสมบูรณ์รับซื้อใน
ราคาสูง

ปัจจุบันการหย่านมแบบ 2 ขั้นตอนดีที่สุด มีผลกระทบแม่และลูก
โคน้อยทีส่ ดุ (ให้ลูกอยใู่ กล้ชิดแม่ 7 วนั แตไ่ ม่ใหด้ ูดนม จากนั้นแยกกันเดด็ ขาด)
แต่ในฟาร์มขนาดกลางถึงขนาดเล็กการแยกแม่-ลูก เป็นเรื่องยุ่งยาก การใช้
ห่วงจมูกหย่านมเป็นทางเลือกที่น่าสนใจ (ปัจจุบันมีขายทางอินเตอร์เน็ตใน
ราคาประมาณอันละ 100 บาท) แม่และลูกโคอยู่ใกล้ชิดกันปกติไม่เครียดไม่
ทรมาน ใช้เวลาประมาณ 30-35 วนั ถอดห่วงจมกู หยา่ นมออก สามารถเล้ียง
แมแ่ ละลกู โคอยูใ่ นฝงู เดยี วกันได้

รูปที่ 23 การใสห่ วงหยา่ นมใหก้ บั ลูกโคเพอ่ื ลดความเครยี สนาการหย่านม

28

บทที่ 3 นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
การยกระดับระบบการเล้ียงตามหลักสวสั ดภิ าพสัตว์

วิธีทำให้โคมีความสุข (How to keep cows happy) การใช้ซอง
บังคับโคเป็นสิ่งจำเป็นเมื่อต้อง ชั่งน้ำหนัก ถ่ายพยาธิ ฉีดวัคซีน ผสมเทียม
หรือรักษาโคป่วย งานวิจัยใหม่ พบว่า: ในทางเดินซองบังคับโคที่ไม่มีแสงเงา
แอ่งน้ำ ร่องน้ำ การติดตั้งแผงทึบเพื่อปิดกั้นการมองเห็นเมื่อทำงานในอาณา
เขตของโค (Flight zone) การทำงานอย่างสงบและเงียบ การให้โคเคลื่อนท่ี
ช้า ๆ ไม่ตีโค ไม่ส่งเสียงดัง สามารถลดระดับความเครียดของโคได้อย่างมาก
การเปลี่ยนแปลงเพียงเล็กน้อยในโครงสร้างคอกโคและวิธีการจัดการที่ดี
สามารถปรับพฤตกิ รรมและลดระดบั การปลดปลอ่ ยฮอรโ์ มนคอรต์ ซิ อลในกระ
แสเลือดลดความเครียดของโคส่งผลต่อสุขภาพและการให้ผลผลิต “การขจดั
อุปสรรคที่สร้างความเครียดให้โคเป็นขั้นตอนในเชิงบวกต่อการปรับปรุง
ประสิทธิภาพการผลิต โคป่วยน้อยลง มีความสุขโดยรวมมากขึ้นโคที่มี
ความสุขจะใหร้ างวัลเจ้าของดว้ ยผลผลิตทีเ่ พ่ิมมากขึน้ ”

29

รูปท่ี 24 วิธีทำให้โคมีความสขุ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
ขอ้ มูลอา้ งองิ : https://phys.org/news/2017-11-cows-happy.html

30

การเลี้ยงโคเนื้อเพื่อให้มีสุขภาพที่ดีต้องเฝ้าระวังโปรแกรมด้าน
สขุ ภาพโดยเฉพาะโปรแกรมการฉดี วัคซีนและโปรแกรมการถ่ายพยาธิ ตาราง
ท่ี 2 และตารางที่ 3

ตารางท่ี 2 โปรแกรมวัคซีนท่ใี ช้ในโค

วคั ซีนท่ใี ช้

อายุ โรคปาก เฮโมรายิกเซพ แอน แบลคเลก บรูเซลโล
ซิส
เทา้ เปอ่ื ย ตซิ ีเมีย แทรกซ์  

3 เดอื น ฉดี เข้าใต้
ฉดี เขา้ ใต้ ผิวหนัง
4 เดือน    ผวิ หนัง

5 เดือน 

ทุก ๆ 6  นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64

เดอื น

ทุกปี  

วิธีใช้ ฉีดเขา้ ใต้ ฉดี เข้า ฉดี เข้าใต้
ผวิ หนงั กลา้ มเนื้อลึก ผวิ หนงั

ตารางที่ 3 ยาถา่ ยพยาธิทางเดินอาหารของโค

ชนดิ ของ ชื่อตัวยา วธิ ใี ช้ ขนาด ชื่อทางการ
พยาธิ ต้า

พยาธิ Fenbendazole กรอกปาก 7.5 มก./กก.

ไสเ้ ดือน

พยาธิ Fenbendazole กรอกปาก 5 มก./กก.

ตวั ตดื

พยาธิตัว Albendazole กรอกปาก 7.5-15 มก./กก.

กลม

พยาธิ Albendazole กรอกปาก 5-7.5 มก./กก.

ใบไม้

31

ผลติ ภัณฑ์ยา วิตามนิ และยารักษาแผล นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64

1. Oxycline อ็อกซี่คลีน
• ตาแดงของโค
• ใช้ 1 ซีซ.ี ต่อน้าหนกั 10 กก. ฉดี เขา้ กล้ามเนื้อ
2. NOVA MOXINE 20% โนวามอ็ กซนิ
• ใชร้ กั ษาโรคตดิ เชอื้ ในระบบทางเดนิ หายใจ หรอื โรคผวิ หนงั
• ใช้ 1 ซซี .ี ต่อน้าหนัก 10 กก. ฉีดเขา้ กลา้ มเนื้อ
3. Genfloxcin เจนฟอกซิน
• ใช้ปอ้ งกนั และรกั ษาโรคเช้อื มยั โคพลาสมา่ ในโค
• ใช้ 1 ซีซ.ี ตอ่ น้าหนกั 20 กก. ฉดี เขา้ กล้ามเนือ้

4. Hidropen 400 ไฮโดรเพน
• รกั ษาโรคติดเชื้อ ข้ออกั เสบ และเตา้ นมอักเสบ
• ใช้ 1 ซีซ.ี ต่อนา้ หนัก 10 กก. ฉดี เขา้ กล้ามเนื้อ
5. Berenil 7% เบเรนลิ
• รักษาโรคติเชือ้ ทริพาโนโซมทเชอ้ื บาบเี ซีย และเชอ้ื ไธเลอเรยี
• ใช้ 1 ซีซ.ี ตอ่ น้าหนกั 20 กก. ฉดี เข้ากลา้ มเนือ้
6. Enroguard 10% เอน็ โรการด์ 10%
• รกั ษาโรคตดิ เชือ้ ในระบบทางเดนิ อาหารหรือมัยโคพลาสมา
• ใช้ 2.5 ซีซ.ี ตอ่ นา้ หนัก 100 กก. ฉดี เขา้ กล้ามเน้อื

รปู ที่ 25 ผลิตภัณฑย์ า

32

1. Catosal คาโตซาล นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
• ความผิดปกตทิ างเมทตาบลิ ซิ ม่ั เน่ืองจากขาดอาหาร การ

เล้ยี งดไู ม่ดี ป่วย แสดงอาการออ่ นเพลีย ซบู ผอม ป้องกัน
ความผดิ ปกตขิ องร่างกาย และโภชนาการของลูกสัตว์
• ใช้ 1 ซซี .ี ต่อน้าหนัก 10 กก.ฉดี เข้ากล้ามเนอ้ื
2. VITAMIN AD3E วติ ามนิ เอดสี ามอี
• โรคขาดวติ ามนิ ในสตั วแ์ รกเกิด ลดความเครียดในสัตว์ ใช้ใน
สัตวท์ ่ีเจรญิ เตบิ โตชา้ ระยะพกั ฟื้นหลังตดิ เชอ้ื และรักษาความ
บกพรอ่ งทางโภชนาการของกลา้ มเน้อื
• ใช้ 5 ซซี .ี ฉดี เข้ากลา้ มเน้ือ ทุก 3-6 เดอื น

รูปท่ี 26 ยาบำรุงและวิตามิน

Cyclo ไซคลอ
• สเปรย์ ใช้สา้ หรับฉีดพน่ รกั ษาบาดแผลภายนอก เพ่ือป้องกัน

และรกั ษาการตดิ เชอื้ ของบาดแผลต่าง ๆ บรเิ วณผวิ หนงั รอ่ ง
ไรกีบและเล็บ ของสตั วช์ นิดตา่ ง ๆ
• เขย่ากระปอ๋ งยากอ่ นใชท้ กุ ครั้ง ใหถ้ ือกระป๋องยาตั้งข้ึนและ
ห่างจากบาดแผลประมาณ 15-20 เซนตเิ มตร พ่นยาท่ี
บาดแผลเป็นเวลาประมาณ 3 วนิ าที

รปู ที่ 27 ยารกั ษาแผล

33

รูปที่ 28 ผลของความเครยี ดจากความรอ้ น 3.1 การป้องกันความเครยี ดจากความร้อน

34 นวตั กรรมระบบการผลติ โคเนอ้ื เพอ่ื ยกระดบั ผลผลติ และรายไดอ้ ย่างยง่ั ยนื | 26/04/64

รูปที่ 29 ผลของความรอ้ นตอ่ ความสมบรู ณข์ องโค

35 นวตั กรรมระบบการผลิตโคเน้อื เพ่อื ยกระดับผลผลติ และรายไดอ้ ย่างย่งั ยนื | 26/04/64

3.2 โรงเรือนเลีย้ งโค นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
ประเทศไทยมีอากาศแบบร้อนและชื้นอุณหภูมิเฉลี่ยทั้งปี 27 °C

ความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ย 74 % อุณหภูมิสภาพแวดล้อมและความชื้นสูงมี
อิทธิพลต่อการเจริญเติบโตของโค อุณหภูมิสูงประสิทธิภาพการใช้อาหารจะ
ลดลง โคกินได้น้อยทำให้เพิ่มน้ำหนักลดลง พลงั งานจำนวนหนึ่งจะถูกระบาย
ออกจากร่างกายเพอ่ื ลดความเครียดเน่อื งจากอณุ หภมู ิท่ีสงู

นวัตกรรมการออกแบบโรงเรือนเลี้ยงโคให้เหมาะสมกับสภาพ
อากาศเขตร้อนชื้นของประเทศไทย การจัดการง่าย สะดวก เหมาะสมกับ
เกษตรกรไทยทีส่ ่วนใหญ่เปน็ ผสู้ ูงอายุ และเหมาะสมกับสรีระวิทยาของโคเปน็
ส่ิงจำเป็นอยา่ งยิง่ ในสภาพการผลิตโคเน้ือในปจั จุบนั

รูปที่ 30 ตัวอย่างโรงเรือนหน้าจั่ว 2 ชั้น คอกโคจะถูกแบ่งเป็น 2 คอก ซ้าย
และขวาสามารถแยกเลี้ยง 2 ฝูง ตรงกลางเป็นรางอาหารโคแบบเรียบ
สามารถให้อาหารหยาบกองไว้ไดจ้ ำนวนมากโดยไม่ถูกแดดฝนหรือโคเหยียบ
ย่ำ หนา้ รางก้ันด้วยซองเหล็กรายตัวป้องกนั โคที่ชนะชนตัวอ่ืนขณะกินอาหาร
การท่ีโคได้รบั น้ำดมื่ ท่สี ะอาดตลอดเวลาจะมีผลต่อสุขภาพและเจรญิ เตบิ โต

36

บทที่ 4 นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
ถา่ ยทอดการผลิตแกส๊ ชีวภาพจากมูลโคเน้ือสำหรบั ครัวเรอื น
4.1 ชีววทิ ยามลู โค (Cow-pieology)

ผู้ที่จะประสบความสำเร็จในการเลี้ยงโคต้องผสมผสานศาสตรแ์ ละ
ศิลป์ (ความรู้ด้านวิทยาศาสตรแ์ ละศลิ ปะศาสตร์) เพื่อให้มีการตดั สินใจอย่าง
ชาญฉลาด หากขาดศาสตร์หรือศิลป์ ข้อมูลที่จะช่วยในการตัดสินใจอาจไม่
สมบูรณก์ ารตรวจหาไขพ่ ยาธิ (Parasite) จากมูลโคเปน็ เร่ืองสำคญั การตรวจ
ลักษณะของมูลโคภายนอกด้วยตาเปล่ามีความจำเป็นอย่างยิ่ง เพื่อที่จะ
ตรวจดูลักษณะทางกายภาพของมูลอาจมีสิ่งต่าง ๆ ปะปน เช่น เลือด สี
อาหารที่ไม่ย่อย ความหนืด ความแห้ง ความเหลว เมือก หรือเป็นน้ำ การ
ตรวจมูลนอกจากจะเป็นเครือ่ งแสดงสภาวะของการมีพยาธิในร่างกายของโค
แล้วยังช่วยบอกสภาวะของการย่อยอาหาร ในต่างประเทศมีการศึกษา
ลกั ษณะของมูลโค ชนั้ ของมูล สามารถใชบ้ ง่ ชีค้ ณุ ภาพของอาหารท่ีโคกิน การ
ปลอ่ ยโคแทะเล็มในทุ่งหญา้ มากเกินไป หรอื การขาดสารอาหารบางอย่างการ
สังเกตมูลโคขุนจะได้รับการบ่งบอกถึงคุณภาพของอาหารที่โคกิน นี่ไม่ใช่
วิทยาศาสตร์แต่เป็นศิลปะที่สามารถนำมาใช้เป็นตัวบ่งชี้ได้ โปรดจำไว้ว่า
“ศิลปะของชีววิทยามูลโคจะบ่งชี้ความผิดปกติ แต่วิทยาศาสตร์การตรวจ
วิเคราะห์จะระบุถึงสาเหตุ” ศิลปะในการเฝ้าสังเกตรูปร่างและลักษณะทาง
กายภาพของมลู โคจะช่วยให้ผลผลิตโดยรวมของฝูงโคเพ่ิมข้ึน

37

รปู ที่ 31 ลกั ษณะของมลู โคทีข่ าดโปรตีน นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
ข้อมูลอ้างอิง : https://www.drovers.com
4.2 หลกั การผลติ และการใชง้ านแก๊สชีวภาพ

รูปท่ี 32 องคป์ ระกอบของก๊าซชีวภาพ

38

การผลิตแก๊สชีวภาพแบบถุงหมักพีวีซี ขนาดที่เหมาะสมกับ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64
เกษตรกรรายย่อยซึ่งเลี้ยงสัตว์ ประมาณ 10–15 ตัว ควรใช้ถุงขนาดความ
ยาวของพลาสติกพีวีซี 6 เมตร เส้นรอบวง 5.25 เมตร (ขนาดของบ่อดินมี
ความกว้าง 2.0 เมตร ลึก 1.0 เมตร ยาว 3.5 เมตร) มีปริมาณโดยรวม 7.8
ลูกบาศก์เมตร ก๊าซจำนวน 1.7 ลูกบาศก์เมตร สามารถผลิตแก๊สชีวภาพต่อ
วันได้ประมาณ 35 เปอร์เซน็ ตข์ องของเหลวหรือเท่ากับ 2 ลูกบาศก์เมตร ซึ่ง
เพียงพอต่อการนำแก๊สจำนวนนี้ไปใช้กับเตาหุงต้มจำนวน 2 เตา (ใช้แก๊ส
0.15 ลูกบาศกเ์ มตรตอ่ ชัว่ โมง) สำหรับใชท้ ำอาหารในครวั เรือนได้
4.3 วธิ ีการทำระบบแก๊สชวี ภาพสำหรับครัวเรอื น

รูปท่ี 33 วิธีการทำระบบแก๊สชวี ภาพสำหรับครัวเรอื น

39

ตารางท่ี 4 การเตรยี มวสั ดอุ ุปกรณบ์ อ่ หมกั แก๊สชีวภาพ

ชนิด ราคา (บาท)

1. พลาสติกพีวซี ี ความหนา 0.25 มลิ ลเิ มตร กว้าง 3,000
1.8 เมตร ยาว 6 เมตร

2. ทอ่ พวี ีซีเสน้ ผา่ ศูนยก์ ลาง 4 นวิ้ ยาว 1.2 เมตร 280
จำนวน 2 อนั

3. กาวอีแวป๊ ½ กระปอ๋ ง 80

4. เกลยี วนอก–ใน พวี ซี ี ¾–1 นิ้ว จำนวน 1 ชุด 20

5. ยางในรถจกั รยานยนต์เก่า -

6. แผ่นพลาสติกแขง็ ขนาด 3 นิ้ว 2 แผ่น (กระป๋อง -
น้ำมันเครอ่ื งเก่า)

7. ทอ่ พอี ี หรือท่อพีวีซี ข้อตอ่ ขนาด ¾ – 1 นว้ิ นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64

จำนวนข้ึนกบั ความยาวของทอ่ สง่ แกส๊ ท่ตี อ้ งการ (40 700

เมตร)

8. สามทางพีวซี ี ¾ – 1 นิว้ จำนวน 1 อนั 10

9. ขวดดกั จบั ไอน้ำ 1 ใบ (ขวดนำ้ อัดลมท่ใี ชแ้ ล้ว) -

10. วาล์วทองเหลือง 4 หนุ จำนวน 1 อนั 100

11. หัวแกส๊ 1 หวั 450

12. สายสง่ แกส๊ ความยาว 2 เมตร 100

13. ปูนซเี มนต์ 1 ถงุ 110

ราคารวมประมาณ 4,850 บาท (ไม่รวมคา่ จ้างขดุ หลุม)

การประกอบถงุ หมกั พวี ซี ี มีขนั้ ตอนดังนี้
ขั้นตอนที่ 1 ตัดพลาสติกพีวีซีขนาดความกว้าง 1.8 เมตร ยาว 6
จำนวน 3 ชิ้น
ขนั้ ตอนที่ 2 ต่อชุดสายยางสง่ แกส๊
ขั้นตอนที่ 3 ผูกท่อพีวีซีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 4 นิ้ว ความยาว
1.2 เมตร ท่ีปลายท้งั สองข้างของถงุ แลว้ รัดด้วยยางในรถจกั รยานยนต์

40

ขน้ั ตอนท่ี 4 ทดสอบการรัว่ ของถุงด้วยไอเสยี จากรถยนต์
ขน้ั ตอนที่ 5 นำถุงหมักลงหลุมจดั วางถงุ ให้ดี แล้วเติมนำ้ ให้ท่ัวปลาย
ทอ่ ด้านในของถงุ ท้งั สองดา้ น
ขั้นตอนที่ 6 ทำบ่อทางเข้าของมูลและบ่อล้น ที่ปลายท่อพีวีซีทั้ง
สองด้าน
ข้ันตอนที่ 7 ประกอบสายสง่ แกส๊ /ติดตง้ั ขวดปรับแรงดนั และดักน้ำ
ขนั้ ตอนท่ี 8 ติดตง้ั ทอ่ สง่ แก๊สและวาล์วควบคมุ แกส๊

4.4 การผลิตแกส๊ ชวี ภาพจากมูลสตั วส์ ำหรบั ครัวเรอื น

รูปท่ี 34 การผลิตแก๊สชวี ภาพจากมลู โค นวัตกรรมระบบการผลิตโคเนื้อเ ื่พอยกระ ัดบผลผลิตและรายไ ้ดอย่าง ่ยัง ืยน | 26/04/64

41

4.5 การดแู ลรกั ษาระบบแก๊สชีวภาพสำหรับครัวเรือน นวัตกรรมระบบการผลิตโคเน้ือเพ่ือยกระดับผลผลิตและรายไ ้ดอย่างย่ังยืน | 26/04/64
หมั่นตรวจสอบท่อนำแก๊ส และพยายามทำความสะอาดที่เก็บแกส๊

อยู่เสมอ ถ้าหากพบว่าปริมาณแก๊สน้อยลงในขณะที่เติมมูลสัตว์ทุกวัน
แสดงว่า มีกากที่เหลือจากการหมักอยู่ก้นบ่อ ให้ทำการรื้อบ่อเอากากส่วนนี้
ออก (สุชน, 2555)
4.6 แนวทางในการแก้ปญั หาและวธิ แี ก้ไข

รูปท่ี 35 แนวทางในการแกป้ ญั หาและวธิ แี กไ้ ข

42