ΕΚΔΟΣΗ ΚΥΠΡΟΛΟΓΙΚΟΥ

359

Ασκήσεις πείνας
Knut Hamsun - Λουκής Ακρίτας

Κ. Γ. Κασίνης

Α΄. Νεοελληνική βορειομανία.
«Διάβαζα βιβλία Ρούσικα και Σκανδιναβικά: Ταξίδευα στα Λοφότεν και

κοιμόμουνα στις απέραντες στέπες, όπου το χιόνι πέφτει μερόνυχτα, μήνες,
χρόνια ολάκερα»1, γράφει ο Λουκής Ακρίτας στην πρώτη σελίδα του Νέου
με καλάς συστάσεις, πράγμα που παραπέμπει χρονικά στην (προ του 1930)
κυπριακή περίοδο της ζωής του2. Το 1930 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα.
Ομολογημένα, λοιπόν, διαβάζει ρωσική και σκανδιναβική λογοτεχνία την
δεκαετία του ’20, δηλαδή στην καρδιά του μεσοπολέμου. Η απάντηση στο
ερώτημα γιατί ρωσική και σκανδιναβική λογοτεχνία βρίσκεται σε πολλές,
γενικόλογες ως επί το πλείστον, επισημάνσεις. Εγώ θα αναφερθώ σε συγ-

1 Λουκής Ακρίτας, «Νέος με καλάς συστάσεις...», Αθήνα, Εκδόσεις Φιλιππότη, 1981, σ. 7
(στην συνέχεια Νέος).
2 Ο Λούκας Χατζηγιαννακού, γιος του Γιαννακού Χατζηλούκα από την Κάτω Ζώδια και
της Ελένης Καττιρτζήγιαννη από την Μόρφου, γεννήθηκε στην Μόρφου το 1908 και πέ-
θανε στο Λονδίνο το 1965. Το όνομα Λουκής Ακρίτας άρχισε να το χρησιμοποιεί από το
1928· πρβ. Κύπριοι Χρονογράφοι. Λουκής Ακρίτας (1908-1965), έρευνα - εισαγωγή - επιμέ-
λεια Ανδρέας Κλ. Σοφοκλέους, Λευκωσία, Εκδόσεις Νικοκρέων, 2007, σσ. 11-13, και Κ. Γ.
Κασίνης, «Το μυθιστοριογραφικό έργο του Λουκή Ακρτίτα», Αιτωλικά, 14 (Ιαν. - Ιούν.) 31.

391

Καταγραφές κυπριακής δημοτικής ποίησης
από την Εντβίγη Λύντεκε τη δεκαετία του ’30

Μαριλίζα Μητσού

Όποιος έχει, έστω και επιπόλαια, καταπιαστεί ερευνητικά με το ελ-
ληνικό δημοτικό τραγούδι, γνωρίζει τη συλλογή Ελληνικά δημο-
τικά τραγούδια, Εκλογή και μετάφραση εις την γερμανικήν υπό Εντβίγης
Λύντεκε, που εξέδωσε μεταπολεμικά η Ακαδημία Αθηνών. Στις περισ-
σότερες ελληνικές βιβλιοθήκες, ανάμεσά τους και του Πανεπιστημίου
Κύπρου, από αυτό το δίτομο έργο εντοπίζεται μόνο ο πρώτος τόμος με
τα πρωτότυπα κείμενα, που τυπώθηκε το 1943. Είχε επιχορηγηθεί από
τον Κώστα Κοτζιά, Υπουργό Διοικήσεως Πρωτευούσης του Μεταξά, με
225.000 δρχ., αλλά με τον πόλεμο η έκδοση αναστάλθηκε.1 Ο δεύτερος
και λιγότερο γνωστός τόμος του έργου, με τις εξαιρετικές έμμετρες γερ-

1 Ελληνικά δημοτικά τραγούδια, Εκλογή και μετάφραση εις την γερμανικήν υπό Εντβίγης
Λύντεκε, Αθήνα, Ακαδημία Αθηνών, τ. 1, 1943 [=1947]. Στη σελίδα τίτλου σημειώνεται
ως χρόνος έκδοσης 1943, στο εξώφυλλο 1947. Σύμφωνα με τον Diether Röth, επιμελητή
της β΄ έκδοσης των ταξιδιωτικών αναμνήσεων της Hedwig Lüdeke, Griechenlandreisen
(Kassel, Erich Röth Verlag, σειρά «Das Gesicht der Völker: Erlebnisbücher», 1982, σ. 146),
η επιχορήγηση εξασφαλίστηκε το χειμώνα του 1939 ύστερα από δημόσια ανάγνωση δειγ-
μάτων της συλλογής στην οικία Ξανθάκη, όπου παρευρέθηκε η φιλότεχνη σύζυγος του
υπουργού. Πβ. τη νεκρολογία του Γεωργίου Μέγα, εφ. Καθημερινή (10.1.1962).

407

Ο Καζαντζάκης στο νησί της Αφροδίτης (1926).
Ερωτήματα, υποθέσεις, νέα στοιχεία

Aφροδίτη Αθανασοπούλου

Οι σχέσεις του Νίκου Καζαντζάκη με την Κύπρο δεν είναι αδιερεύ-
νητες. Από τη σχετική βιβλιογραφία, οι πιο ολοκληρωμένες και
τεκμηριωμένες συμβολές που έχω υπ’ όψιν είναι οι εργασίες του Αντρέα
Φυλακτού (1983) και του Κωστή Κοκκινόφτα (2008).1 Oι εργασίες αυτές,
βασισμένες σε έρευνα των πρωτογενών πηγών (εφημερίδων και περιο-
δικών του Μεσοπολέμου),2 εδραιώνουν τεκμηριώνοντας την πρωτοβάθμια

1 Οι συντομογραφημένες εργασίες αναλύονται στη Βιβλιογραφία. Για τη διευκόλυνση
του αναγνώστη, οι παραπομπές σε έργα-πηγές γίνονται συντομογραφικά με τον τίτλο
του έργου (Ταξιδεύοντας, Ο Ασυμβίβαστος, 400 γράμματα). Στη Βιβλιογραφία, η χρο-
νολογία σε παρένθεση σε ορισμένα λήμματα δηλώνει την ανατύπωση της πρώτης έκ-
δοσης του έργου που συμβουλεύτηκα. Η εργασία αφιερώνεται στη μνήμη του πρόσφατα
εκλιπόντος Πάτροκλου Σταύρου (1933-2014), θετού γιου της Ελένης και διαχειριστή
του πνευματικού έργου του Ν. Καζαντζάκη, ο οποίος πρόθυμα κάποτε ανταποκρίθηκε
στις ζητήσεις μου όταν πρωτοξεκινούσα την έρευνα στο έργο του Κρητικού.
2 Ο Φυλακτού (1983) αποδελτιώνει το σύνολο των αναφορών του Καζαντζάκη στην
Κύπρο, συστηματοποιώντας σε δύο κατηγορίες ή, καλύτερα, φάσεις τα σχετικά τεκμήρια,
και δημοσιεύει από τον παλαιό αθηναϊκό Τύπο μέρη από τις ανταποκρίσεις της Ελένης
και του Νίκου Καζαντζάκη για την Κύπρο που είναι αθησαύριστες. Η εξαντλητική έρευνα
του Κοκκινόφτα (2008, αναδημοσ. 2010) αφορά στον κυπριακό Τύπο ο οποίος κάλυψε

445

«“Θέλεις κυδώνιν έπαρε-θέλεις αππίδιν λάβε”
Η κυπριακή διάλεκτος ως αφηγηματικό
τέχνασμα του Γιάννη Σκαρίμπα

Kατερίνα Κωστίου

Είναι γνωστό ότι μέσα στους κόλπους της Γενιάς του ’30 ο Σκαρίμπας
υπήρξε μια sui generis συγγραφική φυσιογνωμία με ακραίες ή απο-
κλίνουσες επιλογές όσον αφορά τη γραφή του και την ιδεολογία του.
Στην αγωνία του μην τον συντρίψει το αδηφάγο Κέντρο και, συγχρόνως,
να αποκαταστήσει τη διαρκώς δοκιμαζόμενη συγγραφική τιμή της πνευ-
ματικής Επαρχίας, αποσυνδέοντας το γεωγραφικό στίγμα από τη λογο-
τεχνική αξία, υιοθετεί μια προκλητικά αιρετική συμπεριφορά. Στην
προσπάθειά του να κατακτήσει το προσωπικό του ύφος εξαρθρώνει το
συντακτικό, τη φωνολογία, τη μορφολογία και προσπαθεί, άλλοτε επι-
τυχώς άλλοτε όχι, να δημιουργήσει το συγγραφικό του ιδιόλεκτο. Δεν
νομίζω πως υπήρξε άλλος συγγραφέας της νεοελληνικής λογοτεχνίας,
που να συμπεριφέρθηκε στη γλώσσα με τόση ασέλγεια. Αλλά ό,τι ορίζει
τελικά το μέτρο των δυνατοτήτων του είναι η ειρωνική του γλώσσα η
οποία, κοινή σε δημιουργική πεζογραφία, δοκίμια και άρθρα, όταν δεν
εκπίπτει σε μανιέρα και δεν καταφεύγει σε κοινόχρηστα κωμικά τεχνά-
σματα, διαθέτει καταλυτική δυναμική και ευρηματικότητα. Στις καλύτε-

465

Μια απάντηση στο λόγο της αποικιοκρατίας
Bαρνάβας Καλοστέφανος

Μαίρη Ρούσσου

Στο μέχρι πρόσφατα αδημοσίευτο και ημιτελές έργο του Γ. Σεφέρη
Βαρνάβας Καλοστέφανος, ο ποιητής, όπως δηλώνεται στους υπό-
τιτλους, επιχειρεί να καταγράψει σε πεζό λόγο «ένα συναισθηματικό τα-
ξίδι στην Κύπρο», ή ένα «Χρονικό της Κύπρου», τοποθετώντας το χρόνο
της αφήγησης, στα 1953.

Στην παρούσα ανακοίνωση θα σχολιάσω ορισμένες από τις αγγλικές
πηγές που χρησιμοποίησε ο Σεφέρης στο κείμενό του οι οποίες εμφα-
νίζονται είτε με τη μορφή διακειμενικών αναφορών σε μείζονα έργα της
αγγλικής λογοτεχνίας, είτε με τη στοχαστική ανάγνωση δευτερεύουσας
ιστορικής και άλλης βιβλιογραφίας σχετικά με την Κύπρο από τη σκο-
πιά των Άγγλων. Επίσης θα σχολιάσω κάποιες αναφορές που γίνονται
σε πρόσωπα και καταστάσεις που εστιάζουν στην εμπλοκή της Μεγά-
λης Βρετανίας ως αποικιοκρατικής δύναμης στο Κυπριακό Ζήτημα
μέχρι το 1953.

Παρόλο που οι παραπάνω αναφορές έχουν ήδη εντοπιστεί και σχολια-
στεί από την Ν. Δεληγιαννάκη, τόσο στην εισαγωγή όσο και στις σημει-

481

«ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν»
Ένα ταξίδι αυτογνωσίας
στο μικρό ναυτίλο του Οδυσσέα Ελύτη

Νάντια Στυλιανού

Στο «Σουλτάν Τεκέ» λίγο πιο έξω από τη Λάρνακα. Οι σκιές από τα
φύλλα που μετατοπίζονται με τον άνεμο ρυθμικά και μοιάζουν με
κρησάρα που δουλεύει ασταμάτητα όπως ακριβώς η συνείδηση,1 θα πεί ο
Ελύτης στο μικρό ναυτίλο. Η κρησάρα της συνείδησης, μέσα από μια
αφαιρετική διαδικασία που απογυμνώνει την ύλη από κάθε τι περιττό,
οδηγεί σε μια εκστατική εμπειρία.

Το ποιητικό υποκείμενο ζητά να ερμηνεύσει και να κατακτήσει το μυ-
στήριο του κόσμου όπως οι Προσωκρατικοί προσπάθησαν να ερμηνεύ-
σουν την αρχή της ζωής. Μπορεί η αλφαβήτα να είναι προαιώνια
ελληνική αλλά τα ανώτερα μαθηματικά για τον ποιητή είναι πανανθρώ-
πινα και μπορεί να μυηθεί σε αυτά στη θάλασσα του Αιγαίου αφού η θά-
λασσα κατέχει όλες τις αξίες του αιγαιοπελαγίτικου κόσμου.2

1 Οδυσσέας Ελύτης, Ο μικρός ναυτίλος (1985), Οδυσσέας Ελύτης, Ποίηση, Ίκαρος, Αθήνα,
2002, σ. 537.
2 Οδυσσέας Ελύτης, «Αναλογίες φωτός», Εκλογή, Ίκαρος, Αθήνα, 979, σ. 199.

501

Οι «Κλειστές πόρτες» του Κώστα Μόντη
Σκέψεις, απορίες και προσπάθειες

Hero Hokwerda

Τον Οκτώβριο του 2010 κυκλοφόρησε η ολλανδική μετάφρασή μου της
νουβέλας «Κλειστές πόρτες» του Κώστα Μόντη (Hokwerda 2010), μαζί
με έναν εκτενή «επίλογο του μεταφραστή», για διάφορα θέματα του βιβλίου,
ιδιαίτερα για τον Λόρενς Ντάρελ με τα «Πικρολέμονά» του καθώς και για
την ελληνική και κυπριακή αντίδραση που προκάλεσαν τόσο το πρόσωπο
του Ντάρελ όσο και το βιβλίο του στους Σεφέρη, Ρούφο και Μόντη.

Για το κείμενο που ακολουθεί, άντλησα ορισμένα στοιχεία από τον
ολλανδικό επίλογό μου· παρέλειψα όμως όσα πληροφοριακά και άλλα
δεν ενδιαφέρουν παρά μόνο τον Ολλανδό αναγνώστη και πρόσθεσα
άλλα που δεν είχαν θέση σε έναν τέτοιον επίλογο.

1. Μια απορία – η νουβέλα «Κλειστές πόρτες» και η συγγραφή της
Στην πρώτη έκδοση της νουβέλας «Κλειστές πόρτες» (Μόντης 1964)

υπάρχει ακόμα ένας πρόλογος,1 όπου, στην πρώτη παράγραφο, ο Μόν-

1 Παραλείφθηκε, μαζί με τον υπότιτλο, στην επανέκδοση της νουβέλας από τον ίδιο τον συγ-
γραφέα στα Άπαντά του (Μόντης 1987), ενώ συμπεριλήφθηκαν ξανά και τα δυο στην πρό-
σφατη επανέκδοση που επιμελήθηκε η κόρη του, Στάλω Μόντη-Πουαγκαρέ (Μόντης 2008).



539

Ο Χριστόδουλος Γαλατόπουλος και το ανέκδοτο
μεταφραστικό έργο του από τη φυλακή, 1932-1936

Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου

Στο κείμενο που ακολουθεί θα εξετάσω τις ανέκδοτες λογοτεχνικές
μεταφράσεις μιας μεγάλης προσωπικότητας της Κύπρου, του Χρι-
στόδουλου Γαλατόπουλου, που έμεινε όμως περισσότερο γνωστός ως
δήμαρχος Πάφου και ιδρυτής των Παλαμικών εορτών στην Κύπρο, και
λιγότερο ως δημιουργός ενός μεγάλου και πολυσήμαντου ποιητικού
έργου.

Ο Γαλατόπουλος υπήρξε συγγραφέας της φυλακής, διότι εκεί συνέ-
γραψε το μεγαλύτερο μέρος του ανέκδοτου και δημοσιευμένου έργου
του, που περιλαμβάνει μια μνημειώδη ποιητική σύνθεση, αποτελούμενη
από 10000 δεκαπεντασύλλαβους, το Παγκόσμιον Άσμα, που είδε το φως
το 2004 χάρη στην εξαιρετικά φροντισμένη έκδοση του Μιχάλη Πιερή
και της Σταματίας Λαουμτζή.1 Εκεί έγραψε τα ποιήματα των πρώτων

1 Χριστόδουλος Γαλατόπουλος, Παγκόσμιον Άσμα, Φιλολογική Επιμέλεια Μιχάλης Πιε-
ρής-Σταματία Λαουμτζή, Κύπρος 2004. Η εκτενής εισαγωγή των επιμελητών αποτελεί
και την καλύτερη και πλέον εμπεριστατωμένη μέχρι σήμερα προσέγγιση της ποιητικής
του Γαλατόπουλου.





551

«Καιροί και τόποι» της Κύπρου στο έργο του ποιητή
Γιώργη Μανουσάκη (1933-2008)1

Τασούλα Μ. Μαρκομιχε λάκη

ΟΓιώργης Μανουσάκης, ποιητής και πεζογράφος της Δεύτερης Με-
ταπολεμικής γενιάς,2 γεννήθηκε στα Χανιά το 1933 και πέθανε
στην ίδια πόλη 75 χρόνια αργότερα, έχοντας αφήσει: δεκατρία εκδεδο-
μένα λογοτεχνικά βιβλία·3 πλήθος από ανέκδοτα ποιήματα και μικρά
πεζά· διηγήματα αδημοσίευτα ή δημοσιευμένα σε περιοδικά· ταξιδιωτικά
κείμενα σε εφημερίδες και περιοδικά, ή σε χειρόγραφα, όπως ένα εκτε-
νέστατο για την Ιταλία· μελετήματα σε φιλολογικά περιοδικά ή ανέκ-
δοτα, και επιφυλλίδες στον Τύπο. Με μόνη εξαίρεση τα φοιτητικά του

1 Τόσο η προφορική ανακοίνωσή μου στο συνέδριο όσο και η παρούσα γραπτή μορφή
της θα ήταν αδύνατες χωρίς τη βοήθεια της συζύγου του ποιητή, Αγγελικής Καραθα-
νάση, που με αφάνταστη προθυμία και εμπιστοσύνη μού παραχώρησε όλο το σχετικό
ανέκδοτο υλικό από το αρχείο του Γιώργη Μανουσάκη.
2 Βλ. ενδεικτικά, «Γιώργης Μανουσάκης», στον τόμο Ανέστης Ευαγγέλου, Η Δεύτερη
Μεταπολεμική ποιητική γενιά (1950-1970). Ανθολογία, Θεσσαλονίκη 1994, σσ. 339-349.
3 Με τη σειρά πρώτης δημοσίευσης: Μονόλογοι (ποιήματα), Χανιά 1967· Η Κρήτη στο
λογοτεχνικό έργο του Πρεβελάκη (λογοτεχνικό δοκίμιο), Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα
1968· Το σώμα της σιωπής (ποιήματα), Χανιά 1970· Τρίγλυφο (ποιήματα), Ολκός, Αθήνα



611

Η βία, ένα ειδύλλιο ή χαμένος παράδεισος
(κυπριακό σκηνικό)

Fatima Eloeva

Οκάπως αόριστα ιαμβικός ρυθμός της φράσης «Διά ανθύμησιν και-
ρού και τόπου» σε συγκινεί και ενθαρρύνει τη σκέψη. Ωραία το
διατύπωσε ο Μαχαιράς.

Η Κύπρος είναι από τα ευλογημένα μέρη όπου η παράδοση παραμέ-
νει ζωντανή – σε τέτοια μέρη οι άνθρωποι διατηρούν μια φυσική σχέση
με την ιστορία. Η ιστορική και οικογενειακή μνήμη υπερασπίζεται τον
άνθρωπο, τον εμπνέει, τον ενθαρρύνει, συνδιαλεγόμενη μαζί του. Αυτός
ο μηχανισμός προστασίας λειτουργεί όταν εκπληρώνεται μια συνθήκη
– πρέπει να βρεθεί ο τρόπος να ακουστούν οι φωνές της ιστορίας, οι
ηρωικές και λυπημένες, οι ευτυχισμένες και μελαγχολικές φωνές των
προγόνων. Εδώ καμιά φορά μάς βοηθά η λογοτεχνία.

Η φυσιογνωμία της Κύπρου ταιριάζει αφάνταστα στην εφαρμογή του
όρου «χρονότοπος» που προτάθηκε από τον Ρώσο φιλόσοφο Μιχαήλ
Μπαχτίν.1 Συνήθως οι ορισμοί που προτάθηκαν από τον Μπαχτίν είναι

1 Βλ. M.M.Bahtin, Formy vremeni I hronotopa v romane. Ocherki po istoricheskoj poetike
Μορφές του χρόνου και του χρονότοπου στο μυθυστόρημα. Δοκιμές για την ιστορική ποι-
ητική. // Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. : Сб. — М.: Худож. лит,

631

B. Μελέτες που εστιάζουν σε ζητήματα ιδεολογίας,
θεματικής και πρόσληψης

632 Διά ανθύμησιν καιρού και τόπου – Λογοτεχνικές Aποτυπώσεις του Kόσμου της Kύπρου

633

Πολιτισμικοί κώδικες στην Κυπριακή λογοτεχνία

Ερατοσθένης Γ. Καψωμένος

“Διά αθύμησιν καιρού και τόπου”. Ας αρχίσομε από δώ. Το παράθεμα
αυτό από το Χρονικό του Μαχαιρά, που αποτελεί και τον τίτλο
του Συνεδρίου μας, περιλαμβάνει δύο χαρακτηριστικά στοιχεία: τη γε-
νική αντικειμενική “καιρού και τόπου”, που αναφέρεται με έναν ενιαίο
χωροχρονικό προσδιορισμό στον τόπο και την ιστορία του. Το άλλο είναι
το “διά αθύμησιν”, εμπρόθετος προσδιορισμός του σκοπού: η ιστορική
μνήμη λοιπόν του συγκεκριμένου καιρού και τόπου είναι ο σκοπός του
συγγραφέα-αφηγητή.

Όπως θα φανεί από την ανάλυση, έχομε εδώ ένα συνδυασμό δύο πο-
λιτισμικών κωδίκων. Ο ένας είναι ο κώδικας της εντοπιότητας, όπου
χώρος και χρόνος βιώνονται ως αδιάσπαστη ενότητα. Προσοχή! όχι
“του καιρού και του τόπου”, όπου οι δύο όροι διατηρούν μια σχετική αυ-
τονομία, αλλά “καιρού και τόπου”, ως ένα σύνθετο σημείο. Αυτή η ενό-
τητα είναι το διακριτικό των πολιτισμών της εντοπιότητας. Σε σύγκριση
με τους πολιτισμούς του χώρου (που δίνουν απόλυτη προτεραιότητα στον
τόπο, – υποβαθμίζοντας τον παράγοντα του χρόνου) και τους πολιτι-
σμούς του χρόνου (που δίνουν απόλυτη προτεραιότητα στον παράγοντα
του χρόνου – ενώ απουσιάζει κάθε σύνδεσμος με ένα συγκεκριμένο
τόπο),1 οι πολιτισμοί της εντοπιότητας, αντιπροσωπεύουν μια εκδοχή

655

Τόπος, μνήμη, τραύμα:
η Κύπρος στην ελληνική μεταπολεμική πεζογραφία

Δημήτρης Τζιόβας

Σχετικά λίγα αφηγηματικά κείμενα Ελλαδιτών πεζογράφων διαδραμα-
τίζονται στην Κύπρο ή έχουν Κυπριακή θεματογραφία.1 Παρά την εμ-
βληματική Χάλκινη Εποχή (1960) του Ρόδη Ρούφου ή την πρόσφατη
τριλογία του Μιλτιάδη Χατζόπουλου (Εν μέρει ελληνίζων [2009], Ο περα-
τικός [2010], Νόστου Πάθη [2011]), τους μεταπολεμικούς πεζογράφους
δεν τους απασχόλησε ούτε και το Κυπριακό στις διάφορες φάσεις ή κρίσεις
του. Στις λίγες εξαιρέσεις συγκαταλέγονται δύο Ηπειρώτες πεζογράφοι,
ο Χριστόφορος Μηλιώνης και ο Βασίλης Γκουρογιάννης, που για διαφο-
ρετικούς λόγους ο καθένας αναφέρονται στην Κύπρο στο λογοτεχνικό
τους έργο, με άξονα τη σχέση των Ελλαδιτών πρωταγωνιστών τους με το
νησί, τις πρώτες εμπειρίες τους εκεί και το πώς επανέρχονται σε αυτό.

Ο μεν Γκουρογιάννης βασίστηκε στις μαρτυρίες τρίτων ενώ ο Μη-
λιώνης είχε βιωματική σχέση με το νησί καθώς έζησε και δίδαξε στην

1 Η Δώρα Μέντη προσφέρει μια επισκόπηση αναφορών και κειμένων ελλαδιτών λογο-
τεχνών για την Κύπρο στο άρθρο της: «Ποιήματα και πεζά με άξονα την Κύπρο και τον
κυπριακό αγώνα: μια ιστορικοφιλολογική επισκόπηση (1893-2009)», Τα Ιστορικά, τόμ.
27, τχ. 52, Ιούνιος 2010, σσ. 175-193.

671

Εθνότητα, ιδεολογία και αποικιοκρατία:
η Κύπρος στην αγγλική λογοτεχνία

Mαρίνος Πουργούρης

Το θέμα της σύντομης αυτής τοποθέτησης είναι η βρετανική αποι-
κιοκρατική περίοδος στην Κύπρο όπως εκφράζεται μέσα από λογο-
τεχνικά έργα Βρετανών συγγραφέων. Θα ξεκινήσω με ένα γενικό αλλά
αναγκαίο, κατά την άποψή μου, σχόλιο που αφορά στην αμηχανία που
εμπεριέχει οποιαδήποτε μετα-αποικιακή θεώρηση στο πλαίσιο της συ-
νεχιζόμενης κυριαρχίας του μεταδομισμού στη μελέτη λογοτεχνικών
κειμένων ή πολιτισμικών εκφράσεων.

Μισό αιώνα μετά την αξιοσημείωτη διάλεξη του Jacques Derrida με
τίτλο «Η δομή, το σημείο καὶ το παιχνίδι» στο Πανεπιστήμιο του Johns
Hopkins —διάλεξη που θεωρείται από πολλούς ως η συμβολική απαρχή
της θεωρίας της αποδόμησης—ο μεταδομισμός συνεχίζει τη δριμεία επί-
θεσή του εναντίον του κέντρου, της συνοχής, της οργανικότητας, της
απόλυτης ερμηνείας, της ύπαρξης εξωκειμενικού νοήματος, της διάκρι-
σης μεταξύ μειζόνων και ελασσόνων ποιητών κ.ο.κ. Όπως και να αξιο-
λογήσει κανείς σήμερα την προσφορά της θεωρίας του μεταδομισμού
στην ανάγνωση και την ερμηνεία λογοτεχνικών κειμένων, το βέβαιο
είναι ότι, όπως εύστοχα σημειώνει ο Άγγλος θεωρητικός Terry Eagleton,

683

Η πρόσληψη της λουζινιανής εμπειρίας από
νεότερους και σύγχρονους Κύπριους δημιουργούς

Γι άν ν ης Η. Ιω άν ν ου

Ησημασία της λουζινιανής περιόδου της κυπριακής ιστορικοπολι-
τισμικής εμπειρίας έχει προσεγγιστεί από τους ερευνητές κυρίως
από ιστορικής και λιγότερο από λογοτεχνικής σκοπιάς. Η διερεύνηση
της πρόσληψης από νεότερους και σύγχρονους συγγραφείς της περιό-
δου αυτής και η εξέταση του τρόπου με τον οποίο ο κόσμος των λουζι-
νιανών εμπνέει ή περνάει μέσα στην ευρύτερη λογοτεχνική παραγωγή,
κυρίως την θεατρική, δεν έχει απασχολήσει κανένα. Συγγραφείς, μεταξύ
των οποίων ο Πάνος Ιωαννίδης, ο Γιώργος Νεοφύτου, ο Χριστάκης Γε-
ωργίου κ.ά. έχουν εμπνευστεί από περιστατικά της περιόδου αυτής και
έχουν εκδώσει αξιόλογα έργα που ανεβάστηκαν με επιτυχία. Ο Μ. Πιε-
ρής και το Θ.Ε.ΠΑ.Κ. έχουν ανεβάσει επίσης με επιτυχία το Χρονικό του
Μαχαιρά, έργο μέσα από το οποίο άλλωστε οι πλείστοι Κύπριοι συγ-
γραφείς έρχονται σε επαφή με την περίοδο της Φραγκοκρατίας. Στο κεί-
μενο που ακολουθεί θα προσεγγίσουμε ακριβώς το θέμα της πρόσληψης
του κόσμου των Λουζινιανών από τους νεότερους και σύγχρονους Κύ-
πριους δημιουργούς για να προσδιορίσουμε τους τρόπους με τους οποί-
ους η εμπειρία αυτή μετουσιώνεται σε καλλιτεχνική δημιουργία.

691

Το θέµα της κρατικής και εθνικής κυριαρχίας
του κυπριακού λαού µέσα από τα λογοτεχνικά
κείµενα του σχολικού εγχειριδίου της Γ΄ Λυκείου

Κώ σ τας Αγ γ ε λόπουλο ς

Εισαγωγή
Η καθοριστική συµβολή του κράτους στη διαµόρφωση της εθνικής

συνείδησης µέσα από την εργαλειοποίηση της µνήµης είναι «ουσια-
στική»1, ιδιαίτερα στην Κύπρο και στην Ελλάδα, όπου τα σχολικά βιβλία
είναι µοναδικά. Σε µεγάλο βαθµό µέσα ιδεολογικού προσανατολισµού
και ελέγχου, πράγµα που τα καθιστά αξιόπιστες και ανεξάντλητες πηγές
µελέτης της έννοιας του έθνους, χώροι µνήµης κατεξοχήν κατά την πε-
ρίφηµη τοποθέτηση του Pierre Nora2, τα σχολικά εγχειρίδια συµβάλ-
λουν αποτελεσµατικά στην «πραγµατοποίηση των σκοπών της σχολικής
διδασκαλίας και κοινωνικοποίησης»3 και επεµβαίνουν στη «διαµόρφωση

1 Κιτροµηλίδης Πασχάλης, Νοερές κοινότητες και οι απαρχές του εθνικού ζητήµατος στα
Βαλκάνια, Εθνική ταυτότητα και εθνικισµός στη νεότερη Ελλάδα, Μορφωτικό ίδρυµα
Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1997, σελίδες 53-131.
2 Nora Pierre (sous la direction de), Les Lieux de mémoire, tome 1, Paris, Gallimard, 1997,
1642 σελίδες.
3 Ξωχέλης Παναγιώτης, H έρευνα των σχολικών εγχειριδίων. Προβλήµατα και διαπιστώσεις,

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΔΙΕΘΝΟΥΣ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ‘ΔΙΑ
ΑΝΘΥΜΗΣΙΝ ΚΑΙΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΠΟΥ’
ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ AΠΟΤΥΠΩΣΕΙΣ ΤΟΥ
KΟΣΜΟΥ ΤΗΣ KΥΠΡΟΥ» ΜΕ ΦΙΛΟΛΟ-
ΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΜΙΧΑΛΗ ΠΙΕΡΗ ΚΑΙ
ΣΧΕΔΙΑΣΜΟ ΓΙΑΝΝΟΥ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ
ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ
IMPRINTA LTD ΤΟΝ ΝΟΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ
2015 ΣΕ 100 ΔΕΡΜΑΤΟΔΕΤΑ ΑΝΤΙΤΥΠΑ
ΚΑΙ 700 ΜΕ ΜΑΛΑΚΟ ΕΞΩΦΥΛΛΟ, ΓΙΑ
ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ
ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟY ΠΑΙ-
ΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΙ
ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΚΑΙ
ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
ΤΜΗΜΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΚΑΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ