ΕΚΔΟΣΗ ΚΥΠΡΟΛΟΓΙΚΟΥ

Διά ἀνθύμησιν
καιροῦ καί τόπου

Λογοτεχνικές Aποτυπώσεισ
του Kόσμου της Kύπρου

Φιλολογική Επιμέλεια
ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΙΕΡΗΣ

Λευκωσία 2015



Διά ανθύμησιν καιρού και τόπου

Λογοτεχνικές Aποτυπώσεις του Kόσμου της Kύπρου

© Copyright
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ

ΤΜΗΜΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΚΑΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ

ΙSBN 978-9963-0-0172-9

Διά ανθύμησιν καιρού και τόπου

Λογοτεχνικές Aποτυπώσεις του Kόσμου της Kύπρου

ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΔΙΕθΝΟΥΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

Λευκωσία, 6-9 Οκτωβρίου 2012

Φιλολογική Επιμέλεια
ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΙΕΡΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
ΤΜΗΜΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΚΑΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ

ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ
ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2015





ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος ................................................................................................................11

Το πρόγραμμα του Συνεδρίου ............................................................................15

Εισαγωγική Ομιλία
Δ. Ν. Μαρωνίτης

Η «Σαλαμίνα» του Καβάφη και η «Σαλαμίνα» του Σεφέρη ....................27

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ (Μεσαίωνας-Αναγέννηση 15ος -17ος αιώνας)
Olesia Fedina

Η ηθική και λογοτεχνική διάσταση του έρωτα
στο «Χρονικό» του Λεόντιου Μαχαιρά ......................................................43

Mιχάλης Πιερής
Για τα «πεζά ποιήματα» του Λεοντίου Μαχαιρά........................................61

Bertrand Bouvier
Παρατηρήσεις στα γαλλικά ποιήματα του κυπριακού
χειρογράφου του Τορίνο ..............................................................................83

Isabelle Fabre – Gilles Polizzi
In Memory of Janus (1398-1432): Poetics of the
French Pieces of the Cyprus Codex (Turin J.II.9),
For a Historical Reading ..............................................................................91

Martine Breuillot
Περί του αριθμού των συνθετών
του Κυπριακού Χειρογράφου (Torino, J.II.9) ..........................................115

Gisèle Clément
Le Codex de Chypre (Torino, Biblioteca Nazionale
Universitaria, J.II.9) : a new diplomatic edition
published by Ut Orpheus Edizioni, Bologna............................................133

8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Maria Antonella Balsano
The Cyprian madrigals by Giandomenico Martoretta ..........................143

Μαρίνα Ροδοσθένους
θεματικές κατηγορίες στο κυπριακό
Canzoniere του 16ου αιώνα ..............................................................................157

Ειρήνη Παπαδάκη
«Ζωγγραφιὰμ μὲ δίχα χράδι»: απηχήσεις του νεοπλατωνισμού
στην κυπριακή λυρική ποίηση της Αναγέννησης ....................................185

Αλεξάνδρα Σαμουήλ
Zωντανόν με δυο θανάτους ......................................................................211

Gilles Grivaud
Συμβολή στην ιστορία των βιβλιοθηκών
στην αναγεννησιακή Κύπρο ......................................................................223

David Holton
e role of translation in early Cypriot literature....................................239

Στέφανος Κακλαμάνης
Έμμετρες ιστορικές αφηγήσεις για τον πόλεμο της Kύπρου
και τη ναυμαχία της Nαυπάκτου: η ελληνική συμβολή..........................255

Joanna Byles
Cultural Identity and the Cyprus-Turkish Venetian Setting
of Shakespeare’s Othello, The Moor of Venice ............................................265

Μόσχος Μορφακίδης
Η Κύπρος ως λογοτεχνικό μοτίβο στη
διηγηματογραφία του θερβάντες: El amante liberal ..............................275

Anna Zimbone
Το «Άσμα του Γιοφυριού». H κυπριακή προσαρμογή
του Μιχάλη Πιερή και οι ιταλικές μεταφράσεις ......................................291

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 9

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ (18ος και 19ος αιώνας)

Tudor Dinu
Άσμα πένθιμο για την εν Κύπρω δολοφονία
του ηγεμονόπαιδος Γεωργίου Μουρούζη (1771-1796) ..........................325

Gaia Zaccagni
Εικόνες της Κύπρου στην ποίηση
του Giosuè Carducci (1835-1907) ............................................................339

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ (20ός αιώνας)
Α. Μελέτες που εστιάζουν σε συγγραφείς και κείμενα

Κ. Γ. Κασίνης
Ασκήσεις πείνας: Knut Hamsun - Λουκής Ακρίτας ................................359

Μαριλίζα Μητσού
Καταγραφές κυπριακής δημοτικής ποίησης από την
Εντβίγη Λύντεκε (Hedwig Lüdeke) τη δεκαετία του ’30........................391

Αφροδίτη Αθανασοπούλου
Ο Καζαντζάκης στο νησί της Αφροδίτης (1926).
Ερωτήματα, υποθέσεις, νέα στοιχεία ........................................................407

Κατερίνα Κωστίου
«θέλεις κυδώνιν έπαρε-θέλεις αππίδιν λάβε»
Η κυπριακή διάλεκτος ως αφηγηματικό
τέχνασμα του Γιάννη Σκαρίμπα» ..............................................................445

Μαίρη Ρούσου-Σινκλαίρ
Μια απάντηση στο λόγο της αποικιοκρατίας
Βαρνάβας Καλοστέφανος............................................................................465

Νάντια Στυλιανού
«Εδιζησάμην εμεωυτόν» ένα ταξίδι αυτογνωσίας
στο Mικρό Nαυτίλο του Οδυσσέα Ελύτη ................................................481

10 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

Hero Hokwerda
Οι «Κλειστές πόρτες» του Κώστα Μόντη.
Σκέψεις, απορίες και προσπάθειες ............................................................501

Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου
Ο Χριστόδουλος Γαλατόπουλος και το ανέκδοτο
μεταφραστικό έργο του από τη φυλακή, 1932-1936 ..............................539

Αναστασία Μαρκομιχελάκη
«Καιροί και τόποι» της Κύπρου στο έργο
του ποιητή Γιώργη Μανουσάκη (1933-2008) ..........................................551

Fatima Eloeva
Η βία, ένα ειδύλλιο ή χαμένος παράδεισος
(κυπριακό σκηνικό) ....................................................................................611

Β. Μελέτες που εστιάζουν σε ζητήματα ιδεολογίας, θεματικής και πρόσληψης
Eρατοσθένης Καψωμένος

Πολιτισμικοί κώδικες στην κυπριακή λογοτεχνία ..................................633

Δημήτρης Τζιόβας
Τόπος, μνήμη, τραύμα: η Κύπρος στην ελληνική
μεταπολεμική πεζογραφία ..........................................................................655

Μαρίνος Πουργούρης
Εθνότητα, ιδεολογία και αποικιοκρατία:
η Κύπρος στην αγγλική λογοτεχνία..........................................................671

Γιάννης Ιωάννου
Η πρόσληψη της λουζινιανής εμπειρίας από νεότερους
και σύγχρονους Κύπριους δημιουργούς ..................................................683

Κώστας Αγγελόπουλος
Το θέμα της κρατικής και εθνικής κυριαρχίας του κυπριακού
λαού μέσα από τα λογοτεχνικά κείμενα του σχολικού εγχειριδίου
της Γ’ Λυκείου ..............................................................................................691

Ευρετήριο..............................................................................................................719





11

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Οτόμος αυτός περιέχει 33 από τις 43 ανακοινώσεις που παρουσιά-
στηκαν στο διεθνές επιστημονικό συνέδριο «“Διά ανθύμησιν και-
ρού και τόπου”: Λογοτεχνικές αποτυπώσεις του Κόσμου της Κύπρου»,
το οποίο έγινε στη Λευκωσία από 6 έως 9 Οκτωβρίου 2012 και αποτέλεσε
την κεντρική εκδήλωση της Κυπριακής Δημοκρατίας στον τομέα των
Γραμμάτων κατά τη διάρκεια της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου
της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το συνέδριο, αποτέλεσμα επιστημονικής συ-
νεργασίας του Πανεπιστημίου Κύπρου με καθιερωμένα πανεπιστήμια της
Ευρώπης, όπως του Kαίμπριτζ, του Μονπελιέ και του Παλέρμο, προσήλ-
κυσε παλαιότερους και νεότερους μελετητές της κυπριακής γραμματείας
από 23 πανεπιστήμια και 11 ευρωπαϊκές χώρες, οι οποίοι αναζήτησαν την
πνευματική και πολιτισμική ταυτότητα της Κύπρου σε λογοτεχνικά κεί-
μενα και αρχεία των τελευταίων πέντε αιώνων. Βασικό πόρισμα υπήρξε
η από πολλές και διαφορετικές σκοπιές τεκμηρίωση ότι η «γλυκεία χώρα
Κύπρος» ανέκαθεν ανήκε οργανικά στην Ευρώπη, έχοντας αφομοιώσει
το ευρωπαϊκό πνεύμα στην πλούσια πολιτιστική της κληρονομιά.

Στο σταυροδρόμι θαλάσσιων και χερσαίων πολιτισμικών δρόμων,
όπως ο δρόμος του μεταξιού προς Ανατολάς και το αναγεννησιακό τόξο
που ένωνε εμπορικά και πολιτισμικά τα νησιά της Μεσογείου με τη Βε-
νετία, η Κύπρος διαμόρφωσε τους βασικούς χαρακτήρες του πολιτισμού

12 Π Ρ ΟΛ Ο Γ Ο Σ

της στη βάση δημιουργικής συνομιλίας με άλλες πολιτισμικές παραδόσεις.
Υπήρξε χωνευτήρι πολιτισμών, όπου κύριο ρόλο έπαιξε η δεσπόζουσα
κουλτούρα των «τοπικών Ρωμαίων», όπως ονομάζει τους Έλληνες της
Κύπρου ο Λεόντιος Μαχαιράς.

Αυτός ο κυπριακός πολιτισμός χαρακτηρίζεται από τη ζωντανή πα-
ρουσία της ντοπιολαλιάς, τη διατήρηση τοπικών ηθών και εθίμων, ρυθ-
μών και αισθήσεων, τεχνών και εκφράσεων, στάσεων και αντιδράσεων.
Πρόκειται για ένα χώρο όπου οι παραδοσιακοί τρόποι βιοτικής και καλ-
λιτεχνικής έκφρασης συνεχίζουν ακόμη, ώς ένα βαθμό, να επιβιώνουν.
Ζωντανό παράδειγμα οι «ποιητάρηδες» της Κύπρου, λαϊκοί ποιητές κατά
το πρότυπο των παραμυθάδων (των «story tellers») και των τροβαδού-
ρων του Mεσαίωνα και της Aναγέννησης, οι οποίοι συνεχίζουν ακόμη
και σήμερα να ασκούν την ποιητάρικη τέχνη τους. Πρόκειται για την
τέχνη της μνημοτεχνικής σύνθεσης, εμπλουτισμένης από τις ποικίλες
αφομοιωμένες «φωνές» του παρελθόντος, δηλαδή ρυθμικών δρόμων και
τρόπων που χάνονται στο βάθος της ιστορίας.

Τα κριτήρια με τα οποία ορίστηκε και περιορίστηκε η θεματική του
συνεδρίου προέκυψαν από το σκεπτικό ότι η βιωμένη ανθρώπινη ιστο-
ρία, ο πνευματικός, συναισθηματικός και υλικός κόσμος ενός λαού και
ενός τόπου αποτυπώνονται με τον πιο αυθεντικό και τον πιο αναλλοί-
ωτο τρόπο σε αυτή την κατ’ εξοχήν τέχνη της επινόησης: τη λογοτεχνία.
Γιατί η λογοτεχνία, εκείνη που αντέχει μέσα στον ιστορικό χρόνο, δεν
ενδιαφέρεται να υπηρετήσει τις ποικίλες ιδεολογίες, αλλά την αλήθεια
της που είναι η αλήθεια του «καιρού και του τόπου της».

Τον τόμο ανοίγει η εισαγωγική ομιλία του συνεδρίου από τον Δ. Ν.
Μαρωνίτη με τον εύγλωττο για την Κύπρο τίτλο «Η “Σαλαμίνα” του
Καβάφη και η “Σαλαμίνα” του Σεφέρη». Έπονται οι υπόλοιπες 32 μελέ-
τες, αρθρωμένες σε τρία μέρη με βάση το κριτήριο του χρόνου, ενώ από
την άποψη της ποσοτικής κατανομής προκύπτει μια συμμετρία. Δεκαέξι
μελέτες αποτελούν το πρώτο, δεκαπέντε το τρίτο και μόλις δύο το δεύτερο
μέρος. Το πρώτο μέρος απαρτίζουν μελέτες που εστιάζουν σε συγγραφείς
και κείμενα της παλαιότερης εποχής της νεοελληνικής λογοτεχνίας

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13

(15ος, 16ος και 17ος αιώνας): μελέτες που ξεκινούν από τον μεσαιωνικό
χρονικογράφο της Κύπρου, τον Λεόντιο Μαχαιρά, καλύπτουν την κυ-
πριακή αναγέννηση με την ποιητική και μουσική συγκομιδή που διασώ-
ζει το κυπριακό χειρόγραφο του Τορίνο, τα κυπριακά πετραρχικά
ποιήματα του χειρογράφου της Μαρκιανής και το βιβλίο των μαδριγα-
λίων του Giandomenico Martoretta. Στην ίδια ενότητα εντάσσονται δύο
μελέτες που συνδέουν την Κύπρο με τη ναυμαχία της Ναυπάκτου, γενι-
κότεροι προβληματισμοί που αφορούν στις πρώιμες μεταφράσεις (Fior
de Vertu, Ξόμπλιν, Περί των εν πίστει κεκοιμημένων, Canzoniere) και στις
Βιβλιοθήκες της αναγεννησιακής Κύπρου. Το πρώτο μέρος κλείνει με
μία μελέτη για τον Σαίξπηρ, μία για τον θερβάντες και μία για το δημο-
τικό τραγούδι του «Γιοφυριού της Άρτας». Το δεύτερο μέρος (18ος και
19ος αιώνας) αποτελούν δύο μελέτες, μία για το Άσμα που αφορά στη
δολοφονία του Γεωργίου Μουρούζη και μία που εξετάζει την εικόνα της
Κύπρου στην ποίηση του Carducci. Το τρίτο μέρος διακρίνεται σε δύο
ενότητες. Η πρώτη αφορά σε μελέτες που εστιάζουν σε συγγραφείς και
κείμενα (Hamsun, Λουκή Ακρίτα, Εντβίγη Λύντεκε, Καζαντζάκη, Σκα-
ρίμπα, Σεφέρη, Ελύτη, Μόντη, Μανουσάκη, Brodski και Πιερή)· και η
δεύτερη σε μελέτες που εστιάζουν σε ζητήματα ιδεολογίας, θεματικής
και πρόσληψης και καλύπτουν πάντως την παρουσία της Κύπρου στην
ελληνική μεταπολεμική πεζογραφία, στη σύγχρονη αγγλική λογοτεχνία,
στη σύγχρονη κυπριακή ποίηση και στη σύγχρονη κυπριακή πεζογρα-
φία. Ο τόμος κλείνει με μια εργασία που εστιάζει στα λογοτεχνικά κεί-
μενα του σχολικού εγχειριδίου της Γ’ Λυκείου.

Επιθυμώ να εκφράσω κι από εδώ τις ευχαριστίες μου προς το Υπουρ-
γείο Παιδείας και Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας που υπήρξε
συνδιοργανωτής και χρηματοδότης του Συνεδρίου και της έκδοσης των
Πρακτικών του. Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται στη Σταματία Λαουμ-
τζή και στην Κατρίν Μοσχοβάκη για τη συμβολή τους στην οργάνωση
του Συνεδρίου, στην Ιρένα Αλεξιέβα για τη συμβολή της στη σύνταξη
του Ευρετηρίου και στον Γιάννο Χριστοφόρου για τη γραφιστική επιμέ-
λεια όλων των εντύπων. Ευχαριστίες οφείλονται και στο Τμήμα Βυζαντινών

14 Π Ρ ΟΛ Ο Γ Ο Σ

και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου που, ως συν-
διοργανωτής του Συνεδρίου, συνέβαλε στην άρτια διεξαγωγή του διαθέ-
τοντας όχι μόνο την εμπειρία των μελών του ακαδημαϊκού του
προσωπικού, αλλά κι ένα μεγάλο αριθμό μεταπτυχιακών φοιτητών οι
οποίοι εργάστηκαν σε εθελοντική βάση για την εύρυθμη λειτουργία του.
Ξεχωριστά επιθυμώ να ευχαριστήσω τη φίλη συνάδελφο Νάντια Στυλια-
νού, Πρόεδρο της Οργανωτικής Επιτροπής και μέλους της Επιστημονικής
Επιτροπής του Συνεδρίου για την ουσιαστική συμβολή της στον σχεδια-
σμό και στην οργάνωση του Συνεδρίου.

Kλείνω με τη μνεία της συναισθηματικά φορτισμένης φράσης του
Μαχαιρά που υπόκειται στον τίτλο του συνεδρίου: «διά ανθύμησιν και-
ρού και τόπου». Kατ’ αρχάς, ας θυμηθούμε ότι και ο τίτλος ολόκληρου
του έργου του Μαχαιρά («Εξήγησις της γλυκείας χώρας Κύπρου η ποία
λέγεται Κρόνικα, τουτέστιν Χρονικόν») είναι επίσης φορτισμένος
συναισθηματικά, καθώς αποκλίνει από την τυπολογία των τίτλων με
τα οποία μας είναι γνωστά ανάλογα χρονικά. Και ας θυμηθούμε ακόμη
ότι στην επεξήγηση που δίνει αναλυτικά στον πρόλογο του έργου του
για την απόφαση αυτής της «εξηγήσεως» [=εξιστόρησης], η «εξήγησις»
μεταμορφώνεται σε «ανθύμησιν». Ταυτίζεται έτσι η έννοια της «εξηγήσεως»
με την έννοια της μνήμης ως χρέος για τους ερχόμενους:

Eπειδήν τα πάντα διαβαίννουν και τα γινισκούνται ξηγούνται,
πολλά πεθυμούν όλοι να γροικήσουν τα εδιάβησαν, και τας παλαιάς
ιστορίας, ότι μανθάνουσιν τα πράματα τα εδιάβησαν, και απ’ εκείνα
μανθάνουσιν και βλέπουνται, και ανέν και τινάς εμποδιστεί να
βλέπεται, μήπως και γλυτώσουν, θέλω ποίσειν διά της χάριτος του
παναγίου πνεύματος μικρήν ανθύμησιν, διά να την διαβάζουσιν
εκείνοι, οπού ευρίσκουνται, οι ποίγοι θέλουν αλεγριάζεσθαι τας
παλαιάς ιστορίες.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΙΕΡΗΣ
Λευκωσία, Οκτώβριος 2015

25

Εισαγωγική Ομιλία

27

Η «Σαλαμίνα» του Καβάφη
και η «Σαλαμίνα» του Σεφέρη

Δ. Ν. Μαρωνίτης
Ι

Ευχαριστώ για την πρόσκληση και την πρόταξη της προκείμενης ει-
σήγησης, που δικαιολογεί πρόσθετη αμηχανία. Συγχαρητήρια για
την κυπριακή επιγραφή του Συνεδρίου. Αισθάνομαι ότι η φράση «Διά
ανθύμησιν καιρού και τόπου» τα λέει όλα με ανεπανάληπτο τρόπο, ορί-
ζοντας το χρέος και της δικής μου εισήγησης. Για τον άβολο τίτλο της
οποίας ευθύνομαι προσωπικά, και ζητώ συγγνώμη. Στην πραγματικό-
τητα πρόκειται για συνάντηση δύο παρ’ ολίγον ομώνυμων ποιημάτων.
Πρόκειται για τη «Ναυμαχία» του Καβάφη και τη «Σαλαμίνα τῆς Κύ-
προς» του Σεφέρη. Να πω εξαρχής ότι κάτι έχω γράψει χωριστά για το
ένα και το άλλο,1 πρώτη όμως φορά αντιμετωπίζονται εδώ τα δύο ποι-
ήματα ως ζεύγος.

1 Σήμερα στους τόμους Δ. Ν. Μαρωνίτης. Γιώργος Σεφέρης. Μελετήματα. Αθήνα: εκδ.
Πατάκη, 2007, σ. 139-154, και Δ. Ν. Μαρωνίτης. Κ. Π. Καβάφης. Μελετήματα. Αθήνα:
εκδ. Πατάκη, 2007, σ. 137-154.

41

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Μεσαίωνας-Αναγέννηση 15ος - 17ος αιώνας



43

Η ηθική και λογοτεχνική διάσταση του έρωτα στο
Χρονικό του Λεόντιου Μαχαιρά*

Olesia Fedina

Ηιστορία των ερωτικών περιπετειών του βασιλιά Πέτρου Α' και η
"αντάξια" απάντηση της συζύγου του Ελεονόρας στο Χρονικό του
Λεόντιου Μαχαιρά, όπως έχει από καιρό επισημανθεί, δεν είναι μόνο
ένα σκανδαλιστικό επεισόδιο από τη ζωή της βασιλικής οικογένειας, με
το οποίο ο Μαχαιράς σκόπευε να προκαλέσει το ενδιαφέρον του κοινού
του. Για τον ιστοριογράφο1 Μαχαιρά η αφήγηση των ερωτικών υποθέ-
σεων του ρήγα αποτελεί ένα από τα καίρια σημεία, στο οποίο αναδει-
κνύεται η ηθική πλευρά του θέματος και η αιτιολογική σχέση των
πράξεων των ηρώων της ιστορίας με την τραγική εξέλιξη των γεγονότων,

* Ευχαριστώ θερμά τον καθηγητή Μιχάλη Πιερή για τις παρατηρήσεις, υποδείξεις και
σκέψεις που ως πολύχρονος μελετητής του Μαχαιρά μοιράστηκε μαζί μου.
1 Στην παρούσα μελέτη ενίοτε χρησιμοποιώ τον όρο "ιστοριογράφος", υιοθετώντας την
άποψη της Κ. Γαλαταριώτου (C. Galatariotou, Leontios Machairas' "Exegesis of the sweet
land of Cyprus: towards a re-appraisal of the text and its critics", The Sweet Land of Cyprus,
Nicosia, 1993, σ. 393-413) και αναγνωρίζοντας την ιδιότητα αυτή του Μαχαιρά, και
ενίοτε (καταχρηστικά, κατά συνέπεια) τον όρο "χρονογράφος" / "χρονικογράφος" λόγω
της ονομασίας που έχει δοθεί στο έργο από τον συγγραφέα του (Εξήγησις της γλυκείας
χώρας Κύπρου, η ποία λέγεται Κρόνακα τουτέστιν Χρονικόν).

61

Για τα “πεζά” ποιήματα του Μαχαιρά

Μιχάλης Πιερής

Στην ανακοίνωση αυτή γίνονται ορισμένες παρατηρήσεις που αφο-
ρούν στη γλωσσική και ρυθμική oργάνωση συγκεκριμένων χωρίων
του κειμένου «Εξήγησις της γλυκείας χώρας Κύπρου, η ποία λέγεται
Κρόνικα, τουτέστιν Χρονικόν».1 Αναφέρομαι σε χωρία που μπορούν να
περιγραφούν ως ποιητική πρόζα που ενίοτε αγγίζει το όριο του “πεζού
ποιήματος”. Θα προσπαθήσω, δηλαδή, να κωδικοποιήσω κάποια βασικά
στοιχεία του ειδικού προβληματισμού που υπόκειται στον τίτλο της ει-
σήγησής μου: «Για τα “πεζά” ποιήματα του Μαχαιρά».

1 Για τη γλώσσα του κειμένου έχω ήδη διατυπώσει την άποψη μου σε παλαιότερη μελέτη.
Βλ. Μιχάλης Πιερής, «Γύρω από τον Λεόντιο Μαχαιρά», στα Πρακτικά του Συμποσίου,
Λεόντιος Μαχαιράς – Γεώργιος Βουστρώνιος, δύο Χρονικά της Μεσαιωνικής Κύπρου, Λε-
βέντειο Δημοτικό Μουσείο (Λευκωσία 1996) 48-49. Για ειδικότερες πλευρές της γλώσσα
του Μαχαιρά, βλ. Άγγελ Νικολάου-Κονναρή, «H ονοματολογία στα χειρόγραφα του
Xρονικού του Λεοντίου Mαχαιρά", στο E. Jeffreys and M. Jeffreys (επιμ.), Aναδρομικά
και Προδρομικά, Approaches to Texts in Early Modern Greek, Πρακτικά Συνεδρίου
Neograeca Medii Aevi V, Exeter College, University of Oxford, September 2000 (Oxford,
2005), 327-371. Της ιδίας, «Ethnic Names and the Construction of Group Identity in Me-
dieval and Early Modern Cyprus: The Case of Kυπριώτης», Kυπριολογία. Αφιέρωμα εις
Θεόδωρον Παπαδόπουλλον, Kυπριακαί Σπουδαί, 64-65 (2000-2001), 259-275. Της ιδίας,
«H προφορικότητα στα χειρόγραφα του Xρονικού του Λεόντιου Mαχαιρά: Mεταγραφικά
και εκδοτικά προβλήματα», in L. Loïzou-Hadjigabriel (ed.), Πρακτικά του Συμποσίου

83

Παρατηρήσεις στα γαλλικά ποιήματα
του κυπριακού χειρογράφου του Τορίνο

Bertrand Bouvier

Eδώ και δεκαεννιά χρόνια, τον Μάιο του 1993, ο αγαπητός φίλος και
συνάδελφος Mario Vitti οργάνωσε στο Viterbo συνέδριο των ιταλό-
φωνων νεοελληνιστών με γενικό θέμα «Ιταλικά λογοτεχνικά κείμενα με-
ταφρασμένα στα ελληνικά, από το 1500 ως τις μέρες μας». Ο Vitti μου
ανέθεσε να κάνω την εναρκτήρια ομιλία. «Δέχομαι την τιμή, του είπα, αλλά
θα μιλήσω, αν επιτρέπεις, για κάτι που φαινομενικά είναι άσχετο με το θέμα
του συμποσίου σου: ένα κυπριακό χειρόγραφο των αρχών του 15ου αιώνα
με εκκλησιαστική και κοσμική μουσική πάνω σε λόγια λατινικά και γαλ-
λικά. ‒ Κάνε ό,τι θέλεις, μου απάντησε ο Mario, και θα σ’ ακούσουμε προ-
σεκτικά.» Κι έτσι μίλησα προσπαθώντας να πείσω τους συναδέλφους ότι
το πολύτιμο χειρόγραφο του Τορίνο, παρ’ ότι «ξενόγλωσσο», αξίζει την
προσοχή των απανταχού νεοελληνιστών, και ιδίως των κυπρολόγων.1

Για μένα διαγράφεται νοερό τόξο ανάμεσα σ’ εκείνη την εναρκτήρια

1 Bertrand Bouvier, «Franco-graeco-italica. Appunti sulle canzoni profane del codice di
Torino (B.N., J. II. 9)», στον τόμο Testi letterari italiani tradotti in greco (dal’500 ad oggi),
Atti del IV Convegno di Studi Neogreci, Viterbo 1993, Messina, 1994, σ. 9-12.

91

In Memory of Janus (1398-1432): Poetics of the
French Pieces of the Cyprus Codex (Turin J.II.9),

For a Historical Reading

Ιsabelle Fabre – Gilles Polizzi

In spite of their outstanding quality, the French pieces of the so-called
“Cyprus collection” have not so far prompted any overall poetical
study1. A brilliant testimony of the cultural life at a kingly court as por-
trayed in Leontios Makhairas’ Chronicle2, they are gathered in a
manuscript preserved in Torino (BN J.II.9) and consist of 8 motets, 102
ballades, 64 rondeaux and virelais, all set to music. We have been trans-
lating and studying them since 2010, in order to fill a gap in the history

1 Bertrand Bouvier first noticed the literary interest of the collection, but left it to other
scholars to get into a detailed analysis : « Ai romanisti il manoscritto di Torino offre un
tesoro di poesia francese, tuttora appena esplorato. » (“Appunti sulle canzoni profane del
codice cipriota di Torino”, in Testi letterari italiani tradotti in greco (dal ‘500 ad oggi),
Mario Vitti ed., Rubbettino, 1994, p. 11). See also his paper in this volume, as that of
Martine Breuillot.
2 Recital Concerning the Sweet Land of Cyprus Entitled ‘Chronicle’ – The Chronicle of Ma-
khairas, Greek text and English translation by Richard M. Dawkins, Oxford, 1932. We
quote from the French edition, Chronique de Chypre par Léonce Machéras, translated by
E. Miller et C. Sathas, Paris, Ernest Leroux, 1882.



115

Περί του αριθμού των συνθετών
του Κυπριακού Χειρογράφου (Torino, J. II, 9)

Martine Breuillot

Ημικρογραφία της πρώτης σελίδας της λειτουργίας του Αγίου Ιλα-
ρίωνα δείχνει τον Άγιο να κάθεται με ένα βιβλίο στα χέρια. Το ίδιο
με την Αγία Άννα στην πρώτη σελίδα της λειτουργίας της Αγίας Άννας.
Μήπως το βιβλίο που βλέπετε είναι το χειρόγραφο;

Αφενός βασικά στοιχεία είναι ο ρόλος που παίζεται τον Μεσαίωνα όχι
μόνο από τις τέχνες, μεταξύ άλλων τη μουσική, στις δυτικές αυλές όπως
την κυπριακή, αλλά και από τις πολιτικές και πολιτιστικές επαφές ανάμεσα
στην Κύπρο και στη Δύση, κυρίως τη Γαλλία, και η παρουσία των μουσικών
στο περιβάλλον των δουκών1. Το κυπριακό χειρόγραφο είναι ανώνυμο και
περιέχει περισσότερο από 200 παρτιτούρες με μουσική συχνά πολυφωνική,
αποτελείται από πέντε μέρη: 2 με εκκλησιαστικά έργα, ένα με 41 μοτέτα, 2
με κοσμικά έργα – 102 μπαλάντες, 21 βιρελαί και 43 ροντό.

1 Για το ιστορικό και πολιτιστικό περιβάλλον, βλ. Hoppin 1957 : 184-190, Coureas 1995 :
11-26, Wiemes 1995 : 55-76, Fragala Data 1995 : 77-94, Kügle 1995 : 151-182, Fragala
Data 1999 : 67-75, Simard 2005 : 76-103.

133

Le Codex de Chypre (Torino, Biblioteca Nazionale
Universitaria, J.II.9) : a new diplomatic edition
published by Ut Orpheus Edizioni, Bologna

Gisèle Clement

As early as 1962-63 the sections of polyphonic music of the manu-
script Torino J.II.9 were released in an edition by Richard H. Hop-
pin as part of the Corpus Mensurabilis Musicae, a monumental work
founded with the patronage of the American Institute of Musicology.

The publication of a new edition is currently underway : following a
first volume published in 2011 and dedicated to the rondeaux and vire-
lais, three volumes of ballads will appear in 2013, 2014 and 2015 in the
collection "Opus Artis Novae" by the editor “Ut Orpheus" (Bologna).
What is at stake for this new edition? It is a diplomatic musical edition
which respects the early notation and therefore the musical thought of
the beginning of the XV century.

If musicology can claim a long history of musical editions marked by
the seminal addresses of Guido Adler (1954), Georg Feder (1959, 1987),
and Klaus Harro Hilzinger (1974), the publications themselves have re-
flected two principal tendencies since the 1950's : the creation of the Ur-

143

The Cyprian madrigals
by Giandomenico Martoretta*

Μaria Antonella Balsano

In his Description de toute l'Isle de Cypre, et der Rois, Princes, et
Seigneurs, tant Payen que Chrestiens, qui ont commandé en icelle, Esti-
enne de Lusignan writes:

La Noblesse de Cypre communément estoit douce, affable, hu-
maine, & facile envers les etrangers […] Ils se delectoient à l’e-
scrime et exercice des armes, à jouër du luth, et aimoient fort la
Musique: et ne se trouvait presque Seigneur, qui n’eust l’art parfaict
de chanter et toucher le luth, et les Dames de jouër de l’espinette.
Le peuple et bourgeois, & autres de mediocre condition, apres le
manger estoient tousiours en recreation dedans leurs iardins, am-
ateurs des ieux & dances: & ont un naturel si enclin à la poësie,
qu'ils composen gentiment, sans en avoir toutefois aucun art ou

* This article is the English version of my yet printed one: M. Antonella Balsano, Musicus
vagans. Giandomenico Martoretta e i suoi madrigali ciprioti, in Cipro. Storia e attualità.
Atti delle Giornate di Studio, Palermo, 13-14 novembre 2008, ed. R. Lavagnini, Caltanis-
setta Lussografica 2012, pp.21-32.





157

Θεματικές κατηγορίες στο κυπριακό
Canzoniere του 16ου αιώνα1

Mαρίνα Ροδοσθένους-Μπαλάφα

Ηανώνυμη κυπριακή πετραρχική συλλογή του δεκάτου έκτου
αιώνα αποτελείται, σύμφωνα με την έκδοση της Siapkaras-Pitsil-
lidès (1975) που ακολουθούμε και στην παρούσα μελέτη,2 από εκατό πε-
νήντα πέντε άτιτλα ποιήματα και ένα τιτλοφορημένο (αρ. 27,
«Παιδαγωγός»). Η πατρότητα των ποιημάτων δεν αναφέρεται στο χει-
ρόγραφο, με αποτέλεσμα να έχει απασχολήσει ιδιαιτέρως την έρευνα η
θεωρία της πολυγένεσης, δηλαδή το ενδεχόμενο η συλλογή να μην ανή-

1 Η μελέτη αυτή αποτελεί καρπό της μεταδιδακτορικής έρευνας που εκπόνησα με την
ευγενή χορηγία του Ιδρύματος Λεβέντη. Ως προς την εξέταση και τη συχνότητα των
μοτίβων, πολύ σημαντικό εργαλείο αποτέλεσε ο λημματικός πίνακας λέξεων σε συνδυα-
σμό με την concordance που δημιουργήθηκε για τους σκοπούς της έρευνάς μου με τη
βοήθεια της πολύτιμης τεχνογνωσίας του Χρίστου Πένητα και την ευγενή συγκατάθεση
του Καθ. Ερατοσθένη Καψωμένου, τους οποίους ευχαριστώ από καρδιάς. Θερμές ευχα-
ριστίες επίσης οφείλω στην ερευνήτρια της κυπριακής συλλογής Giovanna Carbonaro,
την Τασούλα Μαρκομιχελάκη και τον Καθ. David Holton για τον γόνιμο διάλογο και
τα σημαντικά τους σχόλια.
2 Για την ελληνόγλωσση και πιο χρηστική έκδοση της κυπριακής συλλογής με εισαγωγή
και μετάφραση των ποιημάτων στην κοινή νεοελληνική, βλ. Σιαπκαρά-Πιτσιλλίδου, Ο
πετραρχισμός στην Κύπρο.





185

«Ζωγγραφιὰμ μὲ δίχα χράδι»: απηχήσεις
του νεοπλατωνισμού στην κυπριακή λυρική ποίηση

της Αναγέννησης

Ειρήνη Παπαδάκη

Hδεξίωση της πετραρχικής ποίησης στην Κύπρο απέδωσε πλούσι-
ους καρπούς. Η πολύτιμη συλλογή των κυπριακών ερωτικών ποι-
ημάτων του κώδικα Marc. gr. IX, 32 (=1287) αποτελεί μια ώριμη έκφραση
αναγεννησιακών στοχασμών και καλλιτεχνικής ευαισθησίας και ταυτό-
χρονα ένα αποκαλυπτικό φανέρωμα σύγκλισης της πνευματικής ζωής
του νησιού με τον παλλόμενο βίο της ιταλικής χερσονήσου. 1 Όπως έχει

1 Βλ. Th. Siapkaras-Pitsillidès, Le Pétrarquisme en Chypre. Poèmes d’amour en dialecte chy-
priote d’après un manuscrit du XVIe siècle, Αθήνα 1952. β΄ έκδοση Παρίσι-Αθήνα 1975
[στην οποία θα γίνονται στο εξής οι παραπομπές] και γ΄ έκδοση στα ελληνικά με τίτλο
Ὁ Πετραρχισμὸς στὴν Κύπρο. Ρίμες ἀγάπης ἀπὸ χειρόγραφο τοῦ 16ου αἰώνα μὲ μεταφορὰ
στὴν κοινή μας γλώσσα, Ἀθήνα 1976. Για μια επισκόπηση των γραμματολογικών προ-
βλημάτων της κυπριακής συλλογής και την προαναγγελία μιας νέας έκδοσης βλ. Ἕ. Μα-
θιοπούλου-Τορναρίτου, «Προτάσεις καὶ παράμετροι γιὰ μιὰ νέα ἔκδοση τοῦ κυπριακοῦ
ἀναγεννησιακοῦ Canzoniere τῆς Μαρκιανῆς», στό Ἀρχὲς τῆς νεοελληνικῆς λογοτεχνίας.
Πρακτικὰ τοῦ Δεύτερου Διεθνοῦς Συνεδρίου “Neograeca Medii Aevi” (Βενετία, 7-10 Νο-
εμβρίου 1991), ἐπιμ. Ν. Μ. Παναγιωτάκης, τ. Β΄, Βενετία 1993, σσ. 352-390. Πρόσφατα
τα ποιήματα της κυπριακής συλλογής επανεκδόθηκαν και μεταφράστηκαν στα ιταλικά:
βλ. G. Carbonaro (επιμ.), Liriche d’amore petrarchesche fra Oriente e Occidente. Il Canzo-

211

«Ζωντανόν με δυο θανάτους»

Αλεξάνδρα Σαμουήλ

Ηεργασία αυτή αφορά ορισμένες εικόνες και μεταφορές της Κυ-
πριακής Ανθολογίας, που παραδίδει ο Μαρκιανός κώδικας IX, 32,
οι οποίες αποκρυσταλλώνονται με ενάργεια στο υπ’ αριθμ. 118 ποίημα
του κυπριακού canzoniere, γνωστό από τον πρώτο στίχο του και ως
«Ζωντανόν με δυο θανάτους».1 Πιο συγκεκριμένα, οι εικόνες αφορούν
την οπτική επαφή, την ανταλλαγή βλεμμάτων του ποιητικού υποκειμέ-
νου με την αγαπημένη του, η οποία, σύμφωνα με έναν μεσαιωνικό και
πετραρχικό ποιητικό τόπο, περιγράφεται ως σκληρή και κυριαρχική, σε
αντίθεση με τον ταλανιζόμενο και πάσχοντα εραστή, που φθίνει εξαιτίας
και της τρομακτικής δύναμης του εκτυφλωτικού της βλέμματος. Για να
καταλάβουμε όμως καλύτερα τι συμβαίνει με το υπ’ αριθμ. 118 ποίημα
της Ανθολογίας, ας διαβάσουμε τους αρχικούς στίχους από το υπ’ αριθμ.
5 σονέτο της, που αποτελεί μετάφραση σονέτου του Πετράρχη, και από
το πρωτότυπο (;) υπ’ αριθμ. 6, τα οποία αποτελούν ένα ζεύγος σονέτων,
καθώς μοιράζονται το ίδιο θέμα.2

1 Themis Siapkaras-Pitsillides, Le Pétrarquisme en Chypre Poèmes d’amour d’après un man-
uscrit du XVIe siècle, Les Belles Lettres, Paris-Athenes 1975, σ. 280-284.
2 Βλ. Αλεξάνδρα Σαμουήλ, «Για τα πρώτα ελληνικά σονέτα», Νέα Εστία 167 (2010) 552-556.

223

Συμβολή στην ιστορία των βιβλιοθηκών
στην αναγεννησιακή Κύπρο

Gilles Grivaud

Γνωρίζουμε πως η ιστορία των βιβλιοθηκών στην Αναγέννηση συμ-
βάλλει αποφασιστικά στην προσπάθεια να κατανοήσουμε τις νοο-
τροπίες, τη διάδοση των νοητικών προτύπων και το πολιτιστικό επίπεδο
ορισμένων κοινωνικών ομάδων.1 Το θέμα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία
στην περίπτωση της Κύπρου, καθώς ο πολιτισμός του νησιού κατά τον
15ο και τον 16ο αιώνα αποκτά νέες διαστάσεις, ιδιαίτερα ως προς τη λο-
γοτεχνία και τη διάλεκτο.2 Όλοι, προφανώς, θα θέλαμε να ξέρουμε ποιος
διάβαζε το Χρονικό του Λεοντίου Μαχαιρά και ποιοι είχαν στο σπίτι τους
αντίγραφα του πετραρχικού Canzoniere ή της Historia του Florio Bu-
stron. Δυστυχώς η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα είναι προς το παρόν

1 Οφείλω θερμές ευχαριστίες στην Ειρήνη Παπαδάκη, του Πανεπιστημίου Κύπρου, που
διόρθωσε το ελληνικό κείμενο τόσο στην προφορική όσο και στη γραπτή του μορφή.
2 Για το γενικό πλαίσιο βλ. J. Richard, « Culture franque et culture grecque dans le
royaume de Chypre au XVe siècle », Byzantinische Forschungen 11 (1987), σσ. 399-415
[επανέκδοση στο J. Richard, Croisades et États latins d’Orient, Λονδίνο 1992, μελέτη αρ.
XViii]. του ίδιου, « Culture franque, culture grecque, culture arabe dans le royaume de
Chypre au Xiiie et au début du XiVe siècle », Université de Saint-Joseph. Annales du Dépar-

239

The role of translation in early Cypriot literature

David Holton

Do translated works form part of the literary corpus of the host cul-
ture, or do they always remain a separate category? Or does the an-
swer vary according to the particular circumstances? If so, can we specify
the conditions that need to be fulfilled for a text, in its new linguistic garb,
to become part of the literature of the culture which has imported it?
These are the questions I propose to address in this paper, taking texts
written in Frankish- and Venetian-ruled Cyprus as my case study.1

Translation certainly occupies a significant position in the vernacular
writing of Cyprus from an early period. Indeed, the first text that we can
confidently qualify as written in a linguistic form with recognisable
Cypriot features is a translation, the Assizes of the Kingdom of Jerusalem.
The Cypriot Greek version survives in two manuscripts: the older one,
now in Paris, was copied in Cyprus in 1469; the other manuscript, also
in Paris, dates from 1512. The original, official text of the Assizes has not
survived, but it was probably made during the reign of Hugh I (1205-
18). Whether the Greek translation was made in the 13th or the following

1 For a recent survey of Cypriot writing in this period, see Kechagioglou 2012.

255

Ἔμμετρες ἱστορικὲς ἀφηγήσεις γιὰ τὸν πόλεμο
τῆς Κύπρου καὶ τὴ ναυμαχία τῆς Ναυπάκτου:

ἡ ἑλληνικὴ συμβολὴ1

Στέφανος Κακλαμάνης

Τὸν Μάη τοῦ 1571 λίγες μέρες πρὶν ὁλοκληρωθοῦν στὴ Ρώμη οἱ συ-
νομιλίες μεταξὺ τῶν ἐκπροσώπων τῆς Βενετίας, τοῦ Ἱσπανοῦ αὐτο-
κράτορα καὶ τοῦ προκαθήμενου τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας γιὰ τὴ
συγκρότηση Ἱερᾶς Συμμαχίας (Sacra Lega) μὲ σκοπὸ τὴ σωτηρία τῆς
Ἀμμοχώστου καὶ τὴν ἀπελευθέρωση τῆς Κύπρου, ἕνας Ρεθύμνιος ποι-
ητής, ὁ Ἀντώνιος Ἀχέλης, τύπωσε στὴ Βενετία μιὰ μακρόστιχη ἀφήγηση
μὲ θέμα τὴν πρόσφατη πολιορκία τῆς Μάλτας ἀπὸ τοὺς Τούρκους (κα-
λοκαίρι τοῦ 1565): οἱ εἰσβολεῖς παρὰ τὶς λυσσαλέες ἐφόδους τους στὰ
τείχη δὲν κατάφεραν νὰ λυγίσουν τὴν ἀντίσταση τῶν ἱπποτῶν τοῦ Ἁγίου
Ἰωάννη καὶ μὲ τὴν ἐμφάνιση τοῦ ἱσπανικοῦ στόλου ποὺ ἔφερνε βοήθεια
στοὺς πολιορκημένους, ἀποχώρησαν βιαστικὰ ταπεινωμένοι καὶ ἀποδε-
κατισμένοι. Τὴν ἄνοιξη τοῦ 1571 παρὰ τὴν ἄδοξη πτώση τῆς Λευκωσίας

1 Ἀνακοίνωση στὸ Διεθνὲς Συνέδριο «Διὰ ἀνθύμησιν καιροῦ καὶ τόπου». Λογοτεχνικὲς
ἀποτυπώσεις τοῦ Κόσμου τῆς Κύπρου. Διεθνὲς Ἐπιστημονικὸ Συνέδριο Νεοελληνικῶν
Σπουδῶν (Λευκωσία, 5-9 Ὀκτωβρίου 2012). Τὸ κείμενο τῆς ἀνακοίνωσης δημοσιεύεται
στὴ μορφὴ ποὺ διαβάστηκε, μὲ τὴν προσθήκη τῶν ἀπαραίτητων ὑποσημειώσεων.

265

Cultural Identity and the Cyprus-Turkish
Venetian Setting of Shakespeare’s
Othello, The Moor of Venice

Joanna Montgomery Byles

Shakespeare so arranges it that the night of Othello’s elopement
with Desdemona is also the night when the news arrives in Venice
of menacing movements of the warlike Turkish fleet. The Venetian
state, alarmed for the safety of its eastern Mediterranean outpost of
Cyprus, sends Othello to supervise its defence. Now although Othello
is a fictional character and these events in themselves are fictitious,
they could hardly have failed to arouse in the memory of the educated
in Shakespeare’s audience at the Globe Theatre in London, facts of
fairly recent European history. If we want to date the Cyprus setting
of Othello we would have to choose the period 1570-71, when the Is-
lamic Ottoman-Turks successfully attacked and occupied Venetian
Cyprus. At the time of composition of Othello therefore, Cyprus had
been part of the Ottoman Empire for over thirty years. Why did
Shakespeare, writing in 1603-04 , use the Italian Cinthio’s narrative of
1565, set in a peaceful Venetian Christian Cyprus, for the domestic
tragedy he dramatized, and yet also place it within the wider setting

275

Η Κύπρος ως λογοτεχνικό μοτίβο στη
διηγηματογραφία του Θερβάντες:
El amante liberal

Μόσχος Μορφακίδης-Φυλακτός

Το 1613, οκτώ χρόνια μετά την έκδοση του Δον Κιχώτη (1605), ο Θερ-
βάντες σε μια προσπάθεια να εμπεδώσει τη θέση του στο χώρο της
λογοτεχνίας αλλά και την κοινωνική αποδοχή που άρχισε να αποκτά με
το συγκεκριμένο έργο, εκδίδει μία συλλογή από 12 πεζογραφήματα1. Ο
τίτλος της συλλογής Novelas ejemplares de honestísimo entretenimiento
(Υποδειγματικές νουβέλες εντιμότατης ψυχαγωγίας), καθιστoύσε σαφή
τον ηθικοδιδακτικό και ψυχωφελή της χαρακτήρα2 και την ευθυγράμμισή
της με τα επικρατούντα ήθη και ηθική3.

1 La gitanilla, El amante liberal, Rinconete y Cortadillo, La española inglesa, El licenciado
Vidriera, La fuerza de la sangre, El celoso extremeño, La ilustre fregona, Las dos doncellas,
La señora Cornelia, El casamiento engañoso, El coloquio de los perros.
2 Προς αποφυγή δυσάρεστων περιπετειών με τη λογοκρισία, η πρώτη έκδοση της συλ-
λογής, είχε τον τίτλο Novelas ejemplares de honestísimo entretenimiento (Υποδειγματικές
νουβέλες εντιμότατης ψυχαγωγίας). Βλ. σχετικά Castro, américo, “La ejemplaridad de
las Novelas cervantinas”, Nueva Revista de Filología Hispánica, 4 (1948), σσ. 319-332.
3 Βέβαια, είναι προφανές ότι δεν ακολουθούν την παράδοση του μεσαιωνικού exemplum,
το οποίο από τις 12 νουβέλες συναντάται ξεκάθαρα μόνο σε μία: El celoso (Ο ζηλιάρης). Βλ.

291

Το «Άσμα του Γιοφυριού».
H κυπριακή προσαρμογή του Μιχάλη Πιερή

και οι ιταλικές μεταφράσεις

Anna Zimbone

1. Το Άσμα του γιοφυριού, ένα από τα ωραιότερα της δημοτικής ελ-
ληνικής παράδοσης, είναι πάρα πολύ διαδεδομένο όχι μόνο στις διά-
φορες περιοχές της Ελλάδας και της Κύπρου, αλλά και σε όλα τα
ελληνόφωνα μέρη του κόσμου. Διασκευές του βρέθηκαν επίσης σε ολό-
κληρη τη Bαλκανική χερσόνησο, από τη Ρουμανία ως την Ουγγαρία,
τη Βουλγαρία, την Αλβανία και τη Σερβία1.

Δε θα σταθώ στα προβλήματα σχετικά με την πιο παλιά μορφή του
Άσματος, για την οποία οι μελετητές δε συμφωνούν, και ασφαλώς είναι
δύσκολο αν όχι αδύνατο να καθοριστεί ποια από τις πολυάριθμες δια-
σκευές μπορεί να προηγείται, μια και η ίδια η φύση του δημοτικού κει-
μένου, βασικά σε ‘κίνηση’, καθιστά τολμηρή κάθε παρόμοια
προσπάθεια.

1 Η σχετική βιβλιογραφία είναι πολύ εκτεταμένη, περιορίζομαι να αναφέρω μόνο μερικές
μελέτες για την ελληνική διασκευή: Πολίτης 19252, Baud Bovy 1936, Μέγας 1971, Ιωάν-
νου 1978, Μητσάκης 1979, Beaton 1980, Οικονομίδης 1981-82, Ρωμαίος 1984, Κυρια-
κίδης 1990.

323

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

18ος - 19ος αιώνας





324 Διά ανθύμησιν καιρού και τόπου – Λογοτεχνικές Aποτυπώσεις του Kόσμου της Kύπρου

325

Άσμα πένθιμο για την εν Κύπρω δολοφονία
του ηγεμονόπαιδος Γεωργίου Μουρούζη (1771-1796)

Tudor Dinu

Στο τεύχος της 6ης Φεβρουαρίου 1797 η Εφημερίς της Βιέννης δημο-
σίευσε στην πρώτη σελίδα μια είδηση προορισμένη να συγκινήσει
ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο: «Τη 1η Ιανουαρίου έφθασεν εις το Ντε-
βλέτι ένας επί ταυτού σταλμένος ταχυδρόμος παρά του εις Λάρνακα της
Κύπρου κυβερνούντος με την είδησιν ότι παρουσιαζομένου νυκτώς ενός
οπλοφόρου εις τον οντάν του δυστυχούς εκείσε εξωρισμένου πρώην
δραγουμάνου της Υψηλής Πόρτας του Μπεγζαδέ Γεωργίου Μουρούζη
τον εφόνευσεν».1 Δεδομένου του αποτρόπαιου χαρακτήρα του συμβάν-
τος, ο δημοσιογράφος παραιτείται για μια φορά από την πρακτική της
λιτής, χωρίς κανενός είδους σχόλια παρουσίασης των ειδήσεων, και προ-
σθέτει σε ένα συγκινητικό ξέσπασμα: «με τον θάνατον τούτου του τρυ-

1 Εφημερίς, Η αρχαιότερη ελληνική εφημερίδα που έχει διασωθεί, Βιέννη, 1791-1797, Εκ-
δότες οι αδελφοί Μαρκίδες Πούλιου, Ανασυγκρότηση της σειράς σε φωτοτυπική επα-
νέκδοση, ερευνητική, συλλεκτική και εκδοτική φροντίδα, προλεγόμενα, σημειώσεις
κ.τ.λ. Λ. Βρανούσης, Εφημερίς – Έτος έβδομον, 1797, Ακαδημία Αθηνών, Κέντρον Ερεύ-
νης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού, Αθήνα, 1995, σ. 115.

339

Εικόνες της Κύπρου στην ποίηση
του Giosuè Carducci (1835-1907)

Gaia Zaccagni

Aναζητώντας στις μνήμες μου της ιταλικής ποίησης κάποιες αναφο-
ρές στην Κύπρο, ήρθαν στο νου οι αρχικοί στίχοι ενός ποιήματος
του Giosuè Carducci1:

Dal Libano trema e rosseggia
Su 'l mare la fresca mattina:
Da Cipri avanzando veleggia
La nave crociata latina.
Απ’ το Λίβανο ροδίζει και τρέμει,
στα πελάγη δροσερό πρωινό:
από την Κύπρο περνώντας πλέει
λατίνων σταυροφόρων ο στόλος

1 Για την ζωή και το έργο του ιταλού ποιητή, βλ. ενδεικτικά: G. Ferroni, Storia della letteratura
italiana. Dall’Ottocento al Novecento, Einaudi Scuola, Milano 1991, pp. 383-402. Πολλές εν-
διαφέρουσες πληροφορίες βρίσκονται επίσης στον ιστότοπο www.casacarducci.it. Σε ελ-
ληνική βιβλιογραφία Ζ. Ζωγραφίδου, Η παρουσία της Ιταλικής Λογοτεχνίας στην

357

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ
20ός αιώνας

Α. Μελέτες που εστιάζουν σε συγγραφείς και κείμενα

358 Διά ανθύμησιν καιρού και τόπου – Λογοτεχνικές Aποτυπώσεις του Kόσμου της Kύπρου