Havacılık ve Uzay Tıbbı Bülteni Sayı 36

36
1237

ARALIK 2020

1238

EDİTÖR’DEN

SAYI: 36 / ARALIK 2020 5 Şubat 2020 günü Sabiha Gökçen Havalimanında, şid-
detli arka-yan rüzgâr nedenli pistten çıkma olayında 3
Havacılık Tıbbı Derneği Yayınıdır. 4 Ayda yolcunun ölmesi, onlarcasının yaralanması sonrasında,
Bir Çıkar. Yalnız Abonelere Dağıtılır. havacılık psikolojisinin önemli rolü daha iyi anlaşıldı.
Fiziksel ve psikolojik travma geçiren 183 insana Pegasus
Yayın Sorumlusu : Prof. Dr. Muzaffer Çetingüç Aile Destek Ekipleriyle birlikte havacılık psikolojisi eğit-
Basım Yeri : Ülkü Ofset - Eskişehir imi almış olan (çoğu Dernek üyemiz) arkadaşlarımız
Grafik Tasarım : Hakan Şanlı gönüllü olarak yardıma koştu, gece gündüz aralıksız
Yazışma Adresi : Orhangazi Mah. Küme Sok. destek verdi… Bu meccani çalışmalar Pegasus ailesince takdir ve teşek-
kürle karşılandı. Havacılık psikologlarının işlevselliği konusunda başarılı
Hisarpark Park-2/C ESKİŞEHİR bir örnek sergileyen arkadaşlarımıza teşekkür ediyoruz.
Tel: 0 222 324 00 98
Web: www.hvtd.org *****
E-Posta: [email protected] 2020 yılına, Çin’in Wuhan bölgesinden tüm Dünyaya yayılan Yeni
Conoravirus pandemisi ile başladık. Şüphesiz her hastalık azap verici, her
İÇİNDEKİLER ölüm trajiktir. Böylesi kitlesel felâketler sayılara indirgenemez, tek bir
canın bile değerine paha biçilemez. Ama son tahlilde rakamlara bakılır;
Dernek Haberleri.................................................... 1238 bunların korkulandan ve emsallerinden az olması bir parça teselli verir.
Yeni Koronavirüs, Covid-19...................................... 1242 Ülkemizde, dışarıdan bakan mükemmeliyetçi gözlerin eleştirebileceği bazı
Dünyada ve Türkiye’da Korona Güncesi ................... 1244 konular olmakla birlikte; erken önlemler, karantinalar, testler, hastane
Aşı ve İlaç Çalışmaları ........................................... 1258 tedavileri, sokağa çıkma yasakları, sosyal ortam kısıtlamaları, toplumun
Sağlıkçıların Özverili Çalışmaları ........................... 1261 bilinçlendirilmesi, vs. sayesinde batı ülkelerindeki düzeyde vaka ve ölüm
Halk Sağlığı Açısından Salgın Yönetimi .................. 1266 sayıları olmaması teselli edici oldu. Tüm ülkelerin fedakâr savaşçıları olan
EASA Emniyet Direktifi ........................................... 1267 sağlık ekipleri ülkemizde de canları pahasına mücadele etti. Dünya’da, aşı
Pandemide Yeni Normalin Evreleri .......................... 1268 ve ilaç arayışıyla laboratuarlarda çaba sarf eden bilim adamları yanında,
Korona Mücadelesinde Panik ................................. 1270 krizi kötü yöneten liderler, rant arayışındaki fırsatçılar ve kural ihlâli yapan
Korona Günlerinde İnsan Manzaraları ..................... 1271 sorumsuz insanlar da gördük…
Orhan Pamuk’tan Koronapsikoloji .......................... 1276 Koronavirus pandemisi bütün dünyada benzeri görülmemiş bir panik
Koronavirüs ve Hiperbarik Oksijen .......................... 1278 yarattı. Neler olduğuna ve bu krizden nasıl kurtulacağımıza dair belirsiz-
Covid-19 ve Havadan Hasta Transferi ..................... 1280 likler kaygılarımızı körükledi.
Covid-19 ve Hava Ambulans .................................. 1281 Ekonomilerin çöküşünü; borsa rakamlarında, iflâslarda, işten çıkar-
Covid-19 Haberleri ................................................. 1283 malarda izledik. Sivil havacılıkta batan havayolu şirketleri, işten çıkarılan
Atatürk Havalimanına Korona Hastanesi ............... 1286 uçuş ve yer ekipleri, seyahat kısıtlamaları gördük. Bunlar uçuş ve yer
Havacılıkta Telesağlık ........................................... 1288 ekiplerinin morallerini bozdu. Dernek olarak konuyla ilgili çevrim içi to-
Dr. Yusuf Balkan’ın Hayatı ...................................... 1291 plantılar düzenledik; başka kuruluşların yaptığı webinar’lara da aktif
Hava ve Uzay Eczacılığı .......................................... 1292 katılım gösterdik. 2020 yılı için planlanan bilimsel çalışmların çoğu ip-
Gökyüzünde Postmodern Ağırlama ......................... 1295 tal edildi (AsMA, ICAM, Peer Support). Üsküdar Üniversitesinde Nisan ve
Uçuş Kazaları ......................................................... 1297 Kasım aylarında yapacağımız Havacılık Psikolojisi Sertifika Kursları ertel-
Haberler................................................................. 1307 endi; Aralık ayındaki 2. Havacılık, Uzay ve Psikoloji (HUP) Kongresini de
Uzay Haberleri........................................................ 1313 web ortamında yaptık.
Kuraldışı Yolcular ve Uçuş Ekipleri ........................ 1314
Uçuşta Tıbbi Olaylar ............................................... 1316 *****
Havayolu Şirket Haberleri ...................................... 1317 Havacılık ve Uzay Tıbbı Platformu kuruldu, 27-29 Kasım günleri 2020
Havacılıkta Özlü Sözler........................................... 1321 Değerlendirme Toplantısı yapıldı. Büyük ilgi gördü ve çok başarılı oldu.
Bir Bulut: Kümülonimbus ...................................... 1322 2006 yılından bugüne 3-5 ay aralarla yayınlanan Bültenimiz, 2020
Bir Uzay Devleti: Asgardia ...................................... 1323 yılının pandemi günleri yüzünden 36’ncı sayısını 1 yıl ara vererek yayın-
Bir Uçan Daire: Feydamid ...................................... 1324 lamak zorunda kaldı. Ama fark edileceği gibi bu sayımız hacmen iki der-
Bir Kitap: Aviation Psychology ................................ 1325 gi genişliğinde oldu. Ayrıca 2006 yılından beri aynı olan kapak dizaynında
Mizah Köşesi ......................................................... 1326 değişikliğe gittik ve adına ‘Uzay’ sözcüğünü ekledik. Bu sayımızda, pan-
Duyurular ............................................................. 1327 deminin havacılığa doğrudan ve dolaylı etkileriyle ilgili yazıların ağırlıkta
olduğu ‘Covid-19 Özel Sayısı’ gibi oldu. Umarız ki, sonraki sayılarımızda
bu tip haber ve makalelerin arka plâna düştüğü bir içerik ile okuyucu
karşısına çıkarız…

Prof. Dr. Muzaffer Çetingüç

1239

DERNEK HABERLERİ talimat almadan, gece-gündüz 1 hafta devam eden bu
örnek çalışmalar Psikolojik İlkyardım ve Akut Strese
DIJITAL DÖNÜŞÜM ZIRVESINI ENDER Müdahale niteliğindeydi. Gönüllülük çerçevesinde rol
GEREDE YÖNETTI alan tüm arkadaşlarımız bir başarı hikâyesine imza
attı. Bir daha olmasını arzu etmesek de, havacılığın
24 Aralık 2019 günü Eskişehir Sanayi Odası doğasında var olan kaza durumları için psikolojik
öncülüğünde, Digit4Anatolia ve Eskişehir Teknik desteğin saha çalışmasını veya pratik uygulamasını
Üniversitesi’nin katkılarıyla gerçekleştirilen Dijital yapan arkadaşlarımıza teşekkür ediyoruz.
Dönüşüm Zirvesi’nin panel moderatörlüğünü üyemiz
Prof.Dr. Ender Gerede yaptı. Zirveye SHGM. Gn. Md. 27 ÜYEMIZ SHT-MED REV-II ÇALIŞTAYI’NDA
Bahri Kesici de katıldı.

DERNEK ÜYESI PSIKOLOGLAR PEGASUS 17 Şubat 2020 günü Ankara Koru Hastanesi AMC
KAZASINDA ÖRNEK ÇALIŞMALAR YAPTI evsahipliğinde düzenlenen çalıştayı üyelerimiz Dr.
Hülya Doğan Yedikardaşlar ve Dr. Kadir Eren yönet-
5 Şubat 2020 günü Sabiha Gökçen Havaalanda ti. 1 Mart 2020 günü yayınlanması plânlanan, EASA
gerçekleşen kaza sonrası Dernek üyesi psikolog ile uyumlu “Sivil Havacılık Sağlık Talimatı” ikinci kez
arkadaşlarımız, hiç kimseden davet almadan ivedi- revizyona tabi tutularak sektörden gelen değişiklik
likle kaza bölgesine gitti. Havaalanında kurulan kriz önerileri ışığında tüm gün tartışıldı. Katılımcıların
merkezinde kazanın şoku içindeki yolculara destek çoğunluğunu oluşturan (27 kişi) Dernek üyelerimiz
verdiler, şirket yöneticilerine yardımcı oldular. Son- şunlardı: Kadir Eren, Hülya D. Yedikardaşlar, Muzaffer
raki günler boyunca tedavi gören yolculara ve uçuş Çetingüç, Hasan F. Töre, Ferşat Kolbakır, Mustafa
ekiplerine psikolojik destek için çeşitli hastanelerde Morkoyun, Murat Özer, Sinem Somuncu, Pınar Birl-
meccani görev aldılar. Ölen 3 yolcunun ailelerinin ev- er, Şebnem Gökkuşu, Ertaç Altuner, Sedat Ofluoğlu,
lerine gittiler, cenaze törenlerinde de hazır bulundu- Vedia İlkkutlu, Vedat Ertunç, Hürcan Erkan, Mustafa
lar. Pilotlar ve kabin memurları arasından ihtiyaç duy- Özkan, M. Emre Taşçılar, Ali Saip Engin, Aycan F. Gir-
anlara da, Çinli ve Rus (Kırgız) yolculara da (tercüman gin, Berkay Ekici, Gözde Yılmaz, Nihal Koç, Şükrü H.
bulup) yardımcı oldular. Bu çalışmalar ilk günün gec- Gündüz, Erdal Kökcan, Recep A. Uçar, Burak Turgut.
esi boyunca sabaha kadar sürdü. Birkaç saatlik uyku
sonrası ertesi günlerde 1 hafta boyunca devam etti… BOĞAZIÇI ÜNIVERSITESINDA HAVACILIK
PSIKOLOJISI SUNUMU
Pegasus Havayolları
şirketinin kriz yönetimi 23 Şubat 2020 günü Boğaziçi Üniversitesinde
yetkilisi kaptan pilotlar, yapılan Yapı Klübü Havayolu Ulaşımı Zirvesi’nde Psk.
Psk. Gonca Küçüktetik, Gökçe Beden ve Psk Ebru Beden tarafından havacılık
üyemiz Dr. Yavuz Turan psikolojisinin uğraş alanı ve önemiyle ilgili bir sunum
ve şirketin Aile Destek yapıldı.
Birimleri ile birlikte çok
iyi bir çalışma yapıldı. Bu süreçte çoğu Dernek üyesi
olan havacılık psikoloğu arkadaşlarımız (M.Ali Erkuş,
Arınç Sönmez, Ebru Coşar, Şeyma Çetin, Ömer Ak-
gül, Orhan Öztürk, Gökçe Beden) ile, bir o kadar da
diğer psikologlar eliyle mükemmel bir kaza sonrası
psikolojik destek çalışması yürütüldü. Hiçbir yerden

1240

3 ÜYEMIZDEN CRM EĞITIMI

“Yetkinlik Temelli ve

Uygulamalı CRM Eğit-

imi” 25-28 Ocak 2020

tarihlerinde İstanbul

Nurol Tower’da yapıldı.

Dernek üyelerimiz

Psk. Orhan Öztürk, Psk. Nihan Örüklü ve Psk. Ebru

Coşar eğitmenliğinde gerçekleştirilen eğitime 8 pi-

lot adayı katıldı. Katılımcıların yetkinlik ve beceril-

erini geliştirmeye yönelik olarak tasarlanan eğitim;

iletişim, motivasyon, durumsal farkındalık, liderlik,

karar verme, emniyet ve risk yönetimi, duygusal kon-

trol, stresle başa çıkma, iş yükü yönetimi gibi konu

başlıklarını kapsamakta idi.

2 ÜYEMIZ HAVACILIK PSIKOLOJISI ÜYELERIMIZ KORONAVIRÜS PANDEMISI
YÜKSEK LISANS PROGRAMINDA SÜRECINDE MEDYADA BILGI VE
YORUMLARINI PAYLAŞTI
İstanbul Üniversit-
esi Edebiyat Fakülte- Üyelerimizden Üsküdar Üniversitesi Rektörü Prof.
si Havacılık Psikolojisi Dr. Nevzat Tarhan, olayın başından itibaren hemen tüm
Araştırma Enstitüsü kanallarda defalarca konuk edilerek konunun psikolo-
tarafından açılan pro- jik ve psikiyatrik yönlerini anlattı, soruları yanıtladı. 24
gramın sınavını geçen Mart 2020 gecesi Havacılık Kulübü tarafından düzenle-
10 kişi arasında yer alan nen söyleşide üyemiz Psk. Mehmet Ali Erkuş, salgının
üyelerimiz Psk. Seda Ayar ve Psk. Arınç Sönmez eği- havacılık çalışanlarına etkisi üzerine görüşlerini ak-
time başladı. tardı. Sadi Konuk EAH. Enfeksiyon Hast. Uzm. üyemiz
Doç. Dr. Özlem Altuntaş Aydın, 28 Mart ve 4 Nisan 2020
CRM Söyleşisi tarihlerinde HaberTürk ve TV100 kanallarına konuk
oldu; konuyla ilgili soruları yanıtladı. Psk. Deniz Kılıç-
İnstagramdan yayın yapan Takeoffchannel’deki ‘Ha- gedik, kendi blog’unda “Korona Günlükleri, Kaygılarla
vadanSudan’ programına konuk olan üyemiz Psk. Başa Çıkmak” başlıklı makalelerini yayınladı.
Arınç Sönmez, 27 Şubat 2020 günü CRM becerilerinin
neler olduğu, pilot adaylarından nelerin beklendiği ve 18 Mart 2020 günü HaberTürk TV kanalının öğle
adayların kendilerini geliştirme yönünde yapmaları kuşağında koronavirüs salgınınıyla ilgili tartışma
gerekenleri kapsayan bir söyleşiye katıldı. programında üyemiz, Ruh Sağlığı Derneği Başk.
Ömer Akgül, 1500 kişi katılımlı ‘Korona Korku Salgını
15 MAYIS HAVA ŞEHITLERI ANMA Araştırması’ anketi sonuçlarını anlattı. Toplumumuzda
GÜNÜNDE DERNEĞIMIZ ŞEHITLIKTEYDI panik düzeyinde telâş gösterenlerle duyarsızlık tutumu
sergileyenlerin olduğu gerçeğinin altını çizdi. Anket
Yzb. Fethi, Ütğm Nuri sonuçlarına göre; elini daha sık yıkama isteği duyan-
ve Sadık Bey’ler 11 Mart ların %73, öksüren ve hapşıranlardan irkilenlerin %72,
1914 tarihinde yaptıkları haberleri takip etme merakı duyanların %72, kişisel ek
uçuşta Türk Hava Kuv- tedbir almayanların %60 olarak göründüğünü anlattı.
vetleri’nin ilk şehitleri
oldular. 15 Mayıs 2020 12 Mayıs 2020
günü Edirnekapı Şehit- tarihli Sözcü
liğinde yapılan ve TAL- Gazetesinde de
PA’nın düzenlediği şe- Psk. Arınç Sön-
hitlik ziyareti törenine mez ve Prof. Dr.
Derneğimizi temsilen Yön. Krl. üyemiz Dr. Nihal Koç Muzaffer Çet-
katıldı. ingüç ile yapılan
söyleşi yer aldı.

1241

DERNEĞIN ZOOM 4 Haziran 2020: Pegasus Havayolları personeline
TOPLANTILARI yönelik toplantıda Prof. Dr. Muzaffer Çetingüç ve Doç.
Dr. Adnan Çoban, “Havayolu Çalışanlarına Psikolojik
Covid-19 pandemisi nedeniyle sokağa çıkma ve to- Destek” konusu üzerinde bilgilendirici sunum yapıp
plantı yapma yasakları sürecinde Derneğimiz, bilgi soruları yanıtladı. Moderatör Psk. Gonca Küçüktetik
paylaşımı amaçlı Zoom web seminerleri düzenledi; idi.
Kardiyoloji Derneğinin düzenlediği toplantılara da
destek verdi. KONU

16 Mayıs 2020: “Havacı Personel Seçiminde Nev- Ekip Kaynak Yönetimi
rotik ve Patolojik Motivasyon” başlıklı seminer, M. (CRM): Modül 1
Çetingüç moderatörlüğünde Psk. Orhan Öztürk, Psk.
Gonca Küçüktetik ve Psk. Deniz Kılıçgedik’in sunum-
larıyla yapıldı; 40 kişi evlerinden katıldı.

22 MAYIS 2020 ORHAN ÖZTÜRK ARINÇ SÖNMEZ

CUMA / 21.00

NEVZAT ÖMER AKGÜL ARINÇ SÖNMEZ 6 Haziran 2020: “Uçuş Ekibi Kaynakları Yöneti-
TARHAN mi-CRM” başlıklı toplantıyı Prof. Dr. Ender Gerede
modere etti. Öğr.Plt. Coşkun Zaim, Dr. Öğr.Ü. Eyüp
22 Mayıs 2020: “Covid-19’un Havacılığa Psikolojik Bayram Şekerli, Psk. Orhan Öztürk ve Psk. Arınç Sön-
etkileri: Yolcular, Havacılık Çalışanları” başlıklı to- mez konuşmacı oldular.
plantı, Dr. M.Çetingüç moderatörlüğünde; Prof.Dr.
Nevzat Tarhan, Dr. Sinem Somuncu, Dr. Pınar Atakan 9 Haziran 2020: Derneğin ‘Uçuş Hekimleri Çalışma
Birler, Dr. Öğr.Üy. Ömer Akgül ve Psk. Arınç Sönmez Grubu’nun organize ettiği “Covid-19’un Uçuş Sağlığı
katılımıyla yapıldı. 300 kişinin katıldığı toplantı gece Üzerine Etkileri” başlıklı toplantıda konuşmacılar;
01’e kadar 4 saat kesintisiz devam etti. Dr. Kadir Eren, Dr. Şebnem Gökkuşu, Uzm. Dr. Tevfik
Çakmakçı, Dr. Cem Başaran ve Dr. Kerem Dündar idi.
Moderasyonu Prof.Dr. Hasan F. Töre yaptı.

KONU

Ekip Kaynak Yönetimi
(CRM): Modül 2

NORMAN MACLEOD H. MURAT ERSOY

MURAT TÜNAY BURCU YILDIZ CANAN GEÇER 13 Haziran 2020: “Uçuş Ekibi Kaynakları Yöneti-
mi-2” Prof.Dr. Ender Gerede’nin yönettiği toplantıya
30 Mayıs 2020: “Havacılık Kazalarında Psikolojik İlk Kpt.Plt. Murat Terzioğlu (THY), Doç. Dr. Hakkı Aktaş
Yardım ve Destek” konulu toplantıyı Dr. M. Çetingüç (İstanbul Üniv), Kpt.Plt. Murat Ersoy (TALPA Bşk) ve
yönetti. Kpt.Plt. Murat Tünay (Pegasus), Canan Geçer Norman MacLeod (İngiltere) konuşmacı olarak katıldı.
(Pegasus, İK), Psk. Mehmet Ali Erkuş, Psk. Burcu
Yıldız (THY) ve Psk. Kübra Sezikli konuşmacı olarak 22 Haziran 2020: “Yeni Normalde Uçak Yolculuğu.”
katıldı. Kardiyovasküler Akademi Derneği’nin düzenlediği to-
plantının eşbaşkanları Prof.Dr. Hasan F. Töre ve Prof.
1242 Dr. Oktay Ergene; konuşmacılar Prof.Dr. M.Çetingüç,
Kpt.Plt Murat Ersoy (TALPA), Doç.Dr. Aycan F. Erkan
ve Doç.Dr. Berkay Ekici (Ufuk Üniv) idi.

EASA’NIN “PILOT AKRAN DESTEK
PROGRAMI-EPPSI” WEBINAR’LARI

KONU 15 Eylül 2020 günü İngiltere, Almanya ve Hollan-
da’dan eksperlerin yaptığı konuyla ilgili uluslararası
Ekip Kaynak Yönetimi nitelikteki toplantıya Dernek üyelerimizden ilgilenen-
(CRM): Modül 3 ler katıldı. 26 Ekim 2020 günü de EASA’nın konuyla il-
gili seri toplantılarından üçüncüsü ‘Confidentiality’ alt
başlığıyla yapıldı.

MURAT ÖZER HAVACILIK VE UZAY TIBBI PLATFORMU

26 Haziran 2020: “Uçuş Ekibi Kaynakları Yöneti- Ülkemizdeki havacılık sağlığı
mi-3” Toplantının moderatörü Prof.Dr. Ender Gerede; çalışmalarındaki dağınıklık
konuşmacıları Cengiz Türkoğlu (İngiltere Cranfield yüzünden bazı sorunların doğ-
Univ), Uzm. Dr. Murat Özer (DHMİ), Kpt.Plt. Engin ru tespit edilemediği ve çözüm
Aksüt (THY), Plt. Kabin Me. Hatice Nur Gündoğdu idi. üretmede sıkıntılar yaşadığımız
4,5 saat süren oturuma 100’den fazla katılım oldu. gerçeğine el atmak ihtiyacı duyulmuştur. Havacılık Tıbbı
Havacılıkta emniyeti tehdit eden unsurlardan ‘Güç Derneği olarak, 26 Ekim 2020 günü düzenlenen istişari
mesafesi’ ve emniyeti arttırıcı felsefe olan ‘Just Cul- zoom toplantısına üniversitelerin anabilim dallarından,
ture’ ile birlikte olumlu ve olumsuz CRM anekdotları yetkili hastanelerden, havacılık psikolojisi grubundan,
paylaşıldı. USAEM’den ve SHGM’den temsilciler katıldı. Sonuçta
ortak akıl üretmek ve güç birliği oluşturmak amacıyla;
8 Temmuz 2020: Türk Kardiyoloji Derneği ve Ha- “Havacılık ve Uzay Tıbbı Platformu” adıyla bir inisiyatif
vacılık Tıbbı Derneği işbirliği ile yapılan “C-19 ve Uçuş oluşturulmasına, şimdilik faaliyetlerini Derneğimizin
Sağlığı Üzerine Etkileri” başlıklı toplantının mod- tüzel kişiliği altında sürdürmesine, Prof.Dr. Hasan F.
eratörleri Prof.Dr. Hasan F.Töre ve Prof.Dr. Ertuğrul Töre’nin Koordinatör olmasına karar verilmiştir.
Okuyan idi. Panelistler arasında Dernek üyelerim- Havacılık ve Uzay Tıbbı Platformu’nun 2020 Değer-
iz Doç.Dr. Berkay Ekici ve Doç.Dr. Aycan F.Erkan da lendirme Toplantısı 27-29 Kasım tarihlerinde online
vardı. olarak yapıldı. SHGM’nin uçuş hekimleri için kredi
puanı verdiği toplantının ana temaları; Covid-19 Pan-
demisinin Havacılığa Etkileri, Pilot Akran Destek Pro-
gramı, Uçuş Hekimlerinin ve AeMC’lerin Sorunları idi.

2. HAVACILIK, UZAY VE PSIKOLOJI
KONGRESI

KONU HUP-2 Kongresi 5-6
Aralık 2020 günlerinde
Pilot Peer online olarak yapıldı.
Support Programme TUBİTAK Başkanı
Prof.Dr. Hasan Man-
ANDREW FORBES DARA VAN LANGEN ERIK VAN KOOTEN dal ve Pegasus Havy-
olları CEO’su Meh-
6 Ekim 2020: Havacılık Tıbbı Derneği, İngiltere’den met T. Nane’nin de
pilot Andrew Forbes, Hollanda’dan AntiSkid Grup katıldığı toplantının Eşbaşkanları Psk. Mehmet Ali
temsilcileri Dara van Langen ve Eric van Kooten’ın Erkuş ile Psk. Arınç Sönmez; Onursal Başkanı Prof.
katılımıyla “Pilot Akran Destek Programı” webinar’ı Dr. Muzaffer Çetingüç, Bilimsel Başkanı Doç.Dr. Hakkı
düzenledi. Moderatörlüğünü Psk. Deniz Kılıçgedik’in, Aktaş idi. Kongrenin ana teması Uçuş Ekibi Kaynak-
teknik koordinatörlüğünü ise Psk. Arınç Sönmez’in ları Yönetimi (EKY) olmakla birlikte, Uzay Fizyolojisi ve
yaptığı (2,5 saat süren ve 34 katılımın olduğu) to- Psikolojisi, Astronomi, Havayolu Şirket Psikologları,
plantıda, ülkemizde uygulanacak olan programa esas Askeri Havacılıkta EKY, Adil Kültür, TEM ve Peer Sup-
olmak üzere, yurtdışı deneyimler öğrenildi. Sorularla port gibi alt konu başlıkları da vardı. Sunum yapan
konu her yönüyle tartışıldı ve çok verimli geçti. 36 konuşmacıdan 3’ü yurtdışından katıldı: Andrew
Forbes, Norman MacLoad, Cengiz Türkoğlu… 300’den
fazla katılım oldu. Günde 10-11 saat süren toplantılar
coşkulu geçti.

1243

YENİ KORONAVİRÜS kullanması ve sık sık ellerin su-sabun/dezenfektan
(COVID-19) ile temizlenmesi, öksüren-hapşıran kişilerin cerrahi
maske kullanması, mendille burun/ağız kapatılması
Birçok hayvan türünde yaygın alınabilecek korunma önlemleridir. Entübasyon, bron-
olarak bulunan koronaviruslar koskopi gibi işlemler sırasında temaslıların kişisel
zaman içerisinde değişim göster- koruyucu ekipmana ek olarak N95 maske kullanması
erek insanlara ve insandan insana gereklidir. Bağışıklık sistemi zayıf olan yaşlılar ve çok
bulaşma bulaşma yeteneği kazanıp genç olanlarda virüsün pnömoni gibi ciddi bir solu-
hastalık yapabilir. Koronavirus ail- num yolu hastalığına neden olma riski vardır. Ölüm
esinden olan SARS-CoV’un misk oranı orta yaşlarda binde 2, 70-80 yaş grubunda %15,
kedilerinden, MERS-CoV’un develerden insanlara ortalama %2 civarındadır. Yaşlılıktan başka, diyabet,
bulaştığını biliyoruz ve hayvanlarda saptanan ancak hipertansiyon, sigara, hijyen kurallarına uymamak ve
henüz insanlara bulaşmamış pek çok koronavirus iyi beslenmemek de riski arttıran unsurlardır.
türü mevcuttur.
Çin’in Wuhan şehrinde 31 Aralık 2019’da etyoloji- HAVACILIKTA KORONAVIRUS OLAYLARI
si bilinmeyen pnömoni vakalarının bu şehirde bulu-
nan büyük bir deniz ürünleri marketi çalışanlarında Havalimanlarında veya uçakta olası 2019-nCoV
kümelenmesi ve olgulardan alınan örneklerin mol- (veya Covid-19) olgularının saptanması durumunda
eküler dizi incelemesi sonucunda, teknik adı 2019- korunma önlemlerinin alınması ve olguların erken
nCoV olan yeni koronavirusun kaynağının bu market- destek tedaviye ulaştırılabilmesi amacıyla ülkemizde
teki yarasalar ya da yarasalardan beslenen yılanlar Sağlık Bakanlığı’nın hazırladığı rehbere göre hareket
olabileceği düşünülmüştür. Giderek artan yeni vakal- edilmelidir. Şüpheli vaka nerede tespit edilirse edilsin
arın deniz ürünleri marketiyle ilişkilerinin olmaması, yapılacak ilk iş, o vakaya cerrahi maske takılmasının
sağlık çalışanlarında enfeksiyon gelişmesi, virusun sağlanmasıdır. 2019-nCoV olası vakanın havali-
insandan insana da damlacık yoluyla bulaştığının manında saptanması durumunda; Sağlık Denetleme
kanıtıdır. Merkezi (SDM) personeli tarafından değerlendirilm-
esi, İl Sağlık Müdürlüğü ve 112 komuta merkezine
KLINIK BULGULAR VE ÖNLEMLER bilgi verip vakayı 112’ye teslim ederek vakanın refer-
ans hastanelere transfer edilmesi gereklidir. Uçakta
Ateş, öksürük ve dispne ile karakterize enfeksiyona 2019-nCoV olası vakanın saptanması durumunda ise,
neden olabilmekte, daha ciddi vakalarda ise pnömoni, pilot kuleye durumu bildirmeli, kule tarafından olay
ağır akut solunum yolu enfeksiyonu, böbrek yetmezliği havalimanı SDM ve operasyon merkezine bildiril-
ve %4 civarında oranda ölüme neden olabilmektedir. melidir.
İnkübasyon süresi 2-14 gündür. 2019-nCoV olası ol-
gulardan tanı amaçlı boğaz, burun sürüntüsü, alt sol- Uçak içerisindeki tüm yolculara yolcu iletişim bilgi
unum yolu örnekleri alınıp referans laboratuvarında kartı doldurulmalı, 2019-nCoV olası vakanın iki ön, iki
değerlendirilmesiyle kesin tanı konulabilmektedir. Bu arka ve iki yan koltuk yolcu bilgisinin alınması gerek-
yeni virüs hakkında bilinenlerin net olmaması, henüz lidir. Olası vaka SDM tarafından uçakta değerlendir-
aşı ve tedavisinin bulunmaması nedeniyle elimizdeki meli, İl Sağlık Müdürlüğü ve 112 Komuta Merkezine
en önemli silah korunma önlemlerine uymaktır. Ko- bilgi verip vakayı 112’ye teslim ederek vakanın ref-
runma, bu enfeksiyona karşı damlacık izolasyon ön- erans hastanelere transferinin sağlanması gerekir.
lemlerine uymak ile sağlanmaktadır. Enfekte olan 2019-nCoV kesin tanısı konan vakalar ile aynı uçakta
kişilerle en az 1 metre mesafe bırakılması, kişisel ko-
ruyucu ekipman (eldiven, önlük, yüz koruyucu, gözlük)

1244

seyahat etmiş olan yolculardan iki ön, iki arka, iki yan
koltuktaki yolcular, temastan 2 hafta sonrasına kadar
takip edilmelidir. Olası vaka tanımına uyan hasta ile
uçak içerisinde ilgilenen kabin personelinin semptom
takibi yapılarak, olası vakanın numune sonucu pozi-
tif çıkarsa temastan itibaren hesaplanarak 14 gün
süreyle uçuşuna izin verilmemelidir. Numune sonucu
çıkmadan semptom çıkması durumunda da temas-
tan itibaren hesaplanarak 14 gün süre ile uçuşu dur-
durulmalıdır.

HANGI DURUMDA HANGI TIP MASKE

Enfeksiyon etkenlerinin damlacık yolu ile yayıl- korunmak için kullanılır. Burnu, ağzı ve çeneyi tama-
masında öksürük ve hapşırıkla saçılan respiratuvar men içine almalı, yüze uygunlukları tam olmalıdır. Bu
damlacıklar büyük oldukları için (> 5µm) yere çök- maskeler tükrük veya sekresyonlar ile ıslanma, yırtıl-
erler. Bulaşmanın olması için kaynak ve duyarlı kişi ma olmadığı durumda 6-8 saat süre ile kullanılabilir,
arasında yakın mesafe (yaklaşık 1 m) gereklidir. 2019- ancak kullanıma ara verildiğinde katlanmamalı, am-
nCoV enfeksiyonu gibi damlacık yolu ile bulaşan en- balajında muhafaza edilmelidir.
feksiyon etkenlerinin büyük olması nedeniyle cerrahi
maskeyi geçemezler, bu nedenle hasta odasına gir- Cerrahi ve N95 tipi maskeler asla ortak kullanıl-
erken ve hastaya 1 metreden fazla yaklaşırken mut- mamalı, kullanımları sırasında dış yüzeylerinin en-
laka cerrahi maske kullanılmalı ve hastaya da cerrahi feksiyöz partiküller ile kontamine olmaları nedeniyle
maske takılarak damlacık partiküllerinin etrafa saçıl- maskelerin ön yüzeyine dokunmaktan kaçınılmalı,
ması önlenmelidir. Cerrahi maskeler tükrük veya se- maskeler kullanımları sonrası bağcıklarından (önce
kresyonlar ile ıslanma, yırtılma durumunda damlacık alttaki) çıkarılıp atılmalı, ardından mutlaka eller sa-
partiküllerine karşı bariyer olma özelliğini yitirirler, bun ile 20 sn. yıkanmalı veya el dezenfektanı kullanıl-
bu durumlarda değiştirilmelidirler. malıdır.

Enfeksiyon etkenlerinin solunum yolu ile yayıl- Hazırlayan: Doç. Dr. Özlem Altuntaş Aydın. Enf. Hast Uzm.
masında enfeksiyöz partiküller küçük olduğu için Uçuş Dr. (Sadi Konuk EAH. İstanbul)
(<5µm) havada asılı kalır ve hava akımıyla çok uzak
mesafelere kadar gidebilirler. Pulmoner tüberküloz, Kaynaklar:
kızamık, suçiçeği gibi solunum yolu ile bulaşan en- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü 2019-
kfeksiyonlardan korunmada koruyucu ekipman olar- nCoV Hastalığı Sağlık Çalışanları Rehberi (Bilim Kurulu
ak kullanılan maskeler <5µm partiküllerin en az Çalışması), 24 Ocak 2020
%95’inin geçişini engelleyen N95 tipidir. Bu maskeler, Zhu N, Zhang D, Wang W, et al. A Novel Coronavirus from
ortamda asılı olan küçük partikülleri engeller, ancak Patients with Pneumonia in China, 2019. N Eng J Med Jan 24,
maskeyi takan kişiden saçılan partiküllere engel- 2020.
lemez. Bu nedenle enfekte kişilere takılması uygun
değildir, sadece solunum yolu etkeninin bulaşından 1245

DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE enshan Hastanesi, 7 bin işçinin 3 vardiya çalışmasıyla
KORONA GÜNCESİ 10 günde bitirildi. Bin yataklı prefabrik hastanede 400
doktor, hemşire ve tıbbi personel çalıştı. Ocak ayın-
da Çin yönetimi virüs nedeniyle ülke içine ve dışına
yapılacak tüm yolculukları askıya aldı. Birçok uçuşları
durdurdu. Çin odaklı uçuşlar 1,4 milyon yolcu azaldı.
Tayland ve Çin arasında yüz binlerce yolcu uçuşunu
iptal etti. Uçuşlarda en göze çarpan düşüşler; Endon-
ezya (%-92), Singapur (%-89), Hong Kong (%-80) ve
ABD (%-86) oranında gerçekleşti. Olayın başlangıcına
ait olan bu rakamlar sonraki hafta ve aylarda istis-
nalar dışında tamamen durdu. Tek başına Çin yerel
piyasasının zararının 12,8 milyar doları bulacağı be-
lirtiliyor. Bölge dışı şirketlerin zararının ise 1,5 milyar
dolar civarında olacağı tahmin ediliyor. Küresel olar-
ak, havayolu yolculuğu talebinin de %4,7 azalması
bekleniyor. Krizin başlangıç zamanına ait bu tahmin-
ler aylar geçtikçe yükseldi. Nisan Mayıs aylarında
sıfırlandı...

Çin’in doğusundaki Wuhan kentinde 2019 Aralık Maske satışları tavan yaptı ve çoğu yerde bulunamaz
ayında ortaya çıkan gizemli virüs, göz göre göre yayıldı. hal aldı. ABD’nin bu krizi çıkara çevirmek amacıyla
Başyangıçta söneceği varsayılan ve panik olmaması abartmasına Çin tepki gösterdi ve ahlâkdışılık olarak
için olası boyutları gizlenen salgında korkulan oldu; yorumladı. ABD’de bazıları bu salgının ABD’nin işine
gizlenemeyecek hale geldi. Dünya Sağlık Örgütü yarayacağını acımasızca dile getirmekte; bu da acaba
tarafından ‘Covid-19’ adı verilen Yeni Korona Virüsün senaryonun oralarda mı hazırlandığı kuşkusunu akıl-
yol açtığı pnömoni yüzünden ölüm olguları arttıkça lara getirmekte. Askeri veya ticari bir savaşla yıkıla-
Dünya ülkeleri Çin’den gelen yolculara sağlık taraması mayacak olan Çin, bir virüsle yıkımın eşiğine gelmiş
yapmaya, hava trafiğini kapatmaya başladı. Aynı uygu- bulunuyor. Turizm ve ticaret durdu; Kobi’lerin %50’si
lama ülkemizde de yapıldı. çalışmamakta… ABD Başkanı Trump’un Korona Virüs
yerine ‘Çin Virüsü’ terimini kullanması, psikolojik ve
Şubat ayında Çin’den Asya, Avrupa, Afrika ve Amerika ticari savaş olarak nitelendirilerek tepki gösterildi.
dahil neredeyse tüm Dünya ülkelerine yayılan hastalıkla Trump, bütün ekonomik ve insani kayıpların sorum-
ilgili ölüm haberleri giderek arttı. Çin’de 2.750, İran’da lusu olarak gördüğü Çin’e dava açılacağını; salgının
16, Fransa’da 2, İtalya’da 7 ölüm olayı rapor edildi. Mart başında Çin’den yapılan uçuşların durdurulmasının
ayının ilk haftasındaki hastalığın yayıldığı ülke sayısı bile olayın bu kadar büyümeden söneceğini söyledi.
77 iken, Nisan başında 179 oldu. Mart başında Çin’de
hastalanan kişi sayısı 80 bini, ölü sayısı 3 bini geçerken, Belki durumu kurtarmak amacıyla 25 Şubat günü
İtalya’da 900, İran’da 77, Güney Kore’de 53, Japonya’da Çin’den virüsün aşısının bulunduğu haberi geldi. Oysa
12, ABD’de 22, İspanya’da 17 insan yaşamını yitirdi. Bu 18 aydan önce aşı geliştirilemeyeceği bildirilmekteydi.
rakamlar geçen hergün arttı. Tedaviyle düzelen onbin- Neyin doğru olduğunu kimse bilemiyor. Ama gerçek
lerce kişi olsa da, hastalık endemi-epidemi-pandemi şu ki, benzeri virütik salgınlar zaman zaman ortaya
sırasıyla yayıldı... ABD yönetimi, Wuhan’a gönderdiği çıkıp bundan daha fazla ölümlere yol açmaktadır.
uçakla bin kadar vatandaşını Çin’den tahliye etti; bunu
Türkiye dahil başka ülkeler de yaptı. İyimser ve kötümser haber ve bilgi akışı sonunda
kötümserlik ve korku ağır basıyor olsa gerek ki, Dün-
ÇİN CEPHESI yada bu hastalığa karşı (Koronofobi, Koronoya, Koro-
nasomnia) ve Çin’e dair (Sinofobi) korku oluştu…
Devlet Başkanı Şi Jinping, ülkesinin çok ‘vahim’
bir durumla karşı karşıya bulunduğunu ve Wuhan’da
sadece bu salgının tedavi edilmesi için ikinci bir has-
tanenin hizmete sokulacağını açıkladı. 24 Ocak günü
inşasına başlanan 2 katlı 60 bin metrekarelik Huosh-

1246

WUHAN KENTI olması karşısında Çin, bazı hastaneler arası kopukluk
yüzünden bir miktar vakanın bildirilmemiş, evinde ölen
Çin’in Paris’i sayılan 11 milyon nüfuslu bu büyük ve bazı hastaların da kayıtlara geçmemiş olabileceğini
modern şehirde insanlar evlerine kapandı, market kabul etti.
rafları bomboş, sokaklar ıssız kaldı; ölü şehirde bazı
insanlar sokaklarda ölmekte idi. Her yer dezenfekte YENI SALGIN HABERLERI
edilmekte ve bu amaçla drone’lar da kullanılmakta
idi… Eve kapanma günlerinde Wuhan kentinde ailevi 25 Mart günü Çin’in Yunnan kentinde Hanta
çatışmaların ve boşanma başvurularının arttığı öğre- virüsünün ortaya çıktığı ve 1 kişinin öldüğü bildirildi;
nildi. ama sonrasında bu konuda bir haber çıkmadı... Ayrıca
Kuş Gribi (Avian Influenza, H5N1) gene hortladı; Hollan-
ŞANSSIZLIK da’ya kadar geldi; 17 bin kümes hayvanı itlaf edildi…

7 Mart günü Çin’in Fujian eyaletinde karantina için HASTALIĞIN YAYILMA SENARYOSU
kullanılan 5 katlı bir otel, 1. katındaki onarım sırasın-
da çöktü; 70 kadar hastalık şüpheli kişi yıkıntı altında Çin’de bu virüsü taşıyan yarasaları yılanların yem-
kaldı, 11 kişi öldü. Yani C-19’dan ölmeyen bazı insanlar esi, bu yarasa ve yılanların pazarda halka satılması
göçük yüzünden yaşamlarını yitirdi… sürecinde satıcılarda ve alıcılarda hastalığın pat-
lamasıdır. Daha geniş bakıldığında; açlık sınırındaki
ÇIN’DEN IYI HABER halk, kültürel alışkanlıklardan öte, fakirlik yüzünden
yaban hayattaki her tür hayvanı (yarasa, yılan, pango-
15 Mart’tan itibaren Çin’de hastalık sönmeye başladı. lin, kedi, köpek, vs) yemekte. Bu hayvanların (özellikle
Wuhan’daki Acil Durum Hastaneleri kapatılmaya yarasaların) bağışık olduğu virüsler ise insan bünyes-
başlandı. Aralarında 103 yaşında bir kadının da olduğu ine girdiklerinde hastalık yapmakta…
65 bin kişinin tedaviyle düzeldiği bildirildi. 17 Mart günü
sadece 1 yeni olgu rapor edildi. Dünya bunu “Wuhan KOMPLO TEORILERI
Savaşı” şimdilik kazanıldı diye duyurdu. (1938 yılında
Japonlar Wuhan’ı 4 aylık bir savaşla zaptetti, çok büyük Biyolojik savaş amacıy-
kayıplar verdi. Çinlilen için Wuhan savunması çok la (olağan şüpheli) ABD
önemliydi, o fün savunamamışlardı; bu defa savundu- tarafından (Bill Gates
lar, ve savaşı kazandılar?). 2,5 ayın faturası 3.256 ölüm sponsorluğunda!) Çin
oldu. 72 bin civarında insan tedavi edildi... Sonraki laboratuvarlarında bu
günlerde yeni vaka ve ölüm sayıları azalsa da bitme- virüslerin üretildiği,
di. 10 Nisan’da 3.340, 10 Haziran’da toplam ölen sayısı oradan şüpheli bir kaçak
4.634 olarak bildirildi. Sonraki tarihlerde bu rakam olduğu iddia edildi. Tersi
sabit kaldı (!?). Eylül ayı başında bildirilen ölüm sayısı iddialara göre de virüsün
4.712 idi. Wuhan’da insanların yakın temasta olduğu Çin Ordusu tarafından
bir havuz partisi yapıldı. Pekin’de maske takma zorun- üretilip (amacı??) bir
luluğu kaldırıldı; hayatın normale döndüğünün kanıtı biçimde kontrolden çıktığı; ya da bizzat Çin’in sal-
gibi toplu etkinlikler, çarşı ve restoranların açılması gını başlatıp hem ABD ile Avrupa ekonomilerini vur-
görüntüleri, Korona Hastanesini kapatıp doktorların mak hem de aşı ve ilaç satarak büyük kazanç elde et-
evlerine dönüş fotoğrafları medyaya servis edildi… mek peşinde olduğu söylendi. Çin ise ABD tarafından

Diğer taraftan Çin’in çok daha fazla olan ölüm
sayılarını gizlediği; böylece hem kendi içindeki psikolo-
jik çöküntüyü önlemeye, hem de Dünyadaki imajını
düzeltmeye çalıştığı iddia edildi. Gerçekten de dıştan
görünen; Çin’in bu işten az hasarla ve başarıyla çıktığı,
zararlarını telâfi edecek şekilde Dünyaya test kitleri,
aşılar ve ilaçlar pazarladığı, hatta bilim adamlarını sal-
gından kırılan ülkelere göndererek prestij arttırdığıdır.
Ancak başta ABD olmak üzere bazı kaynaklar bunun
bir aldatmaca olduğunu ileri sürdü. 15 Mart günü 3.256
ölüm ile salgının söndürüldüğü haberinin üzerinden
geçen 1 ay sonrasında toplam ölüm sayısının 4.632

1247

sahneye konulduğunu; ne kadar çok korku ve pan- pire ve farelerin de bu hastalığın yayılmasında etki-
ik olursa ABD’nin o kadar kâr edeceğini söylendi. li oldukları söyleniyor. Salgının öncesinde Dünyada
(Psikolojik savaş örnekleri…). Kanada’lı bir casusun, 450 milyon civarında insan yaşarken, bu salgın ned-
İngiliz istihbarat teşkilatının ve uzaylıların da bu sal- eniyle 30 yıl içinde 150 milyon kişi ( her 3 kişiden biri)
gının mimarları arasında olduğu ileri sürüldü. Amaç, ölmüş, Avrupa’nın kendini toparlaması 150-200 yıl
aşırı artan Dünya nüfusunun azaltılması imiş! Bir kadar sürmüştü... 1918-1920 yılları arasında ABD’de
başka uçuk iddia, Çin’in geliştirdiği 5-G teknolojis- patlayarak Asya, Afrika ve Avrupa’ya yayılan H3N8
inin, oksijen ve suyun molekül yapısını bozup virüsün virüsünün yol açtığı İspanyol gribi (Spanish Flu)
gelişmesine neden olduğu... İran ise her durumda 1,5 yılda 50-100 milyon insanın (o dönemde yaşayan
olduğu gibi olağan şüpheli şablonuna gene ABD’yi nüfusunun %15’i) ölümüne neden olmuştu. Ölüm-
yerleştirerek, salgının oradan planlandığını ileri ler 20-40 yaş grubundaki çalışan insanlarda fazla
sürdü. Çin derin devletinin de bunun bir ABD saldırısı olduğu için ekonomi etkilenmiş; milyonlarca çocuk
olduğu teziyle büyük bir intikam (ekonomik, biyolojik, öksüz, yaşlılar bakımsız kalmış, ölmeyenlerde depr-
kimyasal, nükleer) hazırlığına girdiği iddiaları dolaş- esyon görülmüştü...
maya başladı. ABD, Meksika sınırından gelecek karşı
saldırılara ve mülteci akınına hazırlık olmak üzere İRAN
duvar örme çalışmalarını hızlandırdı. Bu salgının
bilinçli bir şekilde belirli merkezlerden çıkarıldığı Şubat ayı ortalarında İran’ın Kum ve Meşhed
iddiasının başka bir gerekçesi de, para kullanımını bölgelerinde hastalık görüldü. Sağlık Bakan Yrd. Iraj
kaldırmak ve bitcoin’in önünü açmak. Bunu sağlam- Harirchi’nin de korona virüsüne yakalandığı, TV’de
ak için de geleneksel paraların mikrop bulaştırma ter silme görüntülerinin basında yer almasının ak-
aracı olduğunun gösterilmesi/kanıtlanması üzer- abinde karantinaya alındı (sonra iyileşti). Dini lider
inde algı operasyonu yapılıyor… Amerikan kaynaklı Ali Hamaney’in danışmanı Ali Raricani iki kez virüse
teorilerde ise bu salgının Çin kaynaklı olduğunun yakalandı. Meclis üyesi Seyid Muhammed Mir-Mu-
kanıtı olarak Wuhan’a yakın şehirlerde (Pekin, Şang- hammed, Tahran milletvekili Fatma Rehber ve önde
hay) hastalığın görülmemesini ileri sürdüler… gelen din adamlarından Hüccetülislam Hadi Hüs-
revşahi ise yaşamını yitirdi. Sanayi Bakanı ile 24 mil-
ASTROLOGLARIN KEHANETLERI letvekilinin tedavi gördüğü açıklandı.

2020’de bir şeyler olacağını (küçük kıyamet) İran’da hapishanelerde hızlı yayılma olacağı
önceden söylediklerini ileri sürerek, zımnen bunu öngörüsüyle 85 bin mahkûm geçici olarak tahliye
bildiklerini iddia ettiler. (Halbuki felâketsiz yıl geçm- edildi. Okullarda eğitime ara verildi, seyahatler kısıt-
iyor!!! Virüs salgınları da sıklıkla oluyor!). 2020’de landı. Bulaş olasılığını arttırdığı gerekçesiyle Cuma
6 kez Ay ve Güneş tutulmaları ile Jüpiter-Satürn ve namazlarının camilerde kılınmaması önerildi. Bir
Satürn-Plüton kavuşmalarının salgın ve pandemiyi bankada çalışan 6 memurun bu hastalık yüzünden
tetikleyebileceğini tahmin ettiklerini söylediler. İkin- yaşamını yitirmesi, virüsün kâğıt paralar yoluyla
ci dalga olarak 5 Haziran, 21 Haziran ve 5 Temmuz da bulaştığının kanıtı olarak gösterildi. Bu savaş-
tarihlerine dikkat çekerek, dolunayın genişleme ve ta görev alanlar içinden 70 sağlıkçı hastalanarak
çoğaltma enerjisinde olacağını söylediler (Nasılsa yaşamını yitirdi. İlk aylarda Devlet Başkanı halka
birinden biri tutabilir!). 21 Haziran’da bu salgın bite- karantina uygulama yoluna gitmedi; çarşı-pazar gibi
cek diyen de oldu. Hiçbiri tutmadı!... kalabalık alışveriş ortamlarına kısıtlama getirilmedi.
Hükümet 21 Şubatta yapılan seçimleri ertelemedi;
KARA ÖLÜM VE İSPANYOL GRIBI ancak halkın sağduyusuyla olsa gerek, seçimlere

Koronavirüs, oldukça hızlı yayılması nedeniyle Kara
Ölüm anlamına gelen ‘Black Dead’ virüsünü hatırla-
tıyor. Dünya tarihinin en ölümcül veba salgını olarak
tarihe geçmiş olan bu salgın, Avrupa’nın yarısını yok
etmişti. 14’üncü yüzyılda görülen bu veba, bugün ko-
ronavirüsün ortaya çıktığı Wuhan kenti yakınlarından
yayılmış. Avrupa’ya ulaşması Asya’lı tacirlerin
Çin’den satın aldıkları vebalı kürkleri Avrupa’ya sat-
ması yoluyla bulaşmıştı. Ayrıca gemilerde yaşayan

1248

katılım beklenenden az oldu. Bazı şehirlerde halk İTALYA
dayanışma amacıyla evlerinin balkon ve pencereler-
inden ‘Ey İran’ marşını söyledi. ABD’nin ilaç desteği Hastalığın zengin kuzey bölgesi Lombardia’da
önerisi reddedildi. Mart başında salgının başka şe- neden bu kadar hızlı ilerlediğiyle ilgili yorumlarda;
hirlere de yayıldığı, 194 ölüm ve iyileşerek taburcu egzotik hayvan derisi kullanılarak imal edilen lüks
edilen 1.700 kişi olduğu rapor edildi. 13 Mart’ta vaka giyim-kuşam sektöründe 3-4 bin Çinlinin çalıştığı,
sayısı 10 bin, ölü sayısı 430 iken, 1 Nisan’da vaka bunların yılbaşı sürecinde ülkelerine gidip döndükleri
sayısı 44.600, ölen sayısı 3.036 oldu. 10 Nisan’da ölen ve bu sırada virüsü kapıp İtalya’ya getirdikleri öne
sayısı 4.357, 1 Mayıs’da 6.091, 1 Haziran’da 7.797, sürüldü. Ayrıca İtalyan hükümetinin ve halkının bu
1 Ağustos’ta 16.569, oldu. Ancak BBC, İran’da 20 konuda başlangıçta yeterli onlem almamaları, lâkayt /
Temmuz’da 14 bin olarak gösterilen ölen sayısının iyimser davranışları ve yeterli tıbbi gereç-test, vs. bu-
gerçekte 42 bin olduğunu iddia etti. Dünya Sağlık lundurmamaları eleştirildi… 19 Şubat günü Milano’da
Örgütü’nün resmi raporunda İran’daki ölüm sayıları oynanan Atalanta-Valencia maçını 4-1 kazanan İtaly-
30 Ağustos’ta 21 bin, 30 Eylül’de 26 bin, 30 Ekim’de an taraftarların şenlikleri de bulaşın yayılmasında rol
35 bin, 30 Kasım’da 49, 21 Aralık’ta 54 bin’e yükseldi. oynadı. Futbol maçları seyircisiz oynanmaya başlandı.
Genelkurmay başkanı da hastalandı, okullar tatil
GÜNEY KORE edildi. Mart ayında okulların kapatılmasını fırsat bilen
aileler tatile çıktı; bu, hastalığın oralara da taşın-
Erken ve disiplinli korunma önlemleri, günde 20 bin masına yol açtı. (14 Eylül’de okullar açıldı). Bir hap-
(haftada 250 bin) kişiye ücretsiz test uygulanması ve ishanede isyan çıktı. Halka evlerinden çıkmamaları
halkın kurallara uyması sonucu G. Kore’de kayıplar tavsiye edildi, ülkece karantina uygulaması başlatıldı,
görece azaldı. Takdir toplayan etkili önlemlerle sa- insanlar marketlere hücum etti, raflar boşaldı. Halk
dece 30 vaka belirlenmişti. Hastalığı hızlandıran moral amacıyla evlerinin balkon ve pencerelerinden
olay, bir kadının birkaç gün önce Seul’de şehir kal- şarkılar söyledi. Papa şehre çıkarak hastalığa karşı
abalığına karışıp alışveriş etmesi, üyesi olduğu tari- dua etti. Ağır hastalar için solunum cihazı yetersi-
katin ayinine katılması ve bir trafik kazası nedeniyle zliği yüzünden en yaşlı olanların fişlerinin çekildiği
hastaneye kaldırılmasıyla başladı. 15 Şubat günü at- (solunum cihazına bağlanmayıp ölüme terk edildiği)
eşi yükseldiği için başvurduğu hastanede test yaptır- söylentileri çıktı. Tıp fakültelerindeki (mezun olma-
ması istenmiş, kabul etmeyip hastaneyi terk etmiş larına 8-9 ay kalan) 10 bin son sınıf öğrencisi doktor
ve bir otelin açık büfesinde yemek yemişti. 17 Şubat olarak istihdam edildi. Şubat sonunda 79 olan ölüm
günü ateşi yükselip yeniden hastaneye gittiğinde testi sayısı 10 Mart’ta 900, 1 Nisan’da 13.155, 1 Mayıs’da
(+) bulunmuş, ama bu süreçte hastalığı yüzlerce in- 28.236, 10 Haziran’da 34.114, 30 Temmuz’da 35.129,
sana bulaştırmıştı. Kısa sürede vaka sayısı 8.236’ya, 30 Ağustos’ta 35.473, 30 Eylül’de 35.875, 30 Ekim’de
ölüm 75’e çıktı... Üyesi olduğu tarikatin öğretisinde, 39 bin, 30 Kasım’da 56 bin, 21 Aralık’ta 69 bin oldu.
Şeytan’ın kendilerini inandıkları yoldan vazgeçirmek Kasım ayında hastalık belirtileri içindeki insanlar
için sınav niteliğinde çeşitli engeller yarattığı old- hastanelerin kapılarında kuyruğu girdi. Boş yatak ol-
uğu için tevekkül ve umursamazlık göstermiş, test madığı için arabalarında bekleyen insanlara oksijen
yaptırmamıştı. Tarikatin lideri Lee Man-hee kamer- tüpleri dağıtıldı.
alar karşısında diz çökerek toplumdan özür diledi.
31 Mart’ta 165 ölüm, 15 Nisan’da 230, 30 Haziran’da İSPANYA
282 rakamları bildirildi.

KUZEY KORE 119 Şubat günü Milano’da oynanan Atalanta-Va-
lencia maçına giden 40 bin İspanyol taraftar, sokak-
Kuzey Kore’den sağlıklı bilgi akışı olmadı; has- larda aldıkları virüsü uçaklarda ve tribünlerde önce
ta kişilerin infaz edildiğine dair doğruluğu şüphe- birbirlerine, ülkelerine geldikten sonra da başkal-
li haberler geldi. Vaka ve ölen sayıları resmen arına bulaştırmış olmalı ki hastalık patladı. Önce
bildirilmediği için yok sayılmakta. Bir ticaret bakan- taraftarda başlayan hastalık kısa zamanda on-
lığı yetkilisi, Devlet başkanı Kim Jung Un ile Çin’e binlerce kişide görüldü. Başbakanın eşinde, Eşit-
yaptığı seyahat sonrası koronavirüs şüphesi ile lik bakanında, ünlü tenor Plácido Domingo’da test
karantinaya alındı. Karantinada hamama gittiği pozitif çıktı. Kraliyet ailesinden Maria Therasa (86)
ortaya çıkan yetkili, tutuklandıktan hemen sonra öldü. Madrid’de sokağa çıkma yasağı ilân edildi.
kurşuna dizilerek öldürüldü. Hastane yatakları doldu, hasta insanlar koridorlar-

1249

da yatırıldı. Spor salonları hastaneye dönüştürüldü; FRANSA
ölenler, morglarda yer kalmadığı için buz pateni pis-
tlerinde bekletildi. Solunum cihazı eksikliği nedeniyle, Şubat ayında Fransa’da sadece 2, Mart ayı başın-
yaşlı hastaların ölüme terk edilmeleri, yaşama olasılığı da 19 ölüm olayı vardı. Nisan ayında huzurevlerinde
olanların cihaza bağlanması gibi etik dışı öyküler haber yaşayan insanların 570’i koronavirüs nedeniyle öldü.
oldu. İspanya’da Covid olgularının bulunduğu bir yaşlı Krizi iyi yönetemeyen ülkelerden biri olan Fransa’da
bakımevinin personelinin kaçtığı ve buradaki insanların halkın %68’i hükümeti sorumlu tuttu. Ölen insan
hepsinin öldüğü gibi dramatik haberler de geldi. Ama sayısı 20 Mart’ta 674, 10 Nisan’da 13.200, 1 Mayıs’da
genelde sağlıkçılar hastalara sıcak davrandı. İspanya 24.594, 20 Mayıs’ta 28.132 oldu. Yaz aylarında durak-
hükümeti NATO’dan ve Birleşmiş Milletler’den 2. Dün- layan ölümler (30 Haziran’da 29.843, 30 Temmuz’da
ya Savaşındaki Marshall Yardımı gibi benzeri borçl- 30.254, 30 Ağustos’ta 30.465), sonbaharda artışa
anma ve yardım talep etti. 15 Mart’ta 335 olan ölüm geçti. 30 Eylül’de 32 bin oldu. Testlerin pozitif çıkma
sayısı 1 Nisan’da 9.053, 15 Nisan’da 19.516, 10 Mayıs’ta oranı %11, 10 Ekim gününe ait vaka sayısı 26.896 (to-
26.621, 20 Haziran’da 28.322, 30 Temmuz’da 28.443, plamda 719 bin) olunca, 17 Ekim’den başlamak üzere
30 Ağustos’ta 29 bin, 30 Eylül’de 31.600, 30 Ekim’de 36 4 hafta boyunca Paris ve çevre illerde 21-06 saatleri
bin, 30 Kasım’da 45 bin, 21 Aralık’ta 49 bin oldu. arası sokağa çıkma yasağı ilân edildi. Yasağa uyma-
yanlara 135 € ceza uygulandı. 30 Ekim’de ölen sayısı
İNGİLTERE 37 bin’e ulaştı. Ülkenin 54 bölgesinde 1 ay sokağa çık-
ma yasağı kararı alındı. 46 milyon kişinin etkileneceği
Başbakan Boris Johnson başlangıçta ‘sürü
bağışıklığı’ kavramını ileri sürerek hastalık kendi yasak sürecinde tüm okullar açık
haline bırakılırsa zayıfların öleceğini, sonra toplumda kalacak, işe, markete ve sağlık kuru-
kazanılan bağışıklığın hastalığı söndüreceğini (‘Sürü luşlarına gidilebilecek; bar, restoran
Bağışıklığı’ teorisi) büyük bir kayıtsızlıkla söylemişti. ve mağazalar ise kapatılacak. Ölen
Ama hastalığın hızlı seyri kamuoyu baskısını arttırdı, sayısı 30 Kasım’da 53 bin, 21 Aralık’ta
61 bin oldu.
bazı önlemler alındı. Nisan
ayı başında B. Johnson da ALMANYA
hastalandı, yoğun bakıma
alındı, ölümden döndü. C-19 ile çok iyi mücadele ettiği söylenen Almanya’da
Kasım ayında ikinci kez vaka ve ölüm sayıları pek de az değil. Şansölye Merkel
hastalandı. İngiltere’ye ge- de hafif bazı semptomları yüzünden bir karantina devr-
lecek turistlerin 14 günlük esi geçirdi. Temmuz ayında Berlin ve Stuttgart’ta bazı
karantinaya alınması kara- gruplar Kovid-19 önlemlerinin (maske, sosyal mesafe,
rına turist girişini azaltacağı için tepkiler geldi. Halktan dükkânların kapatılması, vs) gevşetilmesini isteyen
bazıları salgından sorumlu tuttukları Çinlilere şiddet protesto gösterileri yaptı, özgür davranma pankartları
uyguladı. İngiltere’de vaka ve ölen sayıları İtalya ve İs- taşıdı. Ölen insan sayıları: 15 Mart’ta 15, 15 Nisan’da
panya’yı geçti. Ölen insan sayısı 15 Mart’ta 55 iken, 10 4.098, 10 Mayıs’ta 7.510, 31 Mayıs’ta 8.602, 30 Haz-
Nisan’da 9 bin, 1 Mayıs’ta 27 bin, 30 Ağustos’ta 41.549, iran’da 9.029, 30 Temmuz’da 9.221, 30 Ağustos’ta 9.295,
30 Eylül’de 42 bin, 30 Ekim’de 47 bin oldu. 5 Kasım 30 Eylül’de 9.571, 30 Ekim’de 10.473, 30 Kasım’da 17
gününden itibaren 4 haftalık sokağa çıkma yasağı ilan bin, 21 Aralık’ta 27 bin oldu. Berlin, Köln ve Frank-
edildi. Restoranlar, eğlence yerleri kapatıldı. Eğitim, iş, furt’ta mağaza, restoran ve bara saat 23-06 saatleri
sağlık ve egzersiz için dışarı çıkılmasına, temel ihtiyaç arası kapalı kalma ve alkol satmama şartı konuldu.
maddesi satan işyerlerine izin verildi. Ölen sayısı 30
Kasım’da 58 bin, 21 Aralık’ta 68 bin oldu. RUSYA

Vaka sayılarının azlığı nedeniyle olayı iyi yönettiği
düşünülen Rusya’ya içeriden tepki geldi. Doktor-
lar Birliği Sendika Yöneticisi Anastasiya Vasilyeva,
gerçek hastalık rakamlarının gizlendiğini, Kovid olgu-
larının hastalık ve ölüm raporlarına ‘pnömoni’ olarak
yazıldığını söyledi. 31 Mart itibariyle resmen bildirilen
hasta sayısı 2.800, ölüm 24 idi. 30 Nisan’da hastalığa
yakalanan başbakan Mihail Mişustin 20 gün sonra
iyileşti. 15 Nisan’da 273 olan ölüm sayısı 30 Nisan’da
1.169, 30 Mayıs’ta 4.693, 30 Haziran’da 9.320, 30 Ağus-
tos’ta 17 bin, 30 Eylül’de 22 bin, 30 Ekim’de 28 bin, 30
Kasım’da 40 bin, 21 Aralık’ta 51 bin oldu.

1250

ABD in almaya başladı ise de 1 Ekim günü kendisinde ve
eşinde test pozitif çıktı. Walter Reed Deniz K. Has-
Sosyal mesafe, maske, eldiven ve topluluk halde bu- tanesine yatırılarak tedaviye alındı; Hidroksiklorokin
lunulan yerlerin kapatılması gibi önlemlerde ABD çok verilmedi, Remdesivir ile tedavi edildi.
geç kaldı. Aktör Tom Hanks ve eşinde test (+) bulundu
(karantina sonrası sağlıklı bulundular). Bir basın to- New York’ta salgının merkezi olacak kadar çok vaka
plantısında şakayla tüm mikrofonlara dokunan NBA ve ölüm görüldü; N.York vali ve belediye başkanı ile
oyuncusu Rudy Gobert’in korona virüs testi pozitif çıktı Trump arasında atışmalar oldu. Maske ve ventilasyon
ve NBA’deki tüm maçlar ertelendi. Madonna, Boston cihazı sıkıntıları yaşandı. New York’ta ölen bir Evan-
ve Lizbon konserlerini iptal etti. Mormon tarikatı, 100 jelist dini liderin cenazesinde binlerce fanatik Yahudi
bin kişinin katılacağı dini konferansı erteledi. Broad- sokaklara döküldü. Bazı plajlarda da sosyal mesafe
way’de tiyatrolar, bazı eyaletlerde kiliseler kapandı. kuralını umursamayan insanlar polisle çatıştı. Ala-
bama eyaleti Tuscaloosa kentinde gençlerden oluşan
Başkan Trump’ın maceraları: Şubat ayı sonun- bir grubun düzenledikleri partilere C+ bir kişiyi çağır-
da “ABD’de risk oldukça az. Sadece 15 vaka var, aşı arak partide eğlendikleri, parti sonrası yaptıkları test
çalışmalarımız da hızla ilerliyor. ABD bu virüse hazır” pozitif olan kişiye partide toplanan parayı ödül olar-
dedi. Sağlık Bakanı Alex Azar ise “ABD tehlike al- ak verdikleri ortaya çıktı. Bu gencin sonradan öldüğü
açıklandı. Bazı Amerikalıların sokaktaki Çinlilere
tında, virüs hızlı bir saldırdığı görüldü... Ordunun Sağlık Daire Başkanı, bu
şekilde yayılabilir. Aşı felâketi Pearl Harbour ve 11 Eylül’e benzetti. 1 Nisan
üzerinde çalışılıyor günü ABD’de kayıtlara geçen ölen sayısı 4.528 iken,
ancak bu iş uzay- 30 Mayıs’ta 105.873, 30 Haziran’da 128.581, 30 Tem-
abilir” diye zıt bir muz’da 153.840, 30 Ağustos’ta 180.689, 30 Eylül’de
bilgi verdi. Trump, 211 bin, 30 Ekim’de 231 bin, 30 Kasım’da 274 bin, 21
ABD’de bu virüsle Aralık’ta 318 bin oldu.
mücadele biriminin
başına Başkan Yard. BREZİLYA
Mike Pence’i getirdi (O da Mayıs ayında C-19 + oldu).
Katıldığı bir toplantıda virüs olduğu belirlenen biris- Latin Amerika’da vaka ve ölüm sayıları bakımından
inin bulunduğu bilgisi üzerine Trump, kendini gay- en yoğun, Dünyada ise yayılma hızı itibariyle 4. sıra-
et iyi hissettiğini söyleyerek test yaptırmadı (sonra da olan 212 milyon nüfuslu ülkede Mayıs ayı son
yaptırmak zorunda kaldı ve negatif çıktı). 13 Mart’ta haftasında bile Rio de Janeiro kentinde gece kulüpleri
ölen sayısı 73’e çıkınca Başkan Trump olayın ciddi- ve plajlar açık kaldı. Eğlenmeye gidenler sosyal me-
yetini anladı. Ulusal Acil Durum ilân etti, 50 milyar $ safe, maske gibi önlemler alınmamaktaydı. Halkın
bütçeyi devreye soktu. Pandemiler için aşı üretmek- bu kadar rahat davranmasının nedeni Devlet Başkanı
ten sorumlu bir kurumu 3 yıl önce kapatmıştı. Acilen Jair Bolsonaro’nun her fırsatta korona virüsle mü-
5 milyon test kiti hazırlanacağını Roche firmasının cadeleyi küçümsemesi, maske takmaması, sokağa
adını vererek (!) bildirdi. Her vatandaşa karşılıksız çıkma ve karantina karşıtı mesajlar vermesi olarak
1.200 $ vermek gibi diğer desteklerle birlikte, gösterildi. Bilim adamlarının çok az test yapıldığı
ekonomiyi canlandırmak için 2 trilyon $ bütçe ay- uyarılarına kulak asmadı; 2 sağlık bakanı istifa etti.
rıldı. Başkan Trump bu salgının Haziran ayına kadar Haziran ayında kendisi de hastalandı. 5 Nisan’da 445
süreceğini ve 100-200 bin Amerikalının ölebileceğini olan ölüm sayısı hızla yükselerek, 15 Nisan’da 1.952,
söyledi. 23 Nisan günü doktor rolüne soyunarak, 10 Mayıs’ta 10.757, 31 Mayıs’ta 29 bin, 20 Haziran’da
damardan antiseptik madde enjeksiyonunun ve UV 50 bin, 30 Temmuz’da 90 bin, 30 Ağustos’ta 121 bin,
ışınlarının yararlı olacağını söyledi; ertesi gün doktor 30 Eylül’de 143 bin, 30 Ekim’de 160 bin, 30 Kasım’da
olmadığını anımsayarak şakaya vurdu. Maske tak- 173 bin, 21 Aralık’ta 186 bin oldu.
mayacağını söyledi ve genellikle maskesiz dolaştı.
Yaverinde C-19 + bulunduktan sonra hidroksiklorok- HİNDİSTAN

Pandeminin başlangıç aylarında bir milletvekili,
kutsallık atfedilen ineklerin idrarının dezenfektan
etkisi olduğunu, dışkılarının ise tedavi için kullanıla-
bileceğini ileri sürdü. Bazı insanlar dışkı havuzların-
da kür aldı, bazıları “Corona Go” nakaratlı dualar
okudu!!!

1251

1.4 milyar nüfusu olan Hindistan, 1 Nisan’da 1.600 603 iken, 30 Ekim’de 635’e 30 Kasım’da 2.400’e çık-
vaka ve 45 ölüm raporu ile listenin altlarında yer alsa tı.15 Mart’ta Belçika’da 10, Hollanda’da 29, İsviçre’de
da, ülkenin büyüklüğü ve hastalanan insanların taki- 19, Japonya’da 27, Kanada’da 4 ölüm bildirildi. Mo-
binin zorluğu nedeniyle bu sayıların gerçek durumu nako Prensi Albert’te, Kanada başbakanının eşinde
yansıtmadığı anlaşıldı. Sonra vaka ve ölen rakamları C-19 (+) bulundu. 1 Nisan’da Hollanda’da 1.040,
hızla yükseldi. 20 milyon nüfuslu Mumbai’nin gecekon- Belçika’da 828, Kanada’da 102, Japonya’da 57,
du mahallelerinde halkın %57’sinde C-19 (+) bulun- Irak’ta 50, Mısır’da 46, İsrail’de 21, Suriye’de 2 ölüm
du. Ölen sayısı 10 Nisan’da 242, 5 Mayıs’ta 1.571, 30 bildirildi. 5 Nisan günü Hollanda’da 1.766, İsviçre’de
Mayıs’ta 5.154, 30 Haziran’da 16.893, 30 Temmuz’da 35 685 ölüm bildirildi. 15 Nisan’da KKTC’de 3, Japonya
bin, 30 Ağustos’ta 63 bin, 30 Eylül’de 97 bin, 30 Ekim’de ve İsrail’de 148, Avusturya’da 410, İsveç’te 1.300; 5
122 bin, 30 Kasım’da 138 bin, 21 Aralık’ta 146 bin oldu. Mayıs’ta Japonya’da 536 toplam ölüm bildirildi. 20
Mayıs’ta Belçika’da 9.186, Kanada’da 6.031, Hollan-
MEKSİKA da’da 5.748, Pakistan’da 1.017; 31 Mayıs’ta Belçi-
ka’da 9.467, Kanada’da 7.159, Pakistan’da 1.483; 10
130 milyon nüfuslu ülkede ölen sayısı 15 Nisan’da Haziran’da Belçika’da 9.629, Kanada’da 8 bin, Japon-
486, 20 Mayıs’da 6 bin, 20 Haziran’da 21 bin, 30 ya’da 935; 20 Haziran’da Kanada’dan 8.410, Belçi-
Temmuz’da 45 bin, 30 Ağustos’ta 64 bin iken, 30 Ey- ka’dan 9.696, Peru’dan 7.861, Şili’den 4.295 ölüm
lül’de 77 bine, 30 Ekim’de 92 bine, 30 Kasım’da 106, haberi geldi. Haziran ayında Bolivya Devlet Başkanı
21 Aralık’ta 118 bine yükseldi. Jeanine Anez’de Covid-19 (+) çıktı ve karantinaya
girdi. Ağustosta Belarus Devlet Başkanı Lukaşenko
DİĞER ÜLKELER da virüse yakalandı ve bunun bazı ülkelerin sabotajı
olduğunu iddia etti.
Bazı devletler hastalık ve ölüm olgularını bildirirk-
en rakamları az gösterme ve yayınları karartma Singapur, Tayland, Vietnam, Japonya, Almanya ve
tutumu gösterdiler. Kaç yeni olgunun görüldüğü, Güney Kore bu krizin en başarılıları oldu. Dünyada
kaçının tedaviyle düzelip kaçının öldüğü gibi her an virüsün girmediği, vaka sayısı sıfır olan 5-6 ülke;
değişen sayısal bilgiler bir kaos yarattı. Asya’da Tacikistan, Türkmenistan, Ortadoğuda Yem-
en, Afrika’da Komor Adaları, Lesotho.
Norveç ve İsveç: 20 Haziran itibariyle Norveç’te
8.742 vaka görülürken ölü sayısı 244’de kaldı. Afrika Kıtası’nda 20 Haziranda C-19 vaka sayısı
İsveç’te ise sürü bağışıklığı stratejisi uygulandı ve 286 bin, ölüm sayısı 7.683 olarak açıklandı. Afrika’nın
gündelik hayat eskisi gibi devam etti; sokağa çık- sosyoekonomik yönden geri kalmış ülkelerinde hi-
ma kısıtlaması uygulanmadı, mağazalar kapatıl- jyen, tanı ve tedavi olanakları zayıf olması nedeni-
madı. Sonuçta vaka sayısı 56 bin, ölüm sayısı 5 bin yle buralarda salgının yayılmasının kitlesel ölümlere
oldu. Norveç’ten 2 kat fazla (10 milyon) nüfusa sa- yol açabileceği tahminleri yapıldı. Nijerya’da salgın
hip olan İsveç’te 10 kat fazla ölen olması karşısın- nedeniyle uygulanan kısmi sokağa çıkma yasağı-
da hükümet yetkilileri hatayı kabul etti. Nüfusa göre na uymayan 11 sivil Mayıs ayında güvenlik güçleri
ölüm sayısının en yüksek olduğu ülke İsveç. Eylül ayı tarafından öldürdü. Önceki haftalarda da aynı ned-
başında vaka/ölen sayıları İsveç’te 85 bin/5.835, Nor- enle 104 kişiye işkence yapıldığı bildirildi. Nijerya’da
veç’te 11 bin/264 oldu. Kasım ayında ölüm sayıları 20 Hazirana kadar 20 bin C-19 vakası görülürken,
İsveç’te 6.800, Norveç’te 334 olarak bildirildi. 506 kişi yaşamını yitirmişti.

Yunanistan: 15 Mart’ta ölen sayısı 4, 15 Nisan’da İKINCI PIK
108, 20 Mayıs’ta 183, 20 Haziran’da 190, 20 Eylül’de
: Pandeminin etkili önlem ve tedavilerle yatıştığı
ülkelerde bir rehavet oluşup önlemlerin gevşeme
olasılığı bulunmakta. Nitekim Mayıs ayında birçok
Avrupa ülkesi ticari kuruluşlara kademeli açılış izni
vermeye başladı. Bunun insanlar arası yakın teması
arttıracağı, hijyen kurallarına riayetin tavsayacağı
ve hastalığın yeniden hortlayacağı tahmini bilim ad-
amlarınca dillendirildi. Mayıs ayının ilk haftasında
Japonya’da olgu sayılarında artış olması, ikinci dal-
ga uyarısı olarak yansıtıldı. Haziran ayı sonunda gene
Çin’den Domuz gribi salgını başladığı haberi gel-

1252

di. Eğer C-19 ile birlikte hareket ederse tabloyu çok TÜRKİYE
ağırlaştıracağı iddia edildi. Ağustos ayından itibaren
tedbirlerin gevşetilmesine bağlı olarak İKİNCİ DALGA Başlangıçta Dünya Sağlık Örgütü, yeni koronavirüs
DEĞİL ama İKİNCİ PİK niteliğinde olgu artışları oldu; olgusu saptanmayan ülkeler arasında Türkiye’yi de
Ekim ve Kasım aylarında ivme kazandı. Bu, TSUNAMİ saydı. Ancak 10 Mart’tan itibaren C-19 (+) raporlar
etkisi olarak da adlandırıldı. Fransa, İngiltere, Çek- gelmeye başladı. Bunun, umreden dönen, Avrupa,
ya, Belçika, İspanya, Avusturya, İtalya, Yunanistan ve Orta ve Uzak Doğu’dan gelen insanların özellikle İs-
Slovenya’da kısmi sokağa çıkma yasağı ilân edildi. tanbul’da hastalık bulaştırmasına bağlı olduğu ileri
Danimarka’da 15 milyon vizon hayvanının itlâf edilm- sürüldü. Umre ödnüşü, asker uğurlama ve düğün
esi, Avusturya’da ‘durumu kötü gibi görünen’ kişilerin benzeri toplantıların bulaşı daha da yaymış olabi-
triyaja alınarak tedavilerinin kesilmesi plânlandı. leceğine kesin gözüyle bakıldı. Zaten alınan önlem-
ler de bunları engellemekle başladı. Medyada Türki-
20 Aralıkta İngiltere’de virüsün mutasyona uğrayıp, ye’de kan testlerinin çok seyrek yapılması veya hasta
%70 daha hızlı yayıldığı haberi üzerine yakın ülkeler kişilerin rapor edilmemesi yüzünden az vaka olduğu
İngiltere ile her türlü ulaşım bağlantılarını kesti. Ülke imajı yaratıldığı iddia edildi. Hasta kişilerin tespiti ve
karantinaya girdi. başkalarına bulaştırmadan tecrit ve tedavi edilm-
esinde en önemli yöntem ‘Test, Test, Test’ iken, bu
DÜNYA’DAN RAKAMLAR konuda çok etkili olunmadığı ve zaman kaybedildiği
yazıldı. Sonrasında Çin’den gelen testler her gün on-
• 1 Nisan: Toplam vaka 918 bin, ölen 20.495, binlerce şüpheliye uygulandı ve Covid-19 (+) olguların
ölüm oranı %3,4 yakalanması hızlandı. Bu insanların karantinaya ve
hastaneye alınmalarıyla hem bulaş riski azaltılmış,
• 1 Mayıs: Vaka 3.3 milyon, Ölen 235 bin, hem de erken tedavi başlatılmış oldu. Mart ayı ilk
• 30 Mayıs: Vaka 6.2 milyon, Ölen 375 bin, haftalarında Türkiye’de haftada 10 bin teste karşılık
• 30 Haziran: Vaka 10.5 milyon, Ölen 513 bin G.Kore’de günde 20 bin (10 günde 250 bin) test yapıl-
• 30 Temmuz: Vaka 17 milyon, Ölen 670 bin, ması çarpıcı bir karşılaştırma olarak gösterildi. Mart
• 30 Ağustos: Vaka 25 milyon, Ölen 844 bin, sonu ve Nisan ayında Türkiye’de yapılan test sayısı
• 30 Eylül: Vaka 34 milyon, Ölen 1 milyon, günde 40-50 bin, Ağustos’tan sonra günde 100 bin
• 30 Ekim: Vaka 46.3 milyon, Ölen 1.2 milyon, civarında oldu. Toplam test sayısı 1 Haziran’da 2 mi-
• 30 Kasım: Vaka 64 milyon, Ölen 1.477 milyon lyon, 1 Ağustos’ta 5 milyon, 1 Ekim’de 10 milyonu
İyileşen 44 milyon geçti. Hastalar testler yardımıyla yakalandıkça, bu-
• 21 Aralık: Vaka 77 milyon, Ölen 1.7 milyon… laşma zinciri (filiation) yöntemiyle (yani hastaların
temas kurduğu kişilere erişilmesi, test yapılıp (+)
Çizim: Egemen Bayram (6,5 yaş) olguların kontrol altına alınması) sayesinde salgın
kontrolde tutulmaya çalışıldı. Ölüm sayıları Avrupa
ve ABD düzeyine çıkmadı. Sosyal medyadaki haber-
ler, koronadan ölümlere, zatürre yazıldığı) yönünde
olmasına karşın; gerek Sağlık Bakanlığı ve gerekse
Bilim Kurulu vakaları perdelemenin asla söz konu-
su olmadığı mesajı verdi. Muhalefet liderleri (K.
Kılıçtaroğlu ve M.Akşener) Sağlık Bakanının yaptığı
çalışmaları takdir ve tebrik etti. Bazı hastaneler
maske, eldiven ve koruyucu giysi sıkıntısından söz
ederken Bakanlık kaynakları bol miktarda gönder-
ildiğini söylemekteydi. Nitekim ABD ve İngiltere dahil
birçok batı ülkesinde yaşanan sıkıntı ülkemizde yaş-
anmadı. Birçok yerli kuruluş bunların imalâtını hızlı-
ca yaptı, ücretsiz dağıttı. Bazı lüks oteller kapılarını
sağlık personeline karşılıksız açtı. Çin, İtalya, İspan-
ya, İngiltere, Sırbistan, Bosna Hersek, Somali, İsrail,
KTTC, Filistin, Ermenistan ve ABD’ye maske ve diğer
koruyucu tıbbi malzeme gönderildi.

1253

Koronavirüsün genetik özellikleri (ACE-2 TÜRKİYE’DE KORONA
reseptörlerinin fazlalığı) yüzünden sarı ırkı tuttuğu, GÜNCESİ
beyaz ırkta (Türkler gibi) görülme olasılığının düşük,
SARS hastalığının ülkemizde görülmemesinin de 1 Şubat 2020: Wuhan kentinde yaşayan 34’ü Türk
bunun kanıtı olduğu iddia edildi. Bir Alman bilim ad- ve 7’si dost ülke vatandaşı olmak üzere 42 kişi Hava
amının makalesine dayanarak ortaya atılan bu tez K.K’ne ait ambulansa dönüştürülmüş A400M kargo
gerçekdışı bulunarak insanlarımızın boş ümitlere uçağıyla (Koca Yusuf) Türkiye’ye getirildi. Hiçbirinde
kapılmaması gerektiği yazıldı. Kanıt olarak, nered- hastalık belirtisi olmayan bu kişiler ile onları alma-
eyse tüm Avrupa ülkeleri ve İran halklarının da beyaz ya giden personel 14 gün boyunca karantinada kaldı.
ırktan olmalarına karşın oransal olarak Çin’dekin- Karantina bitimine kadar hiçbir olguda hastalık
den fazla vaka bulunması gösterildi. Türk Toraks görülmedi.
Derneği, bizdeki virüsün majör tipinin Suudi Ara-
bistan kaynaklı olduğunu açıkladı. Yurtdışında 558 3 Şubat: Kısa süre önce Çin’e seyahat eden bir
Türk vatandaşı yaşamını yitirdi; 128 ülkeden 80 bin hostes halsizlik ve ateş şikâyetiyle Beylikdüzü Devlet
Türk yurda getirildi. Hastanesi’ne başvurdu ve karantinaya alındı.

ÖNLEMLER 25 Şubat: Tahran-İstanbul seferini yapan A-330
uçağı ‘koronavirüs’ şüphesiyle Ankara Esenboğa Ha-
Türkiye’de maske satışları çok arttı, başka ülkel- valimanına acil indi. Uçaktaki 132 yolcu ve 10 ekip
ere de ihraç edilen maskelerin fiyatları katlandı; bu karantina amacıyla Dr. Zekai Tahir Burak Hastane-
nedenle ihracatta kısıtlamaya gidildi. Dezenfeksiyon sine nakledildi.
için önerilen kolonya satışları çok arttı, dükkânların
önünde kuyruklar oluştu. Diyanet İşleri Başkanı, özel- 3 Mart: Türkiye’den ABD’ye giden 86 yaşındaki bir
likle risk grubunda kişilerin camilerde kılınan nama- kadında koronavirus bulunduğu iddiası Sağlık Bakanı
zları evlerde kılabileceğini bildirdi, camilerdeki tesbi- Fahrettin Koca tarafından yanıtlandı. Bu kadınınTür-
hler toplatıldı. Cumhurbaşkanı, tokalaşma, sarılarak kiye’yi ziyaret etmediğini, Tiran’dan Washington’a
öpüşme gibi davranışların bulaşma riskini arttıra- giderken İstanbul’da aktarma yaptığını bildirdi.
cağını söyleyerek kendisi bunu yerli ve yabancı mis-
afirlere demonstre etti; halk tarafından bu davranış 4 Mart: Singapur Changi Havalimanı’na inen THY
büyük ölçüde benimsendi. Sağlık Bakanlığı, bazı uçağında koronavirüslü bir yolcu olması yüzünden
üniversiteler ve Türk Tabipleri Birliği tarafından hazır- alarm yaşandı. Uçaktaki 200 yolcu testlerden geçiril-
lanan C-19 tanı-tedavi rehberleri tüm hastanelere di. Hasta yolcunun Fransız olduğu, Londra’dan İs-
dağıtıldı. İstanbul’da 2 bin otel odasının sağlıkçılara tanbul’a geldiği, havalimanı’nda sadece 22 dakika
tahsis edildiği, Belediyeye ait spor salonlarının has- kaldığı buradan transit geçiş yaparak Singapur’a
tane olarak kullanılabileceği, miting alanlarında giden uçağa bindiği öğrenildi. THY uçuş ekibine
sahra hastanesi kurulmasının plânlandığı bildiril- yapılan testler negatif çıktı ve uçak boş olarak İs-
di. Atatürk Havalimanı sahasında ve Sancaktepe’de tanbul’a döndü; uçuş ekipleri 14 gün karantinada
yapımına başlanan sahra hastanelerinin 45 günde tutuldu.
bitirileceği duyuruldu. Memorial Hastanesinde Ko-
roner Yoğun Bakım, ‘Korona Yoğun Bakım’ olarak 11 Mart: Sağlık Bakanı tarafından ilk Koronavirüs
kullanılmaya başlandı. TV haber kanalları halkı ko- (+) vakası açıklandı. Yurtdışından gelen erkek hasta
ruyucu önlemler konusunda bilgilendirmek amaçlı ailesiyle birlikte karantinaya alındı. Vaka sayısı 6’ya
sürekli yayınlar yaptı. Toplu taşıma kısıtlamalar get- çıktı.
irildi; 28 Mart’tan itibaren şehirlerarası yolcu otobüsü
seferleri kaldırıldı; 31 ile giriş çıkışlar yasaklandı; 12 Mart: İlk ve orta öğretimde 2, Üniversitelerde 3
sadece özel durumlarda valilik iznine tabi olarak hafta eğitime ara verildi.
yapılacağı kararı alındı. Bu illerde 65 yaş üstü ve 18
yaş altı vatandaşlara getirilen sokağa çıkma kısıt- 14 Mart: Avrupa, ortadoğu ve uzakdoğu ülkelerinin
laması, Mayıs ayında hafta sonları tüm vatandaşlara çoğuna uçak seferleri iptal edildi. Irak’tan İstanbul’a
genelleştirildi. (10 Haziran’da bu yasak gevşetildi, 20 yolcusuz olarak uçtuğunu deklare eden Fly Baghdad
Kasım’da tekrar sıkılaştırıldı; Aralık başında gece ve uçağında 57 yolcu bulunduğu öğrenildi; geri dönme
hafta sonu sokağa çıkma yasağı konuldu. Restoran- talimatı verilen uçak yakıt azlığı gerekçesiyle Esen-
larda sadece paket servise izin verildi). boğa’ya indirildi. Yolcular karantinaya alındı.

1254 15 Mart: Umreden dönen 21 bin kişiden son gelen
10 bini karantina için Ankara ve Konya’daki öğrenci
yurtlarına yerleştirildi. Önceki günlerde dönenlerden
birinde test (+) çıktığı için başlatılan bu uygulamada,
öncekilerin karantina dışı kalması eleştirilere neden
oldu. Futbol maçları seyircisiz oynanmaya başladı.

16 Mart: Bar, disko, gece klübü ve benzeri alkollü/ ma olasılığına karşı sınıfların seyreltilmesi, öğre-
alkolsüz eğlence yerleri kapatıldı. Sonradan buna tim süresinin kısaltılması, maske kullanılması, ateş
kıraathane, lokanta ve kafeteryalar, müze, tiyatro ve ölçülmesi gibi tedbirler uygulandı.
sinemalar, konser, düğün ve spor salonları, yüzme
havuzları, hamamlar, berber ve kuaförler de eklen- 26 Mart: Vaka sayısı 3.629, ölen 75. Bu tarihe kadar
di. Bilimsel kongreler ve siyasi parti toplantıları iptal 8 ülkede toplam 50 Türk vatandaşı yaşamını yitirdi. İlk
edildi. Camilerde namaz kılınmasının şart olmadığı, ve orta öğretimde verilen ara 1 Mayıs’a kadar uzatıldı;
evlerde de kılınabileceği Diyanet Başkanlığı tarafından YÖK, üniversitelerin bahar dönemini digital eğitimle
bildirildi, ama bazı yerlerde cemaat tarafından bu sürdüreceğini duyurdu.
öneri kaale alınmadı. “Allah korur, iman koronayı
yener” gibi söylemler sosyal medyaya yansıdı… 1 Nisan: Vaka sayısı 15. 679, ölen 277.
3 Nisan: Zonguldak ilinde karantina uygulandı. 31
17 Mart: Koronavirus (+) olgu sayısı bir gün önce kente giriş çıkış yasağı (kontrol) getirildi. Sokağa çıkma
47 iken, 98’e yükseldi. Resmi kayıtlara giren ilk ölüm kısıtlamasına 18 yaş ve altı grup dahil edildi.
olayı, 89 yaşındaki bir hasta oldu (Sağlık Bakanı Ko- 10 Nisan: Vaka sayısı 47.029, ölen 1.006, iyileşen
ca’nın, “Bugün ilk kez bir hastamı kaybettim” sözleri 2.423. Saat 22’de gece yarısından itibaren 31 ilde 2
duygusal bir dalga yarattı). 9 Avrupa ülkesinden uçak- günlük sokağa çıkma yasağı konulduğu bildirilince
larla getirilen 3.614 Türk vatandaşı karantinaya alındı. binlerce insan marketlere ve fırınlara hücum etti, so-
Paris’ten İstanbul’a inen yolcuların karantina binası- syal mesafelerin aşırı ihlâli yüzünden bulaşmaların
na götürülmesi sırasında polisler bir otobüsü durdu- artacağı söylendi. ‘Kara Cuma’ benzetmesi yapılan
rarak, KKTC Sivil Havacılık Md’nün kızı Güzide Sofi’yi bu paniğin sorumluluğunu üstlenen İçişleri Bakanı 12
indirdi ve bir otomobile aldı; diğer yolcuların isyan Nisan günü istifa etti, ancak C.Başkanı kabul etmedi.
ettiği durum üzerine İçişleri ve Adalet Bakanlıkları in- 1 Mayıs: Vaka 122 bin, Ölen 3.258, İyileşen 53.808
celeme başlattı. Üniversite Sınavları (YKS) ertelendi. 11 Mayıs: AVM’ler, berber ve kuaförler belirli önlem
ve kısıtlamalarla açıldı.
19 Mart: Hastalığı tespit edilen 395, ölen sayısı 15 Mayıs: Fenerbahçe ve Kasımpaşa’da 2’şer, Beşik-
4’e yükseldi. Doktorlar ve diğer sağlık çalışanları- taş’da başkan Ahmet Nur Çebi ve 2 futbolcu dahil 10,
na teşekkür anlamında, her gece saat 21’de evlerin Erzurumspor’da 11, Malatyaspor’da 2 kişide C-19 pozi-
pencerelerinden alkış tutulmaya başlandı, buna fabri- tif bulundu. Nisan ayında da Galatasaray’da Fatih Ter-
ka işçilerinden dağdaki askerlere ve Cumhurbaşkanı- im ve Başkan Yrd. hastalanıp tedaviyle düzelmişlerdi.
na kadar her kesimden katılım oldu. Sağlık şikâyet 30 Mayıs: Vaka 162.120, Ölen 4.489, İyileşen 125.963,
hattı olan 184 (SABİM), korona danışma hattı olarak Uygulanan test sayısı 2.003,94
değiştirildi. Nevruz kutlamaları iptal edildi. Em.Org. 1 Haziran: Bir hafta önce belirli koşullar altında
Aytaç Yalman’ın ölüm sebebinin virüs olduğu belir- açılan AVM ve kuaförlerden sonra lokanta, kafe, park,
lendi. vs. de açıldı. Şehirlerarası otomobil, otobüs ve tren
yolculukları serbest bırakıldı. Toplu taşım araçların-
22 Mart: 65+ ve 18- yaş ile kronik hastalığı olan in- da koltuk atlamalı oturma düzeni iptal edildi. İç hat
sanlara sokağa çıkma yasağı getirildi. Sağlık Bakanı, uçuşları başladı.
“Bugünlerde çınarlar kolay devriliyor, dışarı çıkmayın”
dedi. Sağlık, emniyet, belediye gibi kamu hizmeti ya- • 10 Haziran: Vaka 173 bin, Ölen 4.746, İyileşen
pan personele, tarımcılara, fırıncılara, vs. istisna get- 146.838 kişi. +65 ve 18 yaş altı grupların sokağa
irildi. THY de 65+ yaşlara bilet satılmayacağını duyur- çıkma kısıtlamaları (saat 10-22 arası) son buldu.
du. Toplu taşımda yaşlıların ücretsiz ulaşım kartları 11 Haziran’da dış hatlarda uçuşlar başladı.
iptal edildi. Yaşlıların her türlü sağlık ve sosyal destek
ihtiyacı için telefon hatlarına bağlı “Vefa Koordinasyon • 30 Haziran: Vaka 200 bin, Ölen 5.131, İyileşen
Merkezi” oluşturuldu. Mağdur yaşlıların evlerine ilaç, 173 bin
yiyecek servisi yapıldı.
• 30 Temmuz: Vaka 230 bin, Ölen 5.674, İyileşen
23 Mart: Vaka sayısı 1.524, ölen sayısı 37 oldu. 213 bin
Çin’den gelen test kitleri ve ilaçlar (Favipiravir) kul-
lanıma sokuldu. 1938 yılında Çin’deki kolera salgını • 30 Ağustos: Vaka 268 bin, Ölen 6.326, İyileşen
için Atatürk’ün gönderdiği aşıların minnet borcu olar- 243 bin
ak Çin hükümeti ilk parti test kitleri için para talep
etmedi. Okullarda eğitim-öğretim faaliyetlerine ara • 30 Eylül: Hasta 318 bin, Ölen 8.195, İyileşen
verildi. Uzaktan eğitime (EBA) başlandı. İlk ve orta 279 bin
öğretimde okullar 12 Ekim’den başlayarak kademeli
olarak tekrar açıldı. Yüz yüze eğitimin bulaşı arttır- • 30 Ekim: Hasta 373 bin, Ölen 10.177, İyileşen
322 bin

• 30 Kasım: Hasta 500 bin, Ölen 13.746, İyileşen
404 bin

• 21 Aralık: Vaka 2 milyon, Ölen 18.351

1255

DÜNYA’DA VE TÜRKİYE’DE görüldü; dezenfeksiyon için bu üniteler kapatıldı.
HAVACILIK SEKTÖRÜ NASIL Başkan Trump, ülkedeki havayolu şirketlerinin ay-
ETKİLENDİ akta kalmasını sağlamak için sektöre 58 milyar $
destek paketi tahsis etti. S.Arabistan umre için gel-
Dünya: Koronavirüs pandemisi havacılığı türbu- en uçakları Şubat ayından itibaren engelledi. Air New
lansa soktu. Dünya genelinde 65 milyon insan bu Zealand yurtiçi uçuşlarda koltukları ‘kahve parasına’
sektörde çalışmakta ve geçimini sağlamakta. Çin’de 9 dolara sattı; Mayıs ayında 300 pilotu işten çıkardı.
4. büyük havayolu şirketi Hainan, iflâsın eşiğine gel- Korean Air, Japonya’da ANA ve JAL, Norveç Havay-
di. Çin hükümeti, büyük darbe alan 54 milyar $ piya- olları, SAS, Air Baltic, S. Arabistan gibi birçok havay-
sa değerine ve 75 milyar $ borca sahip HNA Group’u olu şirketi talep azlığı yüzünden uçuşlarını durdurdu.
devralmaya ve diğer hava yolu şirketlerini kurtarmak Rus Aeroflot, 2020 yılı ilk çeyreğinde cirosunun %18
içinde nakit aktarımı ve şirket birleşmeleri plânlam- azaldığını bildirdi. RyanAir batmamak için 600 mily-
akta. Çin’de ortalama günlük yolcu trafiği 470 bin on € destek kredisi aldı. Hollanda Hükümeti, KLM’e
civarında iken geçen yılın aynı dönemine göre %75 3,4 milyar € kurtarma paketini onayladı. Almanya,
düşüş oldu. Virüs nedeniyle 780 milyondan fazla in- 750 uçaklık filosu olan Lufthansa’nın batmaması için
sanın seyahat kısıtlamaları altında olduğu, bunun her şirketin %25 hissesini (9 milyar €) satın aldı. Toplam
ay katlanacağı bildirildi. Çin’de Shenzhen Havayolları, 135 bin çalışanından 22 binini işten çıkarma plân-
Shenzhen-Chongqing arasındaki 2 saat 15 dakikalık laması yapıldı. Pilotların maaşlarında işten ayırma-
tek yönlü uçuş biletini 276 $ yerine 14 $ yaptı. Ağus- ma güvencesi karşılığı 2 yıl boyunca %45 kadar ke-
tos ayında Çin havyolu şirket hisselerinin yükselişe sinti yapılması hesaplanıyor. Lufthansa’nın 2020 ilk 9
geçtiği duyuruldu. Şubat ayının sonunda Finnair his- ayındaki zararı 5.4 milyar € olarak hesaplandı. İngiliz
seleri bir hafta içinde %12, Stockholm Borsasında uçaklarında ortalama doluluk oranı %40 oldu. Flybe
SAS hisseleri %25 değer kaybetti. Londra Borsasında şirketi son darbeyi koronavirüsten alarak iflâs etti.
British Airways hisseleri %5.6, Paris Borsasında Air British Airways 36 bin çalışanını ücretli izine çıkardı.
France-KLM hisseleri %14, Norwegian %45, Rya- 12 bin kişinin işten çıkarılacağı, bunların1.130’un-
nair %1,5, Easyjet %18 oranında geriledi. Air France- un pilot olacağı, Gatwick istasyonunu kapatılacağı
KLM’in yılın ilk 3 ayındaki zararı 815 milyon € olarak açıklandı. Haziran ayında, işten çıkarma kararına
açıklandı. itiraz eden sendikayı 4.500 pilotun tamamını işten
çıkarıp her biriyle bireysel sözleşme yapmakla tehdit
etti. Singapur Airlines 6 binden fazla çalışanını ücret-
siz izine çıkardı; Eylül ayında bunların 4.300’ünü işten
çıkaracağını açıkladı. Ayrıca pilot maaşlarında %50-
60 kısıntı öngörülmekte. İngiliz uçak ve uçak motoru
üreticisi Rolls-Royce, 2020’nin ilk yarısında 5,4 milyar
£ zarar etti; 2 tesisini kapattı.

ABD’de United Airlines, Nisan ayı boyunca ülke içi AirFrance de çok sayıda hat uçuşlarını durdur-
uçuşlarını %10, uluslararası uçuşlarını %20 azalttı. du. 300’ü pilot, 2 bini kabin memuru olmak üzere
UA bazı çalışanlarının maaşını %50 düşürdüğü gibi, 8.300 personelinin gönüllü ayrılması (?!) için çalışma
zorunlu ücretsiz izin opsiyonu üzerinde çalışıyor. başlattı. Pilot maaşlarını %25-40 azaltarak 300 mi-
American Airlines uluslararası uçuşlarını %75 azalttı; lyon € tasarruf sağladı. Ağustos ayında AirFrance’ın
Mayıs ayı başında 2,2 milyar $ zarar açıkladı. Ağustos yan kuruluşu HOP’da 1.020 çalışanı işten çıkarma
ayında 19 bin çalışanına yol vereceği bildirildi. Del- kararından sonra protestolar oldu. HOP’a ‘Air İşsizlik’
ta, Mart ayında 2 milyar $ kayıp nedeniyle uçuşları
%70 oranında azalttı. Haziran ayında zararın 7 mi-
lyar $’a yükseldiği, 500 çalışanda C-19 (+) çıktığı ve
10 personelin öldüğü açıklandı. Ağustosta 1.900 pi-
lotunu izine çıkardı. JetBlue da uçuş programların-
da kesintiye gitti. Aralarında N.York ve Chicago’nun
da yer aldığı 11 Hava Trafik Ünitesinde Koronavirüs

1256

adı takıldı. Bir uçağın yatay stabilizesine idam edilmiş uçuş öncesi tüm yolculara 10 dakikada sonuç veren kan
görünümde bir kukla asıldı. İskandinav Hava Yolları testi uyguladı. İngiliz EasyJet, kabinde koltuk atlamalı
(SAS), Danimarka’da 1593 çalışanını (176’sı pilot) işten ve çapraz oturma düzeni uygulamaya başladı. Ancak
çıkardı. İngiliz EasyJet ve Virgin Atlantic boşta kalan 9 Dünyanın en büyük havayolu şirketleri bile bunun ‘cost
bin kabin memurunu hastanelerde hasta bakımı için effective’ olmayacağı, bilet fiyatlarını çok yükselteceği
görevlendirdi. Singapur Airlines’in 300 kabin memu- öngörüsüyle buna itibar etmedi; korunma ve dezen-
ru ücretsiz olarak hastanelerde çalıştı. Air Canada feksiyon önlemlerine yöneldi. THY Yön. Krl. Bşk. İlker
5.100 çalışanını işten çıkardı. İsrail’in El Al şirketi de Aycı; koltuk atlamalı oturmanın yetmeyeceğini, tüm
4 bin çalışanını ücretsiz izine ayırdı, eğitim görmekte yolcu ve uçuş ekiplerinin maske ve göz siperliği, kabin
olan 60 pilotunu da işten çıkardı. Ayrıca hükümetten ekiplerinin ayrıca eldiven kullanacağını, iç hatlarda ve
400 milyon $ destek talep etti. Malezya Havayolları 13 birkaç saatlik dış hatlarda ikramların kaldırılacağını
bin personelden gönüllü olarak 3 ay boyunca ücret- söyledi. Pegasus CEO’su Mehmet Nane de koltuk at-
siz izne ayırdı. Emirates de ücretsiz izin uygulaması lamalı oturma düzeninin bulaş riskini yeterince azalt-
yapılacağını duyurdu. United Airlines, çalışanlarının mayacağı ve bilet ücretlerini de çok yükselteceği için,
%45’ini (2 bini pilot olmak üzere 36 bin personeli) bulaşı, uçaktaki önlemlerle kesmek gerektiğini söyle-
Ekim ayında zorunlu izne çıkarabileceğini duyurdu. di. İkramlar azaltılacak, yemekler ve içecekler kapalı
Bilet satışları kısa sürede düzelmezse American Air- ambalajlarla sunulacak. Uzun uçuşlarda 4 saatte bir
lines, Delta ve Southwest de aynı yola başvuracak. maske değiştirilecek. Maske takmayan, öksüren yol-
Richard Branson, sahibi olduğu Virgin Atlantic Air- cular ilk aktarmada uçaktan indirilecek. Dışhatlarda
ways’in iflasını açıkladı ve satışa çıkardı. riskin yüksek olduğu ülkelere uçuşlarda kabin me-
murlarının tulum giymeleri gerekebilecek. (Singapur
1.000 çalışanını işten çıkardı. Brezilya ve Şili’nin Havayolları kabin ekiplerine ve yolculara tulum giyme
ortak oldukları Latam Airlines iflâsını açıkladı. İzlan- zorunluluğu getirdi, sonra bu kural gevşetildi).
da’nın IcelandAir şirketi, tüm kabin memurlarını işten
çıkardı. Onların işlerini (yiyecek içecek servisi hariç) Krizden sonra uygulamaya girecek önlemlerden biri
pilotların yapacağını duyurdu. Japon ANA şirketi, de yolcuların ‘tıbbi pasaport’ (sağlık karnesi) taşıma-
Mart 2021’de sona erecek 2020 mali yılı satışlarında ları olacak. Bazı şirketler uçağa binecek yolcuların en
%62’den fazla düşüş ve toplamda 510 milyar yenlik çok 48 saat öncesinde korona virüsü testi yaptırma-
(4,9 milyar $) rekor zarar bekliyor. Airbus, Fransa larını ve bunu ibraz etmelerini isteyecek. Bütün bun-
ve İspanya’daki tesislerinde üretim ve montaj faal- ların bilet fiyatlarına yansımaları olacağı da kaçınılmaz
iyetlerine ara verdi. Nisan ayı başında Uluslararası görünmekte. Koltuk atlamalı %66 dolulukta ekonomi
Hava Taşımacılığı Birliği IATA, koronavirüs salgını sınıfında bile busines class fiyatı ödeneceği tahmin
sebebiyle havayollarının 500 milyon yolcu kaybede- edilmekte. Pilotların uçtukları uçak tiplerinde tecrü-
ceğini ve doğrudan zararının 252 milyar $’ı aşacağı belerini yitirmemeleri (ve sertifikalarını güncel tutma-
tahminini açıkladı. 2020 trafiğinin 2019’dan %66 daha ları) için simulatör uçuşları yapmaları, simulatör yoksa
az, 2021’de toplam sektör gelirlerinin 2019’a göre uçakla yolcusuz olarak iniş kalkış eğitimlerini sürdür-
%46 düşmesinin beklendiği; Ekim ayı itibariyle işini meleri gerekmekte; G.Kore’nin AirAsiana şirketi A380
kaybeden havacılık sektörü çalışanı sayısının 400 bin pilotları için bu yönde plân yaptı. Krizin bitiminde ha-
olduğu açıklandı… vayoluyla seyahatlerin yeniden başlaması durumunda
hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağı anlaşılıyor…
ÖNLEMLER
Mayıs ayı 3. ve 4. haftalarında bazı ülkelerde sınırlı
IATA’nın kabin koltuk doluluğunu 1/3 oranında azalt- uçuşlar başladı. Haziran’da ise tüm ülkelerde sınırlı
ması, kabin ekiplerinin maske, eldiven ve tulum kuş- uçuşlar başladı. Türkiye’de Haziran ayının 4’ünde iç,
anması, yolcuların testten geçirilmesi gibi önerileri 11’inde dış hat seferleri başlatıldı. Aralık ayında FAA,
tartışıldı. Bazı ülkelere uçuşlarını sürdüren Emirates, uçuş ekipleriyle ATC’lerin aşı olmalarına izin verdi.
IATA ise yolculardan aşı raporu isteme kararı aldı.

TÜRKİYE

27 Mart’tan itibaren THY ve Pegasus kademeli olar-
ak tüm yurtdışı uçuşlarını kesti. 28 Mart günü itibari-
yle Sabiha Gökçen Havaalanı kapatıldı. İstanbul ve
Atatürk Havalimanları kısıtlı kullanıma açık kaldı. İç
hatlarda 29 Mart’tan itibaren sadece THY’na 14 kente
(İstanbul, Ankara, Samsun, Trabzon, Erzurum, Van,
Diyarbakır, Malatya, Gaziantep, Kayseri, Konya, Ada-
na, Antalya, İzmir) uçuş izni verildi. Yolcuların Valilik-

1257

ten özel seyahat izin belgesi getirmeleri şartı konuldu. görüşen Aycı, pilotların maaşından %50, kabin me-
Yolcu taşımacılığı yapan 507 uçak havalimanlarında murlarından %35 ve yer görevlilerinden %30 kesinti
yattı. Uçak sefer iptalleri yüzünden bilet değişimi ve talep etti. Hava-İş bunu kabul etmedi. Sendika ile bu
bilet iadesi işlemleri sorunsuzca yapıldı. Çelebi Hava konuları konuşan 100 kişilik pilot grubunun öncüsü
Servisi 1.676 personelini işten çıkardı veya ücretsiz 10 pilotun uçuşları THY tarafından durduruldu. Ancak
izine ayırdı. Pilotaj muayene tarihi gelen uçuş ekipler- Eylül ayında THY, Hava-İş Sendikasıyla anlaştı; im-
inin muayeneleri Temmuz ayına kadar ertelendi. zalanan protokolle uçuş ve yer ekiplerinin maaşların-
da %30-50 indirim yapılacağı, protokola uymayanların
Salgının başlangıcında havaalanlarına konulan istifa etmesi gerektiği; kıdem tazminatı verileceği
termal kameraların tespit ettiği 380C üzerinde ateşi bildirildi. Hava-Sen, sert bir yanıt vererek bunun tas-
olan şüpheli kişiler önce karantina odasına alınıp, fiye anlamına geldiğini, istifa etmeyenlerin ücretsiz
testi (+) çıkanlar negatif basınçlı sedye ve özel am- izine çıkarılacağını, istifa edenlerin kıdem tazmi-
bulansla hastaneye gönderildi. Havaalanları, bagaj natlarının ise 1 yıl sonra ödeneceğini, bunun ‘açlığa
bantları, uçaklar, WC’ler, vs. sürekli dezenfekte mahkûmiyet’ olduğıunu duyurdu. Maddi sıkıntıya
edildi. Havaalanı giriş, pasaport ve uçağa biniş kuy- düşen bazı pilotların taksicilik gibi işlere yöneldiği
ruklarında ‘kırmızı bant’ uygulaması başlatılarak, gazetelerde yazıldı. THY Akademi’de eğitimde olan
sıradaki yolcular sıkış-kakış değil 1’er metre aralarla 900 pilot adayının durumları daha da kötüydü. 140 bin
bekletildi. Hava, kara ve deniz yoluyla ülkemize ge- € borca imza atan gençlerin devletten ayda 3.900 TL
lecek tüm yolculara 5-6 saatte sonuç veren test uy- Kısa Çalışma Ödeneği ile durumlarını idame ettirm-
gulanması da plânlandı. Yurtdışına gidecek olan Türk eye çalıştıkları bildirildi.
vatandaşlarının, gideceği ülkede PCR testi isteniyor-
sa, havaalanlarında 110 TL karşılığı yapılabileceği ŞIRKETLER ZARARDA
duyuruldu.
THY’nin yılın ilk 9 ayındaki toplam zararı 5 milyar
THY uçakları Mayıs ayına kadar 135 sefer yaparak 203 milyon liraya ulaştı. Pegasus ise 2020 yılının 3.
çeşitli ülkelerde yaşayan 80 bin vatandaşı Türkiye’ye çeyreğinde 103,4 milyon TL kâr açıkladı.
getirdi. Ayrıca C-19 hastalığı nedeniyle yolcu uçak-
larıyla gelme imkânı olmayan 80 kadar insan da hava KARGO TAŞIMACILIĞI
ambulans uçaklarıyla getirildi. THY kabin ekipleri
tarafından kurulan ‘İyiliğe Uçanlar Derneği’ C-19 sal- Dünyada olduğu gibi ülkemizde de yolcu taşımacılığı
gını sonrası halka yönelik yardım çalışmaları yaptı. durunca uçaklar kargo seferlerine ağırlık verdi. Dün-
Turizmde ülkeler birbirlerini kara listeye alarak turis- yada günde 100 bin kargo uçağı havalanmaya başladı.
tik olarak gidilmemesi gereken ülkeleri vatandaşları- United Airlines, Kuzey Amerika ve Asya başta olmak
na duyurdu. Almanya ve Hollanda’nın yasak istesinde üzere 5 bin kargo uçuşu gerçekleştirdi. Şirketin kar-
Türkiye ve İspanya dahil pekçok ülke yer aldı. Alman- godan elde ettiği gelir ikinci çeyrekte %36 artarak 402
ya sonradan İzmir, Antalya, Aydın ve Muğla’daki ha- milyon dolara çıktı.
vaalanlarına gidişi serbest bıraktı. Ağustos ayında
Türkiye’deki havalimanlarına iniş-kalkış yapan uçak American Airlines ise tam 35 yıl aradan sonra yenid-
sayısı, iç hatlarda 69 bin, dış hatlarda 32 bin olmak en yalnızca kargo taşımaya başladı. Eylül ayından
üzere üst geçişlerle birlikte 116 bin olarak gerçekleş- itibaren Boeing 777s ve Boeing 787s uçaklarla Lat-
ti. İç hat yolcu trafiği 5 milyon 758 bin, dış hat yolcu in Amerika, Avrupa ve Asya’daki 32 noktaya kargo
trafiği ise 3 milyon 810 bin oldu. Böylece Ağustos taşımacılığı yapılacak. Dünyanın en büyük 4’üncü kar-
ayında toplam yolcu trafiği 9,5 milyon kişi oldu. Ekim go taşıyıcısı olan Emirates kargo ağını genişletti; Eylül
ayı başında İngiltere, Türkiye ve Polonya’dan gelen ayında 115 noktaya kargo taşır hale geldi. Singapur,
yolculara, PCR testi (-) olsa da 14 gün karantina uy- Kore, Katar’lı şirketler ve Lufthansa da bu yola gitti.
gulayacağını bildirdi.
THY, bazı yolcu uçaklarının içini boşaltarak 16 olan
PERSONEL ÇIKARMALARI kargo uçak sayısını 25’e çıkardı. Pegasus ve Tailwind
de aynı şeyi yaptı. Mektup, elektronik cihaz, tıbbi
THY daha önce 60 yaş üstü pilotların uçuşları dur- malzeme, ilaç, gıda ve çiçek gibi kalemler uçaklarla
durmuşken, 1 Nisan günü OML’li (sağlık tahditli) 600 taşındı. THY yılın ilk yarısında yolcu taşımacılığında-
pilotu ücretsiz izne çıkardı. İcra Kurulu Bşk. İlker Aycı, ki %90 gerilemeye karşın, Turkish Cargo geçen yılın
2 yıl boyunca personel çıkarmayacaklarını garanti etti. aynı dönemine göre %67 büyüdü. Pandemiye karşı
Pegasus CEO’su Mehmet Nane de hiç kimsenin işten geliştirilecek olan aşının tüm dünyaya ulaştırılabilm-
atılmayacağını, pilot adayı eğitimlerinin de süreceği esi kapsamında geniş uçuş ağı ve aşı taşıma yeterlilik
güvencesi verdi. THY, bazı pilotların Hava Kuvvetler- sertifikalarıyla Turkish Cargo öne çıkan şirketlerden
ine gönderilebileceğini duyurdu. Hava-İş Sendikası ile

1258

biri durumunda. 712’ye çıktı, 10 yaşlı yolcu öldü. Kuzey İtalya’nın Savo-
na kıyılarında bulunan Costa Smeralda isimli cruise
UÇUŞLAR TEKRAR BAŞLADI gemisi de 2 Çinli turistin korona virüs taşıdığı şüphesi
üzerine kontrola alındı. Gemide 30 Türk yolcu vardı.
THY, SunExpress ve Pegasus iç hatlarda 1 Haziran, 2 Nisan günü ise, Eleftherios Venizelos adlı Yunan
dış hatlarda 11 Haziran’da uçuşlarına kısıtlı olarak yolcu gemisi 120 yolcu ve mürettebatın C-19 (+) bu-
başladı. Diğer şirketlerin uçuşları da açıldı. THY, yurt lunması nedeniyle Atina’nın Pire limanında karanti-
içi ve 2 saate kadar olan yurt dışı uçuşlarda su dışında naya alındı. Yolcuları İtalya’dan İspanya’ya götürülen
yiyecek ikramı yapılmayacağını; 2 saat üzerindeki yurt gemiciler olan (160’ı Türk) gemiyi İspanya kabul et-
dışı uçuşlarda ise özel kutu/paket içerisinde yiyecek medi. 259 yolcuda ise hiçbir semptom gelişmedi ve
servis edileceğini duyurdu. testleri negatif çıktı. ABD’nin 5 bin personeli olan USS
Theodore Roosevelt uçak gemisinde 100’den fazla
YAŞAMINI YITIREN PILOTLAR koronavirüs vakası belirlendi ve gemi Guam’a demir
attı, askerler tahliye edildi. Fransız Charles DeGaulle
uçak gemisi mürettebatının 1/3’ünde (668 kişide)
virüs tespit edildi. 23 Nisan günü Sydney Limanı’nda-
ki Ruby Princess adlı yolcu gemisinde 133 yolcuda
Covid-19 tespit edildi, 70 yaşında bir kadın öldü. Gem-
ideki hastalıksız yolcular uçakla İtalya’ya götürüldü.
Türkiye’de Mart ayından itibaren güney kıyılarımızdan
Midilli ve Kos gibi Yunan adalarına yapılan günübirlik
turistik seferler durduruldu.

Kokpit ve kabin ekipleri bulaş olasılığına karşı ko- FINANSAL ÇÖKÜŞ
runmalı teçhizat ve giysilerle uçuş yaptı. Ancak bu ön-
lemlerin alınmadığı salgının ilk zamanlarında çeşitli Çin borsası daha salgının başında %9 kadar ger-
şirketlerde görevli pilot ve kabin memurlarından bu ilemişti; olayın bitiminde nasıl olacağı bilinmiyor.
hastalığa yakalananlar oldu. Kaptan pilotlar Özden Çin’de otomobil satışları %80 azaldı. Diğer ülke ha-
Türkön, M.Ali Kılıç, Serdar Gündoğdu, Feyzi Altın- vayollarının da borsalarda düşüş yaşadıklarını tahmin
bulak, Ender Tamer Erol, Metin Pekoğlu ve Lütfü etmek zor değildir, ancak hisse senedi satış furyası
Şenel’in yaşamlarını yitirmesi camiada büyük üzüntü olmaması için çoğu şirket ketum davranmakta. Dün-
yarattı. Şirketler hastalanan uçuş ekipleri konusunu yanın en büyük sanal alışveriş şirketi Ali Baba göçtü.
gizli tutmakla birlikte, C-19 (+) olan en az 20 pilot ve Uluslararası spor müsabakaları ve olimpiyatlar ertel-
bir o kadar kabin memuru olduğu duyumları alındı; endi veya seyircisiz oynandı. Futbol klüpleri borsada
neyse ki başka ölüm olgusu duyulmadı... değer kaybetti. İtalya’da Juventus’ün, Türkiye’de 3
büyüklerin kaybı %50 civarında oldu. Avrupa futbol
COVİD-19 GEÇIREN UÇUŞ HEKIMI klüplerinin kaybı 4 milyar € olarak öngörüldü. Dünya-
ÜYELERIMIZ da ekonomik kayıp rakamı ise 3,4 trilyon dolar; Avru-
pa’da 2020 yılı büyüme rakamlarının sıfır düzeyinde
Doç. Dr. Aycan F. Erkan, Dr. Cem Başaran, Prof. Dr. olacağı ve resesyon olacağı tahminleri yapılmakta.
Erdinç Aydın, Dr. Çiğdem Ersan, Dr. Asil Öztekin (Resesyon: Ekonomide düşüş, daralma, küçülme,
durgunluk, üretimin ve milli gelirin azalması, işsi-
Dr. Ertaç Altuner ise malesef hastalığa yenik düştü. zliğin artması). Türkiye’de 2020 Nisan ayı ihracatının
%41.3 düşmesi, finansal çöküşün çok önemli bir
DENIZCILIK göstergesi sayılabilir. Temmuz ayı ortalarında yayın-
lanan bir raporda, Türkiye’nin C-19 harcamalarının 20
30 Ocak günü, İtalya’nın Civitavecchia Limanı’nda
demirleyen Costa Smeralda gemisinde korona
virüsü alarmı verildi. 2 Çinli turistin virüs taşıdığı
öne sürülürken, 6 bine yakın yolcunun bulunduğu
gemi karantinaya alındı. İngiliz bandıralı lüks Dia-
mond Princess gemisi de Çin’den sonra uğradığı
Japonya’nın Yokohama kentinde karantinaya alındı.
Yolcu ve mürettebat olarak 3.700 kişi bulunan gem-
ide 12 Şubat itibarıyla 174 kişide C-19 virüsü tespit
edilmiş ve bunlar hastaneye gönderilmişti. Sonra sayı

1259

milyar TL’yi geçtiği açıklandı. şartı, nakil ve depo sürecinde büyük sorun yaratacak
gibi görünüyor. Kasım ayı ortasında ABD’den gelen
DÜNYADA KORONAVİRÜS ikinci iyi haber, Moderna şirketi tarafından soğuk
İÇİN AŞI VE İLAÇ zincir gerektirmeyen bir aşının %95 başarılı sonuç
ÇALIŞMALARI verdiği ve birkaç ay içinde seri üretime geçileceği-
yle ilgiliydi. Almanlar, (1928’de Atatürk’ün talimatıy-
Çin, Belçika, Almanya, İsrail, Rusya, ABD, İngiltere, la kurulan ve 2011 yılında kapatılan) Hıfzısıhha En-
Türkiye ve Küba’nın da dahil olduğu 150 merkezde aşı stitüsü tarafından çiçek aşılarında kullanılmak üzere
veya ilaç üretimiyle ilgili çalışmalar ümit vermekte, üretilen “Modified Virüs Ankara” (MVA) virüsüyle vek-
ama etkili aşı ve ilaç bulunma tarihleri sürekli ertel- tör aşı üretmek için hazırlıklarını tamamladı. Genetik
enmekte Hanofer Tıp Fak. bilim adamları, köpeklerde kodlarının değiştirilerek korona virüsüne karşı ko-
virüs testinin %94 başarılı olduğunu açıkladı. Hasta ruyabileceği belirlendi. Alman hükümeti, Dessau’da
kişilerin tükürüklerinin bulaştırıldığı bezler koklatılan ‘Ankara virüsü’ adı ile aşı üretmeye başlayan IDT Bi-
köpeklerin, Covid-19’lu hastaları kalabalıklar içinde ologika şirketine 114 milyon € yardım gönderdi ve 5
(havaalanlarında, vs) başarıyla bulabildikleri gösteril- milyon doz aşı sipariş etti.
di. Ağustos ayı ortasında Rusya’dan aşının bulunduğu
haberi geldi. Başkan Putin kendi kızına Sputnik-V Ülkemizde ayrıca Kayseri Erciyes Üniversitesinde
isimli aşıyı yaptırdığını söyledi. Ama güvenilirlik ve Covid-19’a karşı geliştirilen ERUCOV-VAC aşı adayının
etkinlik çalışmalarının yetersizliği nedeniyle tepkil- gönüllüler üzerindeki Faz-1 ve Faz-2 çalışmalarının
er geldi. Rusya’daki doktorların bile yarıdan fazlası iyi gittiği haberleri gelmekte. Türkiye Çin’den şimdilik
bu aşıya güvenmediklerini açıkladı. Prestijli ‘The 50 milyon doz inaktif virüs içeren Sinovac aşısı aldı.
Lancet’ tıp dergisinde Eylül başında yayınlanan bir Yılsonundan itibaren uygulanması plânlanmakta.
makalede, bu aşının uygulandığı 76 kişinin tümünde
antikor oluştuğu bilgisi açıklandı. İngiltere’de Oxford TEDAVI ÇALIŞMALARI
Üniversitesi ve AstraZeneca ilaç şirketinin üzerinde
çalıştıkları aşı, Faz-3 aşamasında iken bir kişide ci- Hastalığın ölüme götürme mekanizmasının ak-
ddi nörolojik yan etki çıkması nedeniyle askıya alındı. ciğer tutulumu ve solunum yetmezliği olduğu savı
Arjantin Devlet Başk. Alberto Fernandez, Oxford giderek terk edildi. Yaşamsal organ ve dokularda
Üniversitesinin geliştirdiği aşının Arjantin ve Meksi- kan pıhtılaşması ve ‘Sitokin fırtınası’ görüşü ağırlık
ka’da üretileceğini; bir doz aşı fiyatının 3-4 $ arasında kazandı. Sıtma ilacı Klorokin’in Covid-19’da etkili
olacağını duyurdu. Çin, aşının binlerce kişi üzerinde olduğu iddiasında gelgitler yaşandı. Mevcut tedavi
uygulandığını, yan etki olmadığını duyurdu. Sağlık algoritmalarında Azitromisin ile birlikte kullanılan
Bakanının açıklamasına göre 16 Eylül’de ülkemizde Hidroksiklorokin (Plaquenil) C-19 için FDA onayı
ilk aşı uygulaması başlatıldı. İlk 4 aşı; Çin’in “Sino- aldı. Başkan Trump’ın da kendince aldığı bu ilacı
vak”, Almanya’nın “BioNTech+Pfizer” (Comirnaty), Zülfü Livaneli de halka önerdi. Livaneli’nin ‘kendini
Rusya’nın “Sputnik-V” ve ABD’nin “Moderna” aşıları doktor zannettiği’ şeklinde yoğun eleştiriler gel-
oldu. 3 Ekim günü Sağlık Bakanı Dr. Fahrettin Koca, di. Türkiye’de, içinde kinin maddesi var diye Tonik
yerli aşıda önemli gelişme kaydedildiğini ve gönüllü içeceği marketlerde yok sattı…
insanlarda uygulamaya geçildiği müjdesini verdi. Çin
menşeli Covid-19 aşısı için Sağlık Bilimleri Üniv. Prof. 9 Mayıs’ta ABD’de yapılan klinik çalışmalarda
Dr. Kemalettin Aydın ve Prof. Dr. Mustafa Gerek ile Ak- bu ilacın etkisizliği, yüksek prestijli Lancet ve New
deniz Üniv. Rektörü Prof.Dr. Özlenen Özkan gönüllü England Journal of Medicine dergilerinde yayınla-
oldu. nan bir makalede ileri sürüldü. Azitro + Hidroksik-
lorokin kombinasyonunun faydasız ve zararlı old-
Almanya’da Türk karı koca Dr. Özlem Türeci ve Prof. uğu (kalp krizi, ritm bozukluğu) iddiası, Mayıs ayı
Dr. Uğur Şahin tarafından 2008’de kurulan BioNTech sonunda Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından da
şirketi, ABD merkezli Pfizer ile birlikte koronavirüs onaylandı. Haziran ayında ise FDA bu ilacı C-19’da
aşısı geliştirdiler ve %90 başarıya eriştiler. Financial etkisiz ve yan etkileri fazla olduğu için yasakladı.
Times (FT) gazetesi, Prof. Dr. Uğur Şahin ve Özlem Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, ülkemizde bu ilacın
erken evrede kullanılmasının yararlarını vurguladı.
Türeci’yi ‘Yılın Kişi- İnsanların bilime güvenini sarsan ve ilaç tröstlerin-
si’ olarak seçti. Bu in ellerinin ne kadar uzun olduğunu akla getiren bu
aşıya ilk gönüllü Prof. zig-zaglara bir ekleme de Dr. Serdar Savaş’tan geldi:
Dr. Necmettin Ünal ABD’de piyasaya sürülmek üzere olan yeni ilaç old-
oldu. Ancak bu aşının uğu, bununla tedavinin 35 bin $; Hidroksiklorokin ile
-70oC’de bekletilmesi 1 $ olduğunu söyledi. Prof.Dr. Mehmet Ceyhan ise bu

1260

teoriyi reddetti. Ortak kanaat, bu ilacın bazı kişilerde blokeri ACE-2 arttırıcı ilaçlar ile Steroid ve İbubrofen
ölümcül yan etkilere yol açtığı, Covid-19 tedavisinde kullanımının hastalığın gidişini kötüleştirdiğine dair
de etkisiz olduğu; tedavi algoritmalarından çıkarılan bulgular bildirildi. Sonra ACE-2 ilaçlarıyla olan kısmı
bu ilacın ülkemizde kullanılmaya devam edilmesinin yalanlandı; hipertansiyon hastalarının ACE-2 ilaçlarını
kullanmalarında sakınca olmadığı açıklandı. Haziran
yanlışlığı... ayında İngiltere’de Oxford Üniv. tarafından Dexameth-
Bu süreçte Hacettepe Ü. Çocuk asone’un ucuz ve C-19’da etkili olduğu müjdesi ver-
ildi. Karşıt görüş, bu ilacın eski yıllardan beri bu tür
Enfeksiyon Hast. AD. Başkanı ve hastalıklarda kullanıldığı, kısmi yarar gösterse de yan
Enfeksiyon Hast. Derneği Başkanı etkileri açısından riskli bir ilaç olduğu idi… Antikoag-
olan Prof. Dr. Mehmet Ceyhan, ulan ilaçların (Aspirin) yararlı olabileceği konuşuldu.
bu pandemiyle ilgili net bilimsel Bu hastalıktan ölen insanlarda damarların pıhtılarla
konuşmaları ve bilimdışı konuşan- tıkanmış olduğunun görülmesi, antikoagulan ilaçların
lara karşı sert tepkileri ile toplum- işe yarayacağının işareti sayıldı. Paracetamol, D vi-
da güvenilir bir kanaat önderi olarak öne çıktı. Güven tamini ve Metformin’in tedavide yararlı olduğu iddia
telkin eden diğer profesörler; Tevfik Özlü, Bengi edildi. Eter’in anestezik gaz olarak kullanılmasının
Başer, Ateş Kara, Levent Yamanel, Kemalettin Aydın, dışında en etkili dezenfektanlardan biri olduğu; sevo-
Necmettin Ünal, İlyas Dökmetaş, Sait Gönen, Önder fluran gazının metil propil eter olduğu ve korona virüs
Ergönül, Alpay Azap,Esin Ateş... pneumonisinde kullanılabileceği bir anezteziyolog
Japonya’da geliştirilen grip ilacı Favipiravir’in (Dr. Cüneyt Güreler) tarafından ileri sürüldü. Kanser
(T-705, Avigan, Favilavir) SARS’da olduğu gibi koro- tedavisinde kullanılan bazı İmmunoterapi ilaçlarının
na virüs tedavisinde de etkili olduğu, Çin’de yoğun (Tocilizumab) komplikasyonları ve ölüm oranlarını
biçimde kullanıldığı açıklandı. İngiltere’de Ebola virüs azalttığı görüldü. Psikiyatrik ilaçlardan Klorproma-
için üretilmiş olan Remdesivir adlı (pahalı) ilacın bir zin’in (Largactil) antiviral ve immunomodülatör etki
hastayı 12 günde iyileştirdiği haberi yayınlandı. Mayıs yaptığı, Haloperidol’ün (Norodol) sitokin fırtınasını
ayında bu ilacın ABD’de geniş hasta gruplarında klin- yavaşlattığı, antidepresan grubu ilaçlardan Klomi-
ik uygulamasına başlandı. (1 Ekim günü hastalanan pramin (Anafranil), Citalopram (Cipram) ve Fluok-
ABD Başkanı Trump’a da Remdesivir ile birlikte an- setin’in (Prozac) da tedavide (çok dolaylı ve şüpheli)
ti-IL 6 monoklonal antikor, D vit ve Çinko tedavisi uy- yararları olabileceği iddia edildi. Diyarbakır’da ‘Türk
gulandı; 2-3 günde hastaneden çıktı ). Lopinavir, Re- Işığı’ ismiyle bir tedavi metodu bulunduğu açıklandı
tonovir, Oseltemavir ve parazit ilacı olan İvermectin (damar içine UV ve Lazer ışını uygulaması). Ancak uz-
gibi ümit veren ilaçlar da tedavide denenmekte. Mad- manlar bunun 70-80 yıldır bilinen ve etkili olmayan bir
agaskar’dan gelen bir haber, sıtma ve paraziter hast- yöntem olduğunu söyledi. Alkoliklerde bu hastalığın
alıklarda kullanılan Artemisia bitkisinin (Pelin otu) daha az olduğu, hatta hiç alkolik olgu bulunmadığı
çok yararlı olduğu idi. Ancak hem epilepsiyi arttırdığı söylendi; alkolikler buna pek sevindi ve bazıları alkol
hem de esrar benzeri uyuşturucu etkisi olduğu an- alımını arttırdı. Tedavi çalışmalarına katkısı olmayan
laşıldı. Carrageenan isimli burun spreyinin koruyucu iddialardan biri, kan grubu A Rh+ olanların hastalığa
olduğu söylendi. Romatoid artrit, AİDS, kanser ve daha yatkın, 0 grubu olanların %30 daha dirençli old-
parazitoz ilacı olan Auranofin’in; mide ilacı Famoti- uğu; diğeri de obez kişilerin aşıdan fazla yarar gör-
din’in; antiromatizmal Salazopyrin’in, kistik fibroz medikleri idi…
hastalığında kullanılan Dornaz Alfa’nın C-19 hasta-
larında yararlı olduğu iddia edildi. Hematoloji uzmanı Eylül ayında Science dergisinde yayınlanan iki
Prof.Dr. Ercüment Ovalı bu ilacın antiviral etkisi de makale, tüm dünyadan 50 genetik merkezi ve yüzlerce
olduğunu ve hayvan deneylerinin başarılı sonuç ver- hastanenin katılımı ile yürütülen bir çalışmayı duyur-
diğini açıkladı. Temmuz ayı sonunda yaptığı açıklam- du. Türkiye’den Prof. Dr. Tayfun Özçelik’in de katıldığı
ada ise 2 milyon doz aşı üretildiğini, 10 Ağustos’ta “Covid İnsan Genetiği Konsorsiyumu” raporunda; 650
ABD’den gelecek genetiği değiştirilmiş virüsle enfe- ağır Covid-19 hastasının genomlarının incelenme-
kte farelerin beklendiğini, Ekim sonunda deneylerin sinin, hastalığı ağır geçirenlerde vücudu virüslerden
insanlar üzerinde yapılacağını bildirdi. koruyan Tip-I interferon bulunmadığını gösterdiği
Birçok insan bu enfeksiyonu atlatmış kişilerin an- açıklandı.
tikorlu Plazmalarıyla tedaviye alındı. (Ülkemizde
Haziran ayı ortasına kadar 5 bin kişiye immün plaz- Kasım ayında ABD’de Jackson Laboratuvarında
ma nakli yapıldı). ABD’de etkin bir aşı geliştirildiği ve geliştirilen Molnupiravir ilacının 24 saatte virüsü
FDA onayı aldığı açıklandı. Amerikan karşıtları, ölüm yok ettiği (bu kurumda çalışan Türk Prof.Dr. Derya
sayılarının artarak korkunun küresel boyuta gelmesi- Unutmaz tarafından) açıklandı. Aralık ayında Alman-
yle bu aşının piyasaya sürüleceği ve trilyon dolarlar ka- ya’da Fromycon şirketi “FYP207” kod isimli ilacın
zanılacağını iddia etti. İtalya ve Fransa’daki olguların virüsün hücre içine girmesini engellediğini duyurdu.
ortak özelliklerinden yola çıkılarak, kalsium kanal
1261

Umifenovir isimli ilaç da etkili olarak sunuldu. her ağızdan tekrarlandı. Maske takmayanlara 900 TL.
para cezaları uygulandı. Hastalığın 65 yaş üstündeki
VIRÜSÜN SOĞUKTA YAYILDIĞI, SICAKTA kişilerde daha fazla oranda ölüme neden olması
SÖNECEĞI HIPOTEZI dikkat çektiği için, bu yaş grubu özellikle uyarıldı ve
sokağa çıkmaları kısıtlandı. Ayrıca diyabet, kalp ve
Bu varsayıma göre havaların iyice ısınacağı Mayıs, böbrek yetmezliği, hipertansiyon, KOAH, asthma,
Haziran aylarında salgının duracağı söylentileri ümit kemoterapi hastalarının riskli grup olduğuna dikkat
yarattı. Bu mantıkla, virüsün ilk konaklama yeri olan çekildi. Asker uğurlaması, umre karşılaması, spor
burun ve sinüslerin ısıtılmasıyla yok olacağı tezi or- seyirciliği, toplu namaz-düğün-dernek-eğlence-pi-
taya atıldı. Sauna, hamam benzeri sıcak ortamların knik-yemek, tokalaşma-sarılma-öpüşme, vs. kaçın-
yararı, saç kurutma makinasının ürettiği sıcak ha- mak, yani “Parti Yapmamak!” tüm dünyada en
vanın buruna tutulması önerileri sosyal medyada yer önemli önlem olarak binlerce kez duyuruldu. Tür-
aldı; ancak uzmanlarca kesinlikle yararsız bulun- kiye’de camilerde ezan sonrası halka bu anonslar
du. Zaten yapılan deneylerde virüsün 60 derecede yapıldı. Bakanlar Kurulu video-konferans biçiminde
bile ölmediği görüldü. 100 yıl önceki İspanyol gri- toplandı. Almanya’da kabine bir bahçede açık ha-
binin Ağustos ayında patladığı, bu hastalığın halen vada toplandı. Avrupada 2020-21 dönemi üniversite
yaz sıcaklarının sürdüğü orta Afrika ülkelerinde de öğrencilerinin eğitimlerinin dersanelerde değil el-
görüldüğü hatırlatılarak havaların ısınmasının çare ekronik yöntemlerle evlerinde sürdürüleceği kararı
olmadığı; bu doğru olsa bile yazın güney yarımküre- alındı. Aynı uygulamanın ülkemiz için de geçerli ol-
deki ülkelere yayılıp 5-6 ay sonra tekrar kuzeye ge- acağı öngörülüyor.
lebileceği söylendi. Zaten bu yılın en sıcak 5 ayında
(Haziran-Ekim arası) vaka sayısı azalmadı, tersine ÖNLEMLERE UYMAMAK
arttı. Ekim ayındaki tahminler, aşı bulunup uygu-
lansa bile salgının 2021 sonuna kadar devam ede- Ülkemizde toplu taziye, asker uğurlaması, nişan
ceği şeklinde… ve düğünlerde maskesiz olarak halaylar çekildiği
haberleri hemen hergün medyaya yansıdı. Ramazan
İngiltere’de yapılan araştırmalara göre, hastalığın ve Kurban bayramlarından sonraki haftalarda
2021’in bahar aylarına kadar süreceği ve nüfusun vaka sayılarında ciddi artışlar görüldü. Sokaklarda
%80’inin enfekte olabileceği; her 100 kişiden 15’inin maskesiz gezinenler, yakın temastan kaçınmayan-
(8 milyon) hastanede bakıma ihtiyaç duyabileceği, lar ülkemizde de Avrupa ve ABD gibi ülkelerde de
hastanelerde bu kadar yatak ve personel bulun- görüldü. Düğünler, partiler, toplu ibadetler (Ayas-
madığı, belki sadece İngiltere’de 870 bin can alacağı ofya), asker uğurlamaları, vs devam etti. Tipik ve tra-
öngörüldü... jikomik bir olay Bursa’nın İnegöl ilçesinde Ağustos
ayında yaşandı. Bir düğünde piyanist, “Haydi herkes
KORONAVIRUS ÖLÜM ORANLARI piste; oynamayan korona olsun inşallah” diye sözde
komik soslu bir coşku anonsuyla 30 kişiye halay çek-
John Hopkins Üniversitesi’nin verileri ışığında tirdi. Muhtemelen oynamayanlar değil, oynayanlar
bazı ülkelerdeki vaka sayısına göre ölüm oranları: covid oldu. Politikacı Burhan Kuzu, belki toplumu
ABD: %5,4 Belçika: %16,1 Brezilya: %4,9 İspan- yatıştırmak amacıyla bu hastalığın sosyal medyada
abartıldığını yazmıştı. Kasım ayı başında bu hastalık-
ya: %11,1 İtalya: %14,5 Hindistan: %3,3 tan vefat etti.
Almanya: %4,7 İngiltere: %14,1 Fransa: %15,2
30 Ağustos günü Antalya Havalimanında çekilen
Çin: %5,5 Rusya: %1,4 Türkiye %2,7 bir fotoğraf, bir başka çeşit parti görünümünü
Dünya genelinde ise vaka sayısına göre can kaybı yansıtmaktaydı. Check-in kuyruklarında yakın temas
içindeki yüzlerce insan görüntüsü nedeniyle ‘Antalya
oranı %5,4. Korona Üreme Çiftliği’ nüktesi yapıldı.

ÖNLEMLER Çin’de (hem de Wuhan kentinde) 20 Ağustos
günü yüzlerce kişinin maskesiz ve içiçe bulunduğu
Hastalıktan korunma ve bulaşı önlemede; bir havuz partisi verildi. Bütün dünya bunu kınark-
bağışıklık sistemini güçlü tutmak, izole yaşamak, en Çin yönetimi bunun bir strateji olduğunu (sürü
eve kapanmak, yakın temastan kaçınmak, diğer in- bağışıklığı? Turizm teşviki? Çin’in başarısı?) açıkladı.
sanlarla 1-2 metre sosyal mesafeyi korumak, hijyen Benzeri olay ABD/Florida’da (Kissimmee) yaşanmış;
önlemleri (elleri sabunlu suyla yıkamak, kolonya ve Covid-19 Partisi adıyla yüzlerce genç adeta virüs
dezenfektan kullanmak) sayılmakta. Hasta tedavi kapma dans ve eğlencesi yapmıştı. Georgia eyaletin-
hizmetlilerinin maskeden başka gözlük de kullan-
maları önerildi. Türkiye’de en önemli önlemler bir
slogan halinde “Temizlik, Maske, Mesafe” olarak

1262

Orhan Kural (vefat), Arda Turan, Metin Şentürk...

KORONA SAVAŞINDA
SAĞLIKÇILARIN ÖZVERİLİ
ÇALIŞMALARI

de de kamp yapan öğrencileri aynı yerlerde yatıran- Çin’de ‘SARS kahramanı’ olarak ünlenen 84
lar 260 kişiye hastalık bulaşmasına neden olmuştu. yaşındaki Çinli Dr. Zhong Nanshan tekrar göreve
davet edildi. Önceki yıllarda Ebola salgınında aşı üre-
Kuzey Kore ve Nijerya’dan fazla radikal uygula- ten ve ‘Ebola Terminatörü’ olarak bilinen Çin Bilimler
ma haberleri (sokağa çıkma yasağına uymayanlara Akademisi üyesi Dr. Chen Wei da koronavirüs için aşı
işkence veya infaz) geldi... Venezuela’da da maske üretmekle görevlendirildi. Wuhan Hastanelerindeki
takmayanlara şiddet uygulandığı, silahlı askerlerin işleri biten sağlık ekipleri ayrılırken Çin askerleri on-
zoruyla yakıcı güneş altında saatlerce oturtuldukları ları ‘Asıl kahramanlar sizlersiniz’ diyerek selâmladı.
bildirildi. Peru’da, 5,5 ay boyunca sıkı sokağa çıkma Virüsten etkilenen hastalarla yakından ilgilenen dok-
yasağına karşın vaka ve ölen sayılarında azalma ol- torların durumu bu kargaşada gözden kaçsa da kadir
madığı haberi tartışma yarattı. bilir insanlar onlar için üzülmekte ve minnetlerini
dile getirmektedir. Gerçekten de bu tedavi sürecinde
Suudi Arabistan 2020 yılı hac ziyaretlerini kısıt- kendilerinin de hastalığa yakalanması pek muhtemel
ladı. Önceki yıllardaki 2,5 milyon kişi yerine sadece olan cesur ve fedakâr doktorların davranışı ‘intihar
bin kişi kabul edildi. Hacı adaylarına test yaptırma, 5
gün karantina, sosyal mesafe ve maske kuralları uy- görevi’ olarak nitelendi.
gulandı... Salgın olmasaydı bu yıl 83 bin Türk hacca Korona virüsünün görülm-
gidecekti.
eye başladığı ilk günlerde
BIR ZAMANLAR HIFZISSIHHA KURUMU sosyal medya hesabından uy-
VARDI! arılarda bulunan ve Çinli yet-
kililer tarafından susturulma-
1928 yılında Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi’ni ya çalışılan Dr. Li Wenliang
salgın hastalıklarla mücadele etmek amacıyla Atatürk hastalarını tedavi sürecinde
eliyle kurulmuştu. 1931 yılından itibaren verem, çiçek, kendisi virüs kaparak hastalandı ve yaşamını yitir-
kuduz, influenza difteri, tetanos, boğmaca, tifüs, fren- di. 17 Şubat günü ise Wuhan Hastanesi başhekimi
gi, kolera aşıları, gangren serumları, vs. üretildi. Dr. Liu Zhimming koronavirüsü nedeniyle yaşamını
Sonraki yıllarda ilaç analiz, toksikoloji, mikoloji, AİDS yitirdi. Bunlardan başka 4 doktorun daha hastalanıp
şubeleri açıldı. 1999 yılında aşı üretim merkezi, 2011 öldüğü bildirildi. Korona virüs salgınını ilk kez video
yılında da Hıfzıssıhha Enstitüsü nedense kapatıldı! kayıtlarıyla kamuoyu gündemine taşıyan iki gaze-
Bu kurum tüm deneyim birikimiyle faaliyette olsaydı tecinin (Fang Bin, Chen Qiushi) ortadan kaybolması,
muhtemelen Covid-19 pandemisinde çok önemli işler acaba hükümetin cezalandırmasına mı uğradıkları
yapabilecekti… şeklinde şüphe yarattı. Nisan ayında İspanya’da 3.475
sağlıkçının (%14) C-19 testi pozitif çıktı. Fransa’da 5
COVID’E YAKALANAN ÜNLÜLER doktorun yaşamını yitirdiği haberleri geldi. Koşulların
iyileştirilmesi ve personel sayısının arttırılması için
Toplumla yoğun teması olan politikacılar, belediye sağlıkçılar protesto gösterisi yaptı; bu gösteriler Haz-
başkanları, sporcular, gazeteciler, sanatçılar ve iş in- iran ayında tekrarlandı. İtalya’da ise Mart ayında hast-
sanları arasından bazıları hastalandı: Binali Yıldırım, alığa karşı özverilerle savaş veren 61 doktorun öldüğü
Bülent Arınç, Ali Babacan, Süleyman Soylu, Tuncay öğrenildi. Bir İtalyan doktor ile bir psikoloğun, nefes
Özkan, Faik Öztrak, Muhittin Böcek, Ekrem İmamoğ- darlığı ve acı çekerek ölen hastalarıyla ilgili gözyaşları
lu, Fatih M. Maçoğlu, Nihat Hatiboğlu, Sabahattin içinde anlattıkları hüzün vericiydi. İngiltere’de emekli
Önkibar, Yiğit Bulut, Can Ataklı, İsmail Küçükkaya,
Deniz Zeyrek, Ahmet Kekeç (vefat), Rahmi Koç,
Zülfü Livaneli, Fatih Terim, Temel Kotil, Kadir Top-
baş, Yılmaz Vural, Oylum Talu Haldun Dormen, Prof.

1263

tak ve solunum cihazı sıkıntısı olmadı. İspanya’da
hastane yatak doluluğu yüzünden koridorlarda ye-
rlerde yatan ve morglara sığmadığı için buz pateni
salonlarına bırakılan, solunum cihazı olmadığı için
yalvaran hastalar ülkemizde görülmedi. Kasım ayın-
da sağlık turizminin adeta korona versiyonu yaşandı.
İran, Irak, Gürcistan, Rusya ve Avrupa’da hastane do-
luluğu yüzünden tedavi olanağı bulamayan hastalar,
20 bin$ ödeyerek özel hava ambulans uçaklarıyla Tür-
kiye’ye getirildi ve özel hastanelerde tedaviye alındı…

olmuş 60 bin hekim ve hemşire göreve çağrıldı. Dün-
yada Covid-19 savaşında Eylül ayı sonuna kadar 700
kadar sağlıkçının kaybedildiği tahmin edilmekte…

TÜRKIYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞININ
VE BILIM KURULUNUN OLUMLU
ÇALIŞMALARI

Bu savaşta hekim, hemşire, hastabakıcı, eczacı, Psikolog ve psikiyatristler, pandeminin sadece bir Ko-
ambulans şoförü ve hastane yöneticileri tam puan ronavirüs enfeksiyonu değil, ‘ruhsal pandemi’ olarak
aldı. 55 kişilik Bilim Kurulu kararları doğrultusunda da görülmesi gerektiğini; dolayısıyla Bilim Kurulu ile
yürütülen mücadelede özgün uygulamalar yapıldı. birlikte çalışmak üzere (içinde psikolog, psikiyatrist,
Batı ülkelerinde yeterli koruyucu teçhizat ve solunum sosyolog, din adamı, vs. bulunan) Toplum Bilimleri
desteği cihazları sıkıntısı çekilirken bizde bunların Kurulu da oluşturulmasını önerdiler. Bu öneri ancak
yeterli olduğu duyuruldu. Tanı için test kitleri hızlıca Haziran ayında gerçekleşti. Ama kamuya yansıyan bir
ithal edildi. Daha önce eleştiri konusu olan “ülkem- rapor veya demeçleri olmadı.
izde tomografi cihazlarının fazlalığı” bu kez çabuk
tanı koymada yararlı oldu. Türkiye’nin vaka sayısının SAĞLIKÇILARIN FEDAKÂRLIĞI
görece azlığı, iyi filyasyon (bulaş zincirini izleme,
şüpheli kişilere test yapma, erken olguları bulma) Evlerine gidemeyen, çocuklarını göremeyen
uygulamasına bağlandı. Filyasyon çalışmaları 81 ilde sağlıkçılar hastalarını kurtarmak için riske girdi. Bu,
4.600 ekiple yapıldı ve diş hekimleri de görev aldı. cephede yaralanan asker ve sivil insanlara ateş altında
Hasta sayısının arttığı illerde filyasyon ekip sayısı art- tıbbi destek veren doktorların fedakârlığına benzetildi.
tırıldı. Akciğer tutulumunda hastaları yüzüstü yatır- Prof.Dr. Bingür Sönmez ve İYİ Parti Genel Başkanı Mer-
manın yararlı olduğu görülerek böyle yapıldı. Sokağa al Akşener, yaşamını yitiren sağlık personeline şehitlik
çıkma yasaklarına genelde uyuldu; halka ücretsiz pâyesi önerdi; ama hükümetten olumlu yanıt gelmedi.
dağıtılan maske ve dezenfektanlar işe yaradı. Hafta- İnsanlarımız salgının başlangıç günlerinde akşam
da 2 veya 4 günlük sokağa çıkma yasaklarını ihlâl saat 21’de pencere ve balkonlarına çıkarak sağlıkçıları
edenlere 3.100 TL para cezası, şüpheli olguların 14 alkışladı. Sağlıkçılar da iyileşip taburcu olan hasta-
gün karantinaya alınması, şehirlerarası seyahatlerin larını alkışlarla uğurladı. Ama sayısı az da olsa bazı
kısıtlanması ve HES koduna endekslenmesi salgını lümpen kişiler doktor ve hemşirelere şiddet kul-
yavaşlattı. Sonradan bayram ve yaz tatiliyle birlikte
ihlâller başladı: Düğünlerde, plajlarda, restoranlar-
da, çarşılarda, dolmuşlarda maskesiz yakın temas
görüntüleri yayınlandı.

Eylül ayında yayınlanan bir haberde 140 bin kişinin
karantina koşullarına uymayıp kaçtıkları öğrenildi…
Gene de başka ülkelerde yapılmayan şeyler Türki-
ye’de rutin olarak uygulandı: Örneğin testi pozitif
çıkanlar evlerine araçla bırakıldı; semptom gelişenler
112 aracılığıyla hastanelere alındı. Temaslıların tara-
ması 15 saat içinde yapıldı…

Hidroksiklorokin’in erken evrede, Flavipir’in pnö-
moni olgularında üst dozlarda verilmesi tedavi
başarısını arttırdı. Yerli firmalar solunum cihazları
seferberliğine girdi. Hastanelerde acil hastalara ya-

1264

landı… Mart ayı sonuna kadar 601 sağlık çalışanında pozitif çıkmış olmasına karşın, aynı gün Sağlık
C-19 (+) bulunduğu; 8 Mayıs’ta da sadece Kartal Dr. Bakanının hasta sayısını 1.512 olarak açıkladığını
Lütfü Kırdar EAH’da 132 sağlıkçının bu enfeksiyona söyledi. Sağlık Bakanı ise; test (+) olanların ‘vaka’,
yakalandığı bildirildi. Sonraki tarihlerde hastalanan semptomları olup tedaviye alınanların ‘hasta’ olar-
sağlıkçı sayısı çok arttı (Kasım ayında 63’ü hekim ak tasnif edildiğini, 1.512 sayısının hastalara ait old-
olmak üzere 160’dan fazla sağlıkçı yaşamını yitirdi). uğunu açıkladı. 16 Kasım günü Sağlık Bakanlığının
Covid-19 hastalığı halen Almanya, Belçika, İtalya, yeni vaka olarak açıkladığı 3 bin 316 sayısına karşı
Kanada, G.Afrika gibi 130 ülkede meslek hastalığı görüş olarak TTB (Dr.İbrahim Akkurt), gerçek yeni
sayılmakta. Kasım ayında Sağlık Bilimleri Üniversit- vaka sayısının 87 bin 363 olduğunu bildirildi. İs-
esi Rektörü Prof.Dr. Cevdet Erdöl bu pandemide ölen tanbul Bld.Bşk. Ekrem İmamoğlu ise, aynı gün 94
sağlıkçılara şehitlik, iyileşenlere gazilik statüsü ver- olarak açıklanan vefat sayısına cevaben, “Sadece
ilmesini önerdi. Covid-19’un meslek hastalığı sayıl- İstanbul için bu sayıya 50 ilave edin” dedi. Dünya
ması TBMM Sağlık Komisyonunda kabul edildi. Sağlık Örgütü (DSÖ) Türkiye Program Yöneticisi Prof.
Dr. Toker Ergüder ise, “Bu virüsü taşıyanların %80’i
TÜRK TABIPLERI BIRLIĞI’NIN hiçbir belirti göstermiyor. Yani %80’inin asemp-
UYARILARI tomatik olması, test yapılan cihazların duyarlılığının
düşük olması sebebiyle tüm dünyada da Türkiye’de
Mayıs ayında İzmir Tabip de bulunan vaka sayılarını en az 6-7 ile çarpmak
Odası’nın açıklamasına lâzım” dedi. Türk Toraks Derneği, sağlık çalışan-
göre, İzmir’de 484 sağlık larında tükenmişlik başladığı; tedavinin çoğunlukla
çalışanına koronavirüs göğüs hastalıkları uzmanlarına yüklendiği ve bazı
bulaştı; 2’si diş hekimi ol- illerde (Alanya, Batman, Manisa) bu hekimlerin is-
mak üzere 154 hekim te- tifa veya emeklilik yoluyla ayrıldıklarını açıkladı.
davi gördü. Ankara Tabip İşlerini yaparken ölmek istemediklerini belirterek
Odası da Ağustos ayında önlem alınmasını istediler. Örneğin düzenli olar-
PCR testleri (+) olan 181 ak test yapılmasını; hastalanan ve yaşamını yitiren
hekim, 88 hemşire, 4 diş sağlıkçıların görev kaynaklı bu mağduriyetleri için
hekimi, 6 eczacı, 4 laborant, 35 tıp teknisyeni tespit yasal düzenleme ve ek ödenek talep ettiler. Bakanlık
edildiğini bildirdi. Türkiye’de gerçek hasta sayıların ek çalışma ödeneği verileceğini duyurdu. (Ama Ekim
(2 kat, 10 kat) daha yüksek olduğu duyumlarına ayına gelindiğinde bile böyle bir ödeme yapılmadı.)
karşın resmi bilgilerin kamuoyu ile paylaşılmadığı
söylendi. Bu görüş TTB’nin 5’inci ay raporunda da Sağlık Bakanı’nın Eylül ayı başında yaptığı açıkla-
onaylanırken; 27’si hekim 53 sağlıkçının yaşamını maya göre; 29.869 sağlık çalışanı enfekte oldu ve
yitirdiği açıklandı. Sadece Başkent Ü. Hastanesinde 52’si hekim olmak üzere 127 sağlıkçı yaşamını
59 sağlık çalışanının enfekte olduğu bildirildi. 21 yitirdi. Bu, Türkiye’deki C-19 tanısı almış tüm
Ağustos günü Türk Tabipleri Birliği (TTB) Başkanı vakaların %11’inin sağlıkçılar olduğunu gösterme-
Prof.Dr. Sinan Adıyaman, Mart ayından bugüne 28’i kte. Sağlık Bakanı 10 Aralık 2020 tarihi itibariyle
doktor olmak üzere 55 sağlık çalışanının hayatını Türkiye’de mevcut 1.200.000 sağlık personelinden
kaybettiği bilgisini verdi. TTB, 14-18 Eylül arasını 120 bin’inin Covid-19’a yakalandığı (%10); bunların
“SİZ YÖNETEMİYORSUNUZ, BİZ ÖLÜYORUZ” haftası 216’sının yaşamını yitirdiğini açıkladı. C-19’un hast-
olarak ilân etti ve çeşitli etkinlikler düzenledi. 20 Ey- alanan veya yaşamlarını yitiren sağlıkçılar için mesl-
lül günü yayınlanan TTB Covid-19 İzleme Grubu 6’ncı ek hastalığı sayılması gerektiği önerileri kabul gör-
Ay Raporunda; ‘SALGIN YÖNETİLEMİYOR, FIRTINA medi. Aksine TBMM’ne verilen bir yasa önerisinde,
KAPIDA’ başlığı yer aldı. Raporu sunan Doç.Dr. Os- hekimler için “Tıbbî hizmetlerin kötü uygulanma
man Elbek, “Bizi bir tsunami bekliyor. Önümüzdeki sorumluluğu” uyarınca para ve hapis cezası tehdidi
kış, bahar ve yaz aylarını aşısız geçireceğimizi bil- geldi. Nisan ayında Zonguldak Valisi Erdoğan Bek-
mek zorundayız” dedi. 85 uzmanın imzaladığı rapor- taş, “Sağlıkçılar kendilerini koruyamadılar ve bize
da, 41 i hekim olmak üzere 95 sağlık çalışanının büyük yük oldular” diyerek korona virüse yakalanan
yaşamını yitirdiği bildirildi. Bu arada MHP tarafından sağlıkçıları suçladı.
TTB’nin kapatılmasıyla ilgili adli süreç başlatılacağı
duyuruldu. Muhalefet partileri ve bazı STK’lar karşı YAŞAMINI YITIREN SAĞLIKÇILAR;
görüşler bildirdi… KORONA ŞEHITLERI
Ekim ayında Ankara Milletvekili Murat Emir, ko-
ronavirüs vaka sayılarının gerçeği yansıtmadığını; Türkiye’de görülen ilk hastayı tedavi eden Prof. Dr.
Sağlık Bakanlığı’nın sitesinden aldığı belgeye göre Cemil Taşcıoğlu 1 Nisan günü kaybedildi. (Taşçıoğ-
10 Eylül günü yapılan 158 bin testten 29 bin 377’si lu’nun adı, Okmeydanı Eğitim ve Araştırma Hasta-
nesi’ne verildi). Nisan ayında İstanbul Haseki EAH

1265

yoğun bakım tekn. Hasan Ecevit, Eyüp-Nişanca Aile hmet Hozikligil (Ankara), Dr. Murat Yumruk, Dr.
Sağlığı Merkezi aile hekimi Dr. Yavuz Kalaycı, Haseki Nevruz Erez, Dr. Muhammed Mushavah, hemşire
Hast. radyoloji uzm. Dr. Sinan Kakı ve Sancaktepe’de Şenay Şahin (Kayseri), Dr. Hasan Aslan, Dr. Mehdi
eczacı İsmail Durmuş vefat ettiler. Tasouji, Tıp Fak.Öğr. Merve Mercan (Konya), kadın-
doğum uzm. Dr. Orhan Özdiller (Elazığ), eczacı Em-
23 Nisan’da Silifke’de Sağlık Ocağı hekimi Dr. Er- ine Akyıldız (D.Bakır), üroloji uzm. Dr. Nevzat Açık
dinç Şahin, 11 Mayıs’ta İstanbul Başakşehir Kayabaşı (Elazığ), Dr. M. Atilla Baran (İzmir), çocuk uzm. Dr.
Mah. aile hekimi Dr. Tahir Bababeyli, 12 Mayıs’ta Recep Ali Köseoğlu (İstanbul), göz uzm. Prof. Dr.
İzmir’de iç hast. uzm. Dr. Galip Berkan Dingiloğlu, Erol Turaçlı (Ankara), göz uzm. Dr. Necdet Gökçınar
22 Mayıs’ta İstanbul’da genell cerrahi uzm. Dr. Uğur (Ankara), beyin cer. uzm. Dr. Ahmet Akbaş (İstanbul),
Ertuğrul, 25 Mayıs’ta genel cerrahi uzmanı Em.Tbp. anestezi uzm. Dr. Abdülmenap Güzel (D.Bakır), Dt.
Alb. Salih Cenap Çevli, 30 Mayıs’ta M. Akif Ersoy EAH Burhan Yürütücü (Eskişehir), iç hast. uzm. Dr. Engin
hemşiresi Dilek Akçabelen, 18 Temmuz’da nörolo- Türkmen (İstanbul), Dr. Hasan Tepeçınar (Sakar-
ji uzm. Dr. İbrahim Örnek yaşamını yitirdi. Ağustos ya), Em.Tbp.Alb. biyokimya uzm. Dr. İbrahim Onur
ve Eylül aylarında; psikiyatri uzm. Dr. Mustafa Özlü (Antalya), Em.Dz.Tbp.Alb. kardiyolog Aydın Ünsal
(K.Maraş), kadın-doğum uzm. Dr. Halil Yüce Kutun (Gölcük), iç hast. uzm. Dr. Erol Bahçe (Bursa), Or-
(Diyarbakır), acil hekimi Dr. Abdurrahman Demir topedi uzm. Dr. Ferruh İlter (İstanbul), Acil uzm. Dr.
(Urfa), aile hekimi Dr. Engin Ünaldı (Sinop), genel Mehmet Karakum (Darıca), K. Doğum uzm. Dr. Ah-
cerrahi uzm. Dr. Ahmet Aydın Şener (Ağrı), KBB uzm. met Zare (Yalova), İşyeri hekimi Dr. Mustafa Selek
Prof.Dr. Refik Caylan (Trabzon), iç hast. uzm. Dr. Tur- (Aliağa), Dr. Ahmet Oğuz Tezcanlı, Dr. Adnan Çetin
gut Erkutlu (Mersin), Dr. Ahmet Çitoğlu (Bursa), Dr. (Bahçeşehir), psikiatrist Dr. Hamdi Kandilcioğlu (İz-
Cemal Özkan (Denizli), Dr. Nuri İdiz, Dr. Muharrem mir), KBB uzm. Metin İber (İzmir), K. Doğum uzm.
İdiz vefat ettiler. Prof Dr. Faik Mümtaz Koyuncu (Manisa), dermatoloji
uzm. Dr. Erçin Özüntürk (İstanbul), Dr. Ümit Erdem
Sonraki günlerde gelen ölümler: Prof. Dr. Ayhan (İBB-İstanbul), gastroent. uzm. Dr. Mustafa Kartal
Arıtamur, Dr Seyit Ahmet Okur (Kayseri), Dr. Me- (İstanbul), nükleer tıp uzm. Prof. Dr. Yusuf Duman
(Pendik), KBB uzmanı Dr. Ertaç Altuner (İstanbul),
Kalp ve Damar Cerrahi uzm. Prof. Dr. Kerim Çağlı
(Ankara), Dr. Cumhur Toker (Bursa), eczacı Mustafa
Kocatmaz (Nevşehir), eczacı Zeki Gül (Samsun), ebe
Elif Özer (Ceyhan), sağlık tek. Ali Ayvalık (Kırıkkale),
diş hek. Ragıp Hazar (Antalya), radyolog Dr. Serdal
Gül (Isparta), çocuk hast. uzm. Prof. Dr. Güngör Nişli
(İzmir)…

1266

COVİD-19 PANDEMİSİNİN HER ŞEYE KARŞIN COVİD-19
OLUMSUZ SONUÇLARI PANDEMİSİNİN YARARLARI

1. İnsanlar evlerinde kapalı kalıp çalışamadığı 1. Savaşlarda, terör olaylarında belirgin azalma
süreçte; oldu.

- Bireysel plânda ekonomik gelirleri azaldı; mad- 2. Türkiye gerek C-19 mücadelesinde ve gerekse
di sıkıntıya girenler, evlerinin iaşesini sağlayamayan, sağlık sisteminin işleyişinde başarılı bir profil çizdi,
borçlarını ödeyemeyen, iflas edenler oldu, imajını yükseltti, özgüven tazeledi. Başka ülkelerdeki
vatandaşlar Türkiye’ye dönmek için can attı.
- Yakınlarına şiddet uygulayan, intihar eden, depre-
syona girenler, boşananlar arttı, 3. İnsanlarımızın sağlık bilinci arttı, sağlıklı
beslenme ve düzenli uykuyu öğrendik.
- Alkol ve madde kullanımları, hareketsizlikten kilo
alımları arttı, 4. Ev hırsızlıkları azaldı.
5. Temizlik, hijyen, dezenfeksiyon ve sosyal me-
- Psikiyatrik hastalıklarda (anksiyete, panik, ob- safeyi öğrendik; gereksiz tokalaşma ve sarılıp
sesyon, bipolar, şizofreni) alevlenme oldu, öpüşme seremonilerini bıraktık; maske, eldiven,
siperlik kullanmaya, eve ayakkabılarımızla girmem-
2. Endüstriyel üretim, ihracat, turizm, vs. gelirl- eye başladık.
er azaldı; iflâslar arttı. Devlet bütçesindeki yatırımlar 6. Toplu eğlence, toplu ibadet, taşıtlarda sıkışık
durdurulup fonlar sağlık harcamalarına, vatandaşa seyahat, maç seyirciliği, asker uğurlaması, umre
yapılan yardım ve desteklere, ekonomiyi canlandıracak karşılaması, düğün, açık büfe yemekler, vs. kısıt-
sübvansiyon ve kredilere kaydırıldı. landı. Kumarhaneler, nargile kafeler, pavyonlar,
hamamlar kapandı; açıldıklarında ise belirli kurallar
3. Hastaneler ve diğer sağlık kuruluşları C-19 uygulamaya girdi.
ağırlıklı çalışma yaptıklarından kronik hastalığı ola- 7. İsrafı, tüketim alışkanlığımızı ve alışveriş çılgın-
narın tıbbi kontrolleri aksadı; aciller dışındaki ameli- lığını dizginledik; tasarrufa girdik.
yatlar, kemoterapiler, fizik tedaviler, muayeneler vs. 8. Aile içi iletişimi, birlikte zaman geçirmeyi art-
ertelendi. tırdık. Daha çok okuduk, film izledik, kültürümüzü
arttırdık.
4. Seyahatlerin kısıtlanması nedeniyle insanların 9. Çevreyi dinlendirdik, doğa kendini topladı; at-
ticari, sosyal, bilimsel, sportif, eğitim, sanatsal ve mosferi, suları ve çevreyi daha az kirlettik, hayvan-
turistik amaçlı yer değiştirmelerinin engellenmesi ları rahat bıraktık.
büyük zararlara yol açtı. (Sadece piyanist Fazıl Say’ın 10. Kara, hava, deniz trafiği azaldı; dolayısıyla ka-
çeşitli ülkelerdeki planlı konserlerinden iptal edilen- zalar, CO2 emisyonu, petrol sarfiyatı düştü.
lerin sayısı 80 idi). Hizmet sektöründeki işletmelerin 11. Çinliler artık kedi, köpek, yarasa, vs. yemez
kapatılması yüzünden, buralarda çalışanların gelirleri oldu…
sıfırlandı. İşten çıkarılan onbinlerce insan zor duruma Bu kadar olumlu şeyi, 5-6 ay içinde hiçbir yöne-
düştü. Sadece turizm, havayolu ve spor sektörlern- tim, lider ve siyasi güç başaramazdı.
indeki kayıplar yüzmilyarlarca doları buldu.
Hazırlayan: Dr. M. Çetingüç
5. Dünya ülkelerinin birlik olamadıkları, Dünya
Sağlık Örgütünün (WHO) bu krizi yönetemediği, gerekli
önlemleri almakta geciktiği ortaya çıktı. Medeni de-
nilen Batı’ya duyulan saygı ve güven çöktü: ABD, İt-
alya, İspanya, Almanya, İngiltere, Fransa, Brezilya hem
toplumsal disiplin ve yönetimden, hem de sağlıktan
sınıfta kaldı.

6. Dünyanın güvenilmez bir yer olduğu, birilerinin
başkalarına zarar vermek amacıyla masum insanları
da mahveden komplolar kurabildikleri gibi kötümser
algılar oluştu. Bu kadar teknolojik ve bilimsel gelişme-
lere karşın tıbbın bir virüs karşısında çaresiz kalabildiği
görüldü.

7. Kötücül insanların karanlık amaçları için kimyasal,
biyolojik veya nükleer savaşları acımasızca başlatabi-
lecekleri korkuları yayıldı, paranoyalar ortaya çıktı. Ak-
lın ve bilimin yolu tıkanınca, bu çağda regresif tutum-
lar, batıl inanışlardan medet umanlarla karşılaşıldı…

Bu olumsuzlukların faturasını hesaplama ve
ödeme imkânı yoktur!

1267

HALK SAĞLIĞI AÇISINDAN Hastalık kaynakları hastalar ve taşıyıcılardır. Hast-
COVİD-19 BAĞLAMINDA alığın tipik belirtilerinin görüldüğü ve tedavi altına
SALGIN YÖNETİMİ alınan kişilerin dışında bir de hastalığın hafif, non-
spesifik belirtilerle seyrettiği, teşhis edilemeyen
Salgın hastalıklarla toplum kişiler vardır. İşte bunlar tanınıp kontrol edilemediği
düzeyinde mücadele çok farklı bec- için halk sağlığını olumsuz etkilerler. Öte yandan
eriler gerektirir. Bu mücadele dünya sağlam taşıyıcılar (hiçbir hastalık belirtisi olmayan
salgınlar tarihini incelemiş, salgın ama virüs taşıyan kişiler), kuluçka dönemi taşıyıcıları
epidemiyolojisini bilen, daha önce (enfeksiyon ajanının alındığı fakat henüz klinik belir-
salgınlarda görev almış kişilerin ti görülmeyenler) ve iyileşme dönemi taşıyıcıları da
yönetimiyle başarıya ulaşır. Sal- (hastalık belirtilerini kaybolduğu, ancak enfeksiyon
gınlarda başarılı olmanın bir ön koşulu da ‘Dünya ajanının halen bulunduğu kişiler) halk sağlığı için te-
Sağlığı’nı okuyabilmek ve bu sayede erken önlemler hdit oluşturmaktadırlar.
alabilmektir.
31 Aralık 2019 tarihinde Çin Halk Cumhuriyeti Hava yolu ile bulaşan hastalıklarda sağlam ve duyarlı
Hastalık Koruma ve Kontrol Merkezi tarafından yeni kişilerin hasta veya taşıyıcılarla tek tek karşılaşması,
bir salgının varlığı dünyaya duyurulmuş ve 8 Ocak temas etmesi söz konusudur. Yani salgın çok kay-
2020 tarihinde de salgının sorumlusu olarak yeni bir naklıdır. Bu nedenle olgu sayısı yavaş yavaş artar ve
koronavirüsünün varlığı resmi olarak ilan edilmiştir. salgın uzun sürelidir. Salgın yönetiminde bunlar göz
Bu durum başka ülkelerin sağlık yöneticileri için bir önünde bulundurulmalıdır.
SARI Alarm’dı. Yapılması gereken, bu durumun gün-
lük takibi için bir ekip oluşturmak ve buradan edinilen Bir salgının yöne-
bilgileri en uç sağlık birimlerine kadar ulaştırarak timi olguların teda-
tüm sağlık personelinin azami derecede dikkatli ol- vi edilmesini, hast-
masını sağlamaktı. alığın daha fazla
24 Ocak günü Zhu ve arkadaşları ilk aile küme- yayılmasının önlen-
leşmesini bildirdiler. Bu, kişiden kişiye bulaşmanın ilk mesini ve kontrol
bildirimiydi ve salgının yayılımı açısından önemli bir önlemlerinin etkil-
kilometre taşıydı. Yani TURUNCU Alarm’dı. Yapılması erinin izlenmesini
gereken, ülkeye olası bir yayılmanın önüne geçebil- gerektirir. Burada
mek için tüm sağlık personelinin hastalık konusun- aktif sürveyans devreye girer. Yani yukarıda tanımla-
da eğitimden geçirilmesi, hastalığın tanısına yönelik nan atipik hastalar, taşıyıcılar ve temaslılar taranma-
yöntemlerin belirlenerek laboratuvar alt yapısının lıdır. Taramaların yapılıp şüpheli olgu yakalandığında
hazırlanması ve olası bir salgın için hastanelerin or- ve sonrasında etkeni taşıdığı kesinleştirildiğinde bu
ganize edilmesiydi. kişiler toplumdan ayrılır. Böylelikle hastalık kaynak-
Salgın komşumuz İran’da görülmeye başlandıktan ları azaltılarak yeni bulaşmaların sayısı azaltılır.
sonra 20 Şubat 2020 tarihinde Dünya Sağlık Örgütü Bir diğer konu, tespit edilen hastaların veya
(WHO) İran’da 2 yerli vakanın olduğunu bildirdi, yani taşıyıcıların nerede oldukları, kimler oldukları ve ne
virüs dolaşımdaydı. İşte bu Ülkemiz için KIRMIZI zaman tespit edildikleridir. Buna epidemiyolojide kişi-
Alarm niteliğindeydi. Bu aşama artık virüsle yüz yüze yer-zaman özellikleri denir. Bu çok önemlidir. Bu be-
gelmemizin an meselesi olduğu dönemdi. Yapılması lirleme yapıldığında kaynak, bulaşma yolu ve salgının
gereken, öncelikle sağlık personelinin sağlığını ko- süresi hakkında hipotezler geliştirilebilir. Böylece risk
ruyucu önlemleri almak, sonrasında da gerekli tanı altındaki yerleşim yerleri saptanır ve hizmet oralara
kitlerini, kullanılması muhtemel ilaçları, mekanik yoğunlaştırılır; ayrıca lokal karantina önlemleri ile
ventilatörleri sağlamak ve klinik çalışanlarına özel mücadele daha etkin hale getirilir. Hastalığın hangi
eğitimler vermekti. yaş grupları için daha riskli olduğu anlaşıldığında ko-
Hava (solunum) yolu ile bulaşan hastalıklar halk runma önlemleri bu gruplara yoğunlaştırılır.
sağlığı bakımından önemli sorunlardır. Çünkü bura- Özetle, salgın kontrolünde üç önemli nokta vardır:
da hasta ve taşıyıcı kişilerin tek tek bulunarak teda- 1-Hastalık kaynağının ortadan kaldırılması ve hast-
vi edilmeleri, yani bu hastalıkların kontrolü için tüm aların tedavisi, 2-Bulaşmanın önlenmesi, 3-Risk al-
enfeksiyon kaynaklarının ortadan kaldırılması gere- tındaki sağlam kişilerin korunması. Dünya tarihinde
kir ki, bunun başarılması çok güç, hatta olanaksızdır. başlayıp da bitmeyen hiçbir salgın yoktur. Bilinemey-
en tek şey salgının ne kadar hasar ile atlatılacağıdır.

Hazırlayan: Uzm. Dr. Tevfik Çakmakçı (Halk Sağlığı Uzm.)

1268

HAVACILIK EMNİYETİ Sağlık Örgütü (WHO) durum değerlendirme raporu,
BAKIŞ AÇISINDAN Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC)
EASA EMNİYET DİREKTİFİ ve bölgesel halk sağlığı merkezleri tarafından
yayınlanan kılavuzlar gibi tüm mevcut kaynaklara
Avrupa Birliği Havacılık Güvenliği Ajansı (EASA) dayandırılarak yapılıyor.
yeni koronavirüsün yüksek riskli bölgelere ve bu-
ralardan havayolu ile yayılma riskini azaltmak için EASA ayrıca, tüm güzergâhlarda çalışan havay-
bir güvenlik talimatı yayınladı. Bu, Covid-19’un Avru- ollarının temizleme sıklığını artırmasını, önleyici
pa’da yayılmasını kontrolü amaçlayan ilk AB çapında dezenfeksiyon yapılmasını ve C-19 ile enfekte old-
operasyonel önlem oldu. uğundan şüphelenilen bir yolcu taşıyan uçakların
tam dezenfekte edilmesini önerdi. Havaalanı yöne-
Talimat, yüksek riskli noktalara hizmet veren timinin de benzer şekilde terminalleri düzenli olar-
uçuşlar için alınacak önlemleri içeriyor; yüksek risk- ak dezenfekte etmeleri gerektiğini belirtti.
li bölgelerden gelen uçakların kapsamlı bir şekilde
dezenfekte edilmesini zorunlu kılıyor. Sadece daha EASA İcra Direktörü Patrick Ky, “Bu yönerge,
uzun süreli etkiye sahip dezenfektanlar kullanıldığı yeni koronavirüsün yayılmasına karşı tüm gücüyle
durumların istisna sayılabileceği belirtilse de, bu mücadele ettiğini gösteriyor. Birçok havayol-
durumlarda bile yüksek riskli bir havaalanından ay- unun temizlik prosedürlerini zaten geliştirdiğinin
rıldıktan sonra en geç 24 saat içinde kapsamlı bir farkındayız ve üye ülkeler ek önlemler aldı. Hava
dezenfeksiyon zorunlu kılındı. taşımacılığının doğası gereği uluslararası bir iş ol-
ması ve küresel bir pandemiyle uğraştığımız göz
Avrupa Birliği Ulaştırma sorumlusu, komiser Adi- önüne alındığında, Avrupa düzeyinde uygulanacak
na Valean açıklamasında; “Yolculara, uçuş ve yer eki- standardizasyon, bu önlemleri daha da verimli hale
plerine, sağlık ve güvenliklerinin birincil önceliğimiz getirecektir” dedi.
olduğu konusunda güvence vermemiz gerekiyor”
dedi. Devamında “AB, yeni koronavirüsün yayılmasını Kısa süre içinde yayınlanacak ek rehber ile
sınırlamak ve yavaşlatmak için somut önlemler uçuşların tam kapasite olmadığı durumlarda yol-
alıyor. Bu nedenle EASA, hem Avrupa’daki hem de cuların kabinde mümkün olduğunca boşluklar
diğer yüksek riskli bölgelerden yapılan her uçuştan bırakılarak oturtulmasını, ayrıca yolculara kendi
sonra tüm uçaklar için tam dezenfeksiyon ile ilgili koltukları ve etrafındaki alanları temizlemelerini
yeni bir güvenlik talimatı yayımladı” diye ekledi. sağlayacak tek kullanımlık dezenfektan mendiller
temin edilmesini öngörülüyor.
Yüksek riskli coğrafi alanların tanımı, Dünya
Talimatın çalışanlara özel bölümünde, bir C-19
vakası ile doğrudan temasta bulunan mürettebatın
14 günlük karantina altına alınması gerektiği be-
lirtmektedir. Aynı uçuşta olan veya şüpheli bir vaka
ile temas eden diğer kabin ekibi üyelerinin, kendi
sağlık durumlarını yakın takip etmeleri ve ilk en-
feksiyon belirtilerinde hızlıca harekete geçmeleri
istenmektedir. Bu önlemler sayesinde, hastalığın
yayılması azalacak ve personelin virüsü başkaları-
na aktarması engellenerek uçuş operasyonları için
sürekliliği destekleyecektir.

Kaynak: EASA issues safety directive to combat spread of
COVID-19 via airline travel. (13 Mar 2020) https://www.easa.
europa.eu/newsroom-and-events/press-releases/easa-is-
sues-safety-directive-combat-spread-covid-19-airline

Çeviri: Dr. Araz Aliyev (Çukurova Ü. Tıp Fak. Beyin Cerrahi
AD).

1269

KORONA GÜNLÜKLERİ: izden alınan bir şeyler olduğu için bu evrelerden
PANDEMİNİN DİĞER geçmemiz doğal birer tepki. Bazılarımızın işi elinden
YÜZÜ VE YENİ NORMALİN
EVRELERİ

Her duruma olduğu gibi, kri- alındı, bazılarımız sevdikleri ve aileleri ile haftalardır
zlere de iki farklı bakış açısıy- görüşemiyor, kimimiz de önemsediği başka aktiv-
la yaklaşabiliriz. İçinde bu- itelerden mahrum kaldı; ölüm acısı yaşayanlar da
lunduğumuz süreçte günlük oldu…
hayatımız, iş hayatımız ve sosy-
al ilişkilerimiz baştan aşağıya Bu yas sürecinde ilk şok ile birlikte gelen inkâr
değişti. Aldığımız paket paket duygusunu hepimiz yaşadık. Aslında durumun bu
malzemelerin sandığımız ka- kadar ciddi olmadığını, bizlere bir şey olmayacağını
dar önemli olmadığını görmeye ve basit bir gribin neden bu kadar büyütüldüğünü
başlıyoruz. İlk zamanlar yıkam- anlamıyorduk. Bir yandan alınan önlemler de bizi
aktan ve dezenfekte etmekten dolayı ellerimizin sinirlendiriyordu; dışarı çıkamamak, temiz hava
kuruluğundan şikayet ediyorduk. Artık birçoğumuz alamamak, ücretsiz izine çıkarılmak veya işimizden
yeni bir normal keşfediyor; daha sakin, bir yere olmanın verdiği öfke ve akıl karışıklığına karşı
yetişmeden, daha yaratıcı bir gündelik yaşama adım çıkamıyorduk. Bir süre sonra da, kendi kendimize
atıyoruz. Sosyal ilişkilerimizi, dersleri, işleri teknolo- belki de sadece bir kişiyle görüşmemizde sakınca
ji ile birleştirip, her şeyi evden halletmeye alışmaya olmadığını, haftada sadece 3 gün dışarıda tek başına
başladık. Şok ve korkular dindikçe, yeni bir gündelik spor yapmanın kimseye zarar vermeyeceğini, eller-
hayata dönüyoruz. imizi sürekli yıkayıp bol bol kolonya sürersek kesin-
Bir ay önce markete alışverişe gitmek bir mü- likle virüsün yok olacağını düşünüp içimizden ufak
cadele gibiydi. Evden çıkarken yanıma maske, el- pazarlıklar yapmaya başladık.
diven ve kolonya alıp, aynada hayali savaş boyamı
sürüp çıkıyordum. Özellikle marketten döndüğümde
gerginlik ve endişeden dolayı, ve aldığım her şeyi
yıkayıp, dezenfekte etmekten zihinsel olarak yorgun
geçiriyordum günün geri kalanını. Şimdiyse ayak-
kabıları kapının önünde bırakmak, aldıklarımı sa-
bunlu suyla yıkamak, balkonda bekletmek, kapının
yanından kolonya ve deterjanlı su bulundurmak
olağan hale geldi. Bunları yapmak hala yorucu, an-
cak neyle karşılaşacağımı bildiğim için daha kabul
edilebilir oldu.

YASIN 5 EVRESI:

İçinde bulunduğumuz şu anda, birden alıştığımız
şeyleri kaybedip belirsizliğe girmemiz ve güvenlik
duygumuzun sarsılması da bir yas süreci. Elim-

Hepimizin zaman zaman deneyimlediği üzüntü de
bu sürecin bir parçası. Evde otururken içimiz sıkıla-
biliyor, arkadaşlarımızla görüşemiyor olmamız veya
balkondan daha uzağa gidememek bizi depresif
hissettirebiliyor. Hatta bu üzüntü ve öfkeyi bize en
yakın olanlardan, birlikte yaşadığımız insanlardan çı-

1270

karabiliyoruz. Bir yandan da hayatımızdaki bu büyük YASDAKI NEGATIF DUYGULARA
değişimi kabullenmeye başlıyoruz, davranışlarımızı KARŞI, DAVID KESSLER’IN ÖNERDIĞI
bulunduğumuz duruma göre değiştirip, bu şekilde TEKNIKLER:
de hayatın devam ettiğini görüyoruz.
• Duyguların adını koymak: Kendimizi tanımak ve
Normlar değiştikçe davranışlarımız da değişiyor. ne hissettiğimizi bilmek önemli. Kötü hissetmemize
Grup psikolojisiyle, çoğunluğun kabul ettiği durum- neden olan duyguya ortaya çıktığı anda odaklanıp, ne
lar, normal olmaya başlıyor böylece. Almanya’da hissettiğimizin farkında olup bu duygunun (öfke/kor-
Leopoldina Akademisinin yayınladığı rapora göre, ku/üzüntü gibi) adını koyabiliriz.
hayat yavaş yavaş eskiye dönüp, okullar ve iş yerleri
açılsa da önümüzdeki birkaç ay boyunca maske ve • Kabullenmek: Sonraki adımda anda kalmamıza
eldiven kullanmaya ve 2 metrelik sosyal mesafeye yardımcı olan bir ‘aktivite’ ile o duyguyu kabullen-
dikkat edilmesi gerekecek. meyi deneyebiliriz. ‘Şuan ne hissediyorum, bu duy-
gu nereden geliyor, ne zaman hissetmeye başladım,
ADAPTASYON SÜRECI hissettiklerimin bana bir faydası var mı?’ gibi sor-
ular sorabiliriz kendimize. Hissettiğimizin normal
olduğunu ve geçeceğini bilmek durumu kolaylaştırır.

Yaşamımızı devam ettirmemiz için değişime alış- • Gücün farkında olmak: İnkâr veya öfke gibi du-
maya ve davranışlarımızı onlara göre şekillendirm- ygular yas sürecinin doğal birer evresi olduğu gibi
eye programlıyız. Örneğin, maske ve eldivenler artık kendi kendimize, korku hissetmemek için geliştird-
modanın bir parçası olmaya başladı; farklı renklerde, iğimiz savunma mekanizmaları da olabilir. İnkâr ve
baskılı maskeler görüyoruz sokaklarda. Konserler öfke gibi duygular bize güç verdiği için altta yatan
ve spor dersleri sosyal medya kanallarına taşındı, asıl nedeni bastırmamıza ve göremememize neden
normalde evde yapılan kahve sohbetleri artık ‘Zoom’ olur; bizi savunmasız hissettiren çaresizlik, korku ve
üzerinden yapılıyor. Sosyal varlıklar olarak, bir şekil- üzüntü gibi duyguların üstünü örter. Bunun sonu-
de zorunlu fiziksel mesafeye rağmen yakın kala- cunda ise, duygusal yemek yeme atakları, nedensiz
bilmenin yollarını buluyoruz. Yıllarca iç içe yaşayıp yere öfke nöbetleri, öfkemizi yakınlarımızdan çıkar-
olabildiğince uzak olduğumuz insanlarla belki daha mak gibi davranışlar izler. Önemli olan yaşadığımız
yakınız, daha çok yardımlaşıyoruz ve her gün tele- durumun da, etkilerinin de gerçek olduğunu fark
fonda birbirimize zaman ayırıyoruz. etmek.

“Değiştiremeyeceğimiz durumları kabullenmek İçinde bulunduğumuz pandemi sürecinde proaktif
ve değiştirebileceklerimize odaklanmak” adapta- kalabilmek ve madalyonun diğer yüzünü görebilmek
syonun temeli. Enerjimizi aktardığımız yer çok önemli. Dış sebeplerin ve olayların bizi etkilemesine
önemli; negatife odaklanıp zor şartları öfke, üzüntü, izin vermek yerine, kendimizi tanımaya odaklanmak
kaygı gibi duygularla daha da zorlaştırmak yerine, daha bilinçli hareket etmemize yardımcı olur.
değiştiremeyeceğimiz olayları kabul etmeyi deneye-
biliriz. Farkındalık meditasyonu, yoga, ufak bir süs Hazırlayan: Uzm.Psk. Deniz Kılıçgedik (SunExpress Havay-
bahçesi oluşturup toprakla ilgilenmek, evcil hayvan- olları, Antalya
larımızla oynamak, yazı yazmak, enstruman çalmak
veya puzzle yapmak gibi kendimizi iyi hissetmemi- Referanslar:
zi sağlayan birçok değişik aktivite, anı yaşamayı ve https://en.wikipedia.org/wiki/K%C3%BCbler-Ross_model
içimize dönmeye yardımcı olabilir. Önemli olan en- h t t p s : / / w w w. l e o p o l d i n a . o r g / u p l o a d s / t x _ l e o p u b l i c a -
erjimizi doğru yerlere yönlendirmek ve değiştirebi- tion/2020_04_13_Coronavirus-Pandemie-Die_Krise_nachhal-
leceğimiz duygu ve düşüncelerimize odaklanmak. tig_%C3%BCberwinden_final.pdf
https://hbr.org/2020/03/that-discomfort-youre-feeling-is-
grief

1271

“KORONAFOBİ”
MÜCADELESİNDE PANİĞE
YER YOK

Pandemi hem yeni döne- mizah ayrımı yapamaz, en yakınından bile şüphelenir.
mi hem yeni hastalıkları be- Normal kaygı yaşayan insanlar önlemlerini alar-
raberinde getirdi. Korona-
virüsün yol açtığı Covid-19 ak hayatına devam eder; ancak korona paranoyası
küresel salgını, ülkemizi yaşayan kişilerde davranışlarda aşırıya kaçma ve ru-
ve tüm dünyayı etkilemeye tin işlerini aksatma durumları söz konusudur. Birey,
devam ediyor. Toplumsal aile bağlarını koparıyorsa, her insana şüpheyle yak-
hayattan ekonomiye birçok laşıyorsa, her insana “bana virüs bulaştıracak, bana
alanda etkileri hissedilen kötülük yapacak” diye düşünerek tehdit algısıyla
pandemi, en çok da ruhsal sağlık üzerindeki etkileri- yaşıyorsa paranoyaklaşıyor demektir...
yle dikkat çekiyor. Pandemi ile mücadele sürecinde
bireysel ve toplumsal ruh sağlığı açısından önlem al- STRES BAĞIŞIKLIK SISTEMINI
mak, sorunları şimdiden doğru şekilde tespit etmek, BASKILIYOR
pandemi sonrasında ortaya çıkacak olası sorunların
önlenmesinde etkili olacaktır. Pandemi sonrası daha Bu dönemde kontrollü kaygı çok önemlidir. Kişide
sağlıklı bir toplum için ruh sağlığı önemsenmeli, so- bu durum 15 günden fazla süre boyunca takıntılı ilgi
syal mesafe devam ederken ruhsal mesafe göz ardı ve sürekli bu konuyu düşünme varsa yüksek stres an-
edilmemelidir. Pandeminin ortaya çıkardığı yeni ka- lamına gelir. Beyin asit özellikli kimyasallar salgılar.
vramlardan biri olan “Koronafobi” ile mücadele de bu Onlar da damar direncini artırır, mide bağırsak sal-
anlamda önemlidir. gısını ve cilt direncini bozar; bu durumda bağışıklık
sistemi baskılanır. Vücutta uyuyan hastalıklar uyanır.
KORONAFOBI Sonuçta virüsün bulaşma ve hasta etme olasılığı daha
da yükselir. İnsanı sosyal olarak çok kısıtlayan fobiler-
Covid-19 salgınıyla beraber ruh sağlığı alanında le mücadele ederken, “Stres var panik yok” tavsiyesini
yeni hastalıklar, terimler ve kavramlar ortaya çıktı. Koronafobi ile mücadele ederken bir kez daha hatır-
Koronavirüs sonrası toplumda gittikçe yayılan “koro- latmalıyız.
nafobi” kişilerin günlük yaşamını ve sosyal hayatını
olumsuz etkilemeye başladı. Bireysel travma etkisi ANKSIYETE PANDEMISINDE
yükselince zihinsel dönüşümler sosyal dönüşüm- BELIRSIZLIK EN BÜYÜK ETKEN
lere, sonra ekonomik, daha sonra da kültürel ve si-
yasal dönüşüme ilerler. Travmalar ‘geliştiren travma’ Salgın günlerinde yaşanan korku ve kaygı sadece
da olabilir ‘zarar veren travma’ da olabilir; bu bizim ülkemizde değil, dünyanın başka ülkelerinde de yük-
seçimlerimize göre değişir. sek seviyelerde hissediliyor. Medscape Psychiatry’de
yayınlanan bir araştırmada, İngiltere, Kanada ve
NP İstanbul Beyin Hastanesi tarafından geliştirilen Mısır’da 3 büyük merkezde yapılan çalışmada insan-
Koronafobi testi, 3 ana belirtiyi ortaya çıkardı: Aşırı ların %70’inin kaygı seviyesinin klinik düzeyde yüksek
zihinsel uğraş, Orantısız duygusal tepki, Kaçınma olduğu belirlendi. Başka bir çalışmada da Covid-19
davranışı. 1 saatin 50 dakikasında salgını düşünmek, pandemisi gibi Covid-20 Anksiyete Pandemisi’nden
bulaşır diye hep tetikte olmak, pencereyi bile bu- bahsediliyor. Bunun sebebi, içinde bulunduğumuz
laş olmasın diye açmamak gibi belirtiler bu test ile durumun diğer doğal afetlerden farklı, kişinin kontrol
değerlendirilmektedir. (https://npistanbul.com/koro- edemeyeceği tarzda olması. Doğal afetlerde zaman
na-virus-korkusu-testi) ve lokalizasyon bellidir; fakat bu virüsün ne zaman,
nereden ve ne zaman geleceği belli değil, o yüzden
MIZOFOBI VE PARANOYA kaygı derecesi çok yükseldi...

Koronavirüs korkusu özellikle mizofobi (mikrop
korkusu) gibi hastalık yaşayan kişilerde el yıkama
davranışını artırabilir, OKB gibi hastalıkları tetikleye-
bilir. Koronafobi ilerledikçe korona paranoyasına
dönüşüyor, şu anda halk dilinde ‘koronoyak’ tabiri kul-
lanılmaya başlandı. Bu kişiler ürkek davranır, uygun-
suz tepkiler verir, aşırı alıngandır. Şaka kaldıramaz,

1272

YALANCI KORONAVIRÜS PSIKOLOJISINE KORONA GÜNLERİNDE
DIKKAT! İNSAN MANZARALARI

Bu araştırmada çok ilginç bir detaya dikkat çekili- 2019 Aralık ayında
yor ve ‘sahte korona’ yani “Pseudo-Corona” hast- Çin’de baş gösteren
alığı başladığına dikkat çekiliyor. Gerçekte Covid-19’a ‘Yeni Koronavirus’ sal-
yakalanmadığı halde yüksek kaygı nedeniyle psikolo- gını orada olup bite-
jik olarak kendini kötü hisseden, hastalık belirtileri cek sanılırken Dünyayı
yaşadığını zannederek hastanelere başvuran kişiler sardı. Bu felâket gün-
olduğu kaydediliyor. lerinde sadece enfeksi-
yonla mücadele etmek
SOSYAL MESAFE ARTTIRILMALI, ve ekonomi yönetimiyle uğraşmak yeterli değildir.
PSIKOLOJIK MESAFE AZALMALI Konunun toplumsal ruh sağlığıyla ilgili yönleri old-
uğunu, resmi doğru okumak için insan davranışlarının
Çizim: Zeynep Sayar şifrelerini bilmek gerektiğini düşünüyoruz. Korona’lı
günlerde insanların duygu, düşünce ve davranışları
birkaç kategoride değerlendirilebilir; işte ‘Memleke-
timizden ve Dünyadan insan manzaraları’

OLAĞAN KAYGILAR

Türkiye’de koronavirüs pandemisiyle mücadele Görünmez ve davranışları tahmin edilemez bir
süreci çok iyi gidiyor. Hem Sağlık hem İçişleri Bakan- şeyin, bir gün nefesimizi keseceği, acılar içinde
lığı, hem de sağlık çalışanları övgüye değer çalışmalar kıvrandıracağı ve varlığımızı yok edeceği korkusuna
yapıyorlar. Salgını sosyal iş birliği ile yenebiliriz. Sosy- kapılmak anormal değildir. Üstelik bunun doğal bir
al mesafe ve sosyal izolasyon dışında sosyal iş birliği felâket değil de, gizli güçlerin çıkar oyunlarıyla kas-
öncelikle aile içerisinde olmalıdır. Bu kriz uzun sürerse ten çıkarılmış ve istendiğinde tekrarlanabilir olacağı-
insanlarda kendisi ve yakınları ile yabancılaşma, güven na dair komplo teorileri korkularımızı arttırmaktadır.
azalması, korkunun artması, düşmanlık duygularının Bunlar paranoyakça söylemler olsa da olmasa da
yükselmesi ile ciddi ruh sağlığı sorunları başlaması biyolojik savaşların, kitlesel ölümlere yol açmada
şaşırtıcı olmaz. Medscape’de ABD’de intihar olguların- nükleer silahlardan çok daha tehlikeli olduğunu her-
da artış duyuruldu. Bu nedenle insanların fiziksel me- kes fark etti. Neler olduğuna ve nasıl kurtulacağımıza
safelerini korurken, psikolojik mesafelerini azaltmaları dair belirsizlikler de kaygılarımızı körükledi. Sonraki
(sık telefon konuşmaları, güven ve sevgi dolu, şefkatli zamanlarda yaşadığımız bu stres bazılarımızda ank-
iletişim) önemlidir. siyete, travma sonrası stres ve depresyona dönüşebi-
lecektir. Ama bununla başa çıkanlar da ruhsal olarak
‘PSIKOLOJIK MÜDAHALE TIMLERI’ büyüyecektir.
KURULMALI
YÜKSEK KAYGILILAR
Sağlık Bakanlığının toplumu düzenli bilgilendirmesi,
topluma açık ve şeffaf davranmak adına çok önem- Böylesi durumlarda endişe ve korkuya kapılma-
li. Olumlu gelişmelerin duyurulması yatıştırıcı etki ya meyilli insanların panik, anksiyete, takıntı, fobi
yapar. Toplumda kaygı düzeyi çok yüksek. Bu nedenle (koronafobi) göstermeleri olasıdır. Nitekim evlerine
artık Psikolojik Müdahale Timleri kurulması gerekiyor. gereğinden fazla gıda, maske, antiseptik ve tuvalet
Başka ülkelerde paniği önlemek için böyle çalışmalar kâğıdı (!) stoklayanlar; hastalık belirtileri olmadığı
yapılıyor... halde tekrar tekrar test yaptırmak veya koruyucu
ilaç kullanmak isteyenler oldu. Hijyen takıntılarıyla
Hazırlayan: Prof. Nevzat Tarhan, Psikiyatri Uzmanı. Üsküdar kendilerine ve yakınlarına eziyet edenler, önemsiz be-
Üniversitesi Kurucu Rektörü. lirtileri bile bulaş ve hastalık semptomu sanıp paniğe
girenler görüldü... Devletin krizle baş etmede aldığı
Kaynaklar: ciddi önlemler ve aile yakınlarının güven verici tutum-
1-Brooks Megan.: Medscape Medical News > Psychiatry ları bu kişileri panikçi davranmaktan uzaklaştırabilir.
News,COVID-19: Mental Illness the ‘Inevitable’ Next Pandem-
ic? April !5, 2020 1273
2-Tarhan, N.: Toplum Psikolojisi, Toplumsal Empatiden So-
syal Şizofreniye, Timaş Yayınları 2010
3-Koronafobi web sayfası. https://npistanbul.com/koro-
na-virus-korkusu-testi

NEGATIF DAVRANANLAR c.Kötücül tipler; “Ben Yandım, Sen de Yan Sen-
dromu”: Hastalığını kasten başkalarına
a. Benciller, tüccar kafalılar: İhtiyaç maddelerini
(gıda, maske, eldiven, dezenfektan, ilaç, bulaştırma niyeti içindeki sosyopat insanlar… Bazı
‘sinister’ kişiler asansör düğmelerine ve metro tren
test kiti, vs) istifleyen bencil insanlar görüldü. Bu tutamaklarına tükürdü, maske takmayıp etrafa hast-
maddeleri fahiş fiyatlara satarak fırsatçılık yapanlar, alık saçtı. ABD’de bir marketin kadın müşterisi gıda
sahtelerini pazarlayanlar oldu. Uluslararası finans reyonuna doğru kasten öksürdü; bir adam da deo-
çevreleri ve tröstler hastalığın borsaya etkisi, ilaç ve dorant şişelerini yalarken yakalandı. Her ikisi için de
aşıdan ne kadar kazanılacağı gibi hesaplar yaptı; in- ‘biyolojik terör’ suçlamasıyla yasal işlem başlatılmış
sanlığın acılarını düşünmedi. ABD’de bazı gençler ve olsa da naif insanlar, bazılarının nasıl böyle kötücül
işsiz güçsüz kişiler birlirlerine kasten bu virüsü bu- olabildiklerine şaşırdı.
laştırıp hastalandılar, ya da hastalığı ayakta geçirdil-
er. İnsanlar ‘bu nasıl bir aymazlıktır’ diye şaşırırken, ABD’de Utah Jazz basket takımı oyuncusu Rudy
onların iyileştikten sonra kanlarını (antikorlu plaz- Gobert, basın toplantısında hastalık taşıyıp taşı-
malarını) bazı şirketlere satarak 100-200$ kazanma madığı sorusuna sinirlenip mikrofonlara ve masaya
peşinde oldukları anlaşıldı… ellerini sürerek tepki verdi. Japonya’da C-19 (+) old-
uğunu bilen (ve bunu başkalarına yayacağını babası-
b. Bilinçsizler, Cahiller: Bulaş riskinin fazlalığı na söyleyen) bir adam gittiği birkaç meyhane ve barda
yüzünden yasaklanmış olan yerlere, özellikle alkol aldı, kadın garsonlara sarıldı. 2 hafta sonra ken-
disi öldüğünde, hastalığı kasten bulaştırdığı kişiler
camilere girme ısrarı gösterenler, kapıları tekmel- yaşam savaşı vermekteydi.
eyenler oldu. Virüsün kutsal mekânlara giremeye-
ceğini iddia etmekteydiler. Umre karşılaması, asker Oralarda olur da bizde olmaz mı? 16 Mart’ta Kon-
uğurlaması, evde parti gibi yasaklanmış kalabalık ya’da karantinaya alınan birkaç umreci bariyerleri
etkinlikleri sürdürmeye, karantina uygulamalarına yıkarak kaçmaya çalışırken kendilerini engellemeye
direnç göstermeye ve kaçmaya çalışanlar, yaşlı in- çalışan güvenlikçilere ve polislere tükürerek “Bizde
sanlara kaba davrananlar, virüsleri öldürsün diye varsa size de geçsin” dediği basına yansımıştı. Son-
metil alkol içenler de görüldü… Salgının 1 Nisan rasında Kutalmışoğlu Süleyman Şah Erkek Öğrenci
gününe kadar 277 can aldığının duyurulduğu sıra-
da Antalya’da bazı gençler sokakta dansöz oynatıp
otomobilleriyle drift atarak eğlenmekteydi. Ert-
esi gün de İzmir’de bir otelin yemek salonunda
parti yapılmıştı ve polis basmasa dağılmayacaktı.
Kayseri’de Covid (+) bir üfürükçü kadının okudu-
ğu çok sayıda vatandaş hastalandı ve tüm mahalle
karantinaya alındı. Mayıs ayında Van’da ve Sakar-
ya’da taziye ziyareti, Kahramanmaraş Afşin’de nişan
töreni, Uşak Banaz’da toplu iftar yapıldı. Hepsinde de
virüs bulaşmaları oldu. Adana’da 14 kişinin binmesi
gereken minibüse 35 tarım işçisi, Küçükçekmece’de
9 yolcu alması gereken dolmuşa 18 kişi bindirildi...
Trabzon’da karantinada bulunduğu Kanuni EAH.
3’üncü katından çarşafları bağlayarak kaçma girişi-
minde bulunan kişi yakalandı. ABD’nin Alabama
eyaleti Tuscaloosa kentinde gençler düzenledikleri
partilere koronavirüs pozitif olan bir kişiyi çağırarak
eğleniyor, sonrasında yapılan testi pozitif olan kişiye
para ödülü veriliyordu...

Okumuş cahiller de ortaya çıktı. Prof.Dr. Tayfun
Uzbay’ın ‘Cehalet Bilimcileri’ dediği gruptan hekim-
lerin soğan sarımsak, kelle paça, zencefil, karanfil,
lavanta ve ozon terapi önerileriyle hedef şaşırtıldı.
Diyanet İşleri Başkanlığı koronavirüsün dini değil bi-
yolojik bir konu olduğunu bildirmesine karşın, bunun
Müslümanlara zulmeden Çin’e ceza ya da kıyametin
başlangıcı olduğu gibi iddialar da ileri sürüldü.

1274

Yurdu’nun güvenlik amiri Ramazan Öney’in C-19 testi da bir önlem alınmıştı. 1 Nisan günü bu hastalıktan
(+) çıktı. Tüküren kişi hakkında müebbet hapis cezası ölen insan sayıları İtalya’da 12 bini, İspanya’da 9 bini
istemiyle dava açıldı. 3 Nisan günü Antalya’da kadın geçti. 20 Haziran’da ise sayılar sırasıyla 35 ve 29 bin
arkadaşına şiddet uygulayan bir lümpen, polis zoruyla oldu.
götürülürken “Ben Koronayım!” diye bağırarak polis-
lere tükürdü. 14 Mayıs günü Gölcük/Değirmendere’de Güney Kore’de de tarikat üyesi bir kadın, hastalık
yaşanan benzer olayda bir kadın sağlıkçı, iş kıyafetler- belirtileri olmasına karşın inancı gereği test ve teda-
ini kapısının önüne ağzı açık poşetle koyduğu için vi kabul etmemiş, gittiği çarşı, lokanta ve dini ayinde
kızan komşusuna, “Ben koronalı hastaları ambulans- binlerce kişiye hastalığı bulaştırmıştı. İran’da cuma
la taşıyorum, bende varsa sana da bulaşsın” diyerek namazının iptali için yapılan çağrıya mollalar “Dua
tükürdü; sağlıkçının testi (-), komşusunun (+) çıktı. her şeyin çözümüdür” diyerek karşı çıktı ve herkesi
Ağustos ayında Bursa’da Covid (+) çıkan ve karanti- namaza davet etti. İsrail’de bazı din adamları ibade-
na altında bulunan bir kadın, kızının düğününe kim- thanede ayin yasağına uymadı. ABD Başkanı D.Trump
se gelmez düşüncesiyle bunu davetlilerden gizledi ve maske takmayı reddetti. 100-200 bin Amerikalının
düğünde herkesle yakın temasta bulundu, çok sayıda öleceğini duyarsızca söyledi. Sigortası olmayan in-
insana bulaştırdı... sanlara Devletin elini uzatmadı. ABD’de sadece 7
Nisan günü 2 bine yakın insan bu hastalıktan ölmüş
Not: Eski doktorlar, Verem hastalarının başkalarına olmasına karşın iç hat uçuşlar durdurulmadı... Vir-
hastalık bulaştırma tutumlarını anlatırlar. Tükürerek ginia eyaletinde Evanjelist Rahip Gerald Glenn, “sal-
zehir saçmanın ve “Ben öleceksem sen de öl” an- gından korkmayın, sosyal mesafe kurallarına uymak
layışının evrimsel kökleri olabilir mi? Bu, kökleri in- zorunda değilsiniz” mesajı verdikten kısa süre sonra
sanlaşmamış atalarımızda kadar giden ilkel bir tutum hastalandı ve öldü. ABD’de 30 Mart günü misyoner
mudur? evanjelist (televanjelist) Kanneth Copeland TV canlı
yayınında ‘koronavirüs ayini’ düzenledi. Canlı yayın-
LÂKAYT, RAHAT VE KURALDIŞI lanan ayinde “Sana emrediyorum şeytan, bu virüsü
DAVRANAN KIŞILER yok et, bu virüsü öldür, sana onun aşısının bir an önce
getirilmesini emrediyorum. Buradan gitmeni emredi-
Düğün-dernek, çarşı-pazar, piknik, maç, okul, iba- yorum” diye bağırdı. Fransa’da da 17-24 Şubat tar-
dethane, lokanta, kafeterya ve toplu taşım araçları ihlerinde Mulhouse kentindeki bir kilisede düzenle-
gibi kalabalık ortamlarda iç içe, yan yana bulunan nen dini toplantıya katılan 2.500 kişi 1 hafta boyunca
insanlar, yakın temastan kaçınmayarak bu hast- birlikte ibadet etti. Sonra evlerine giden insanların
alığın yayılmasına bilerek veya bilmeyerek katkıda C-19 salgınının kaynağı olduğu ortaya çıktı. İngiltere
bulunur. Burada devletin yasak koymasından daha Başbakanı B. Johnson lâkayt davrananlardan biriydi;
önemlisi, yakın temasın ve maske kullanmamanın akışına bırakılırsa 60-70 bin kayıp yaşanacağı son-
bulaşma riskini çok arttırdığını bildikleri halde bazı ra sürü bağışıklığı ile salgının söneceğini iddia etti.
insanların umursamazlık içinde olmalarıdır. Bazı bi- Ama kendisi de hastalandı ve ölümden döndü, halk
reylerin otoritenin koyduğu kurallara uymama tutum- tarafından protesto edildi. Belarus Devlet Başkanı
larının altında narsistik, antisosyal veya sınır kişilik Lukaşenko da virüsün yayılmaması için bir önlem
bozuklukları olduğu, birileri tarafından engellenmeye düşünmediklerini; sinemalarda, futbol maçlarında
ve olardan talimat almaya tahammül edemedikleri ve çarşılarda hiçbir kısıtlamaya gidilmeyeceğini, vot-
(bunu patolojik haklılık argümanlarıyla kapatmaya kanın da virüse iyi geleceğini söyledi. Sonra kendisi
çalıştıkları) psikologlarca bilinir... de hastalandı ve bunun bir sabotaj olduğunu iddia
etti. Brezilya Devlet Başkanı Jair Bolsonaro salgını
Tehlike karşısında lâkayt, duyarsız veya rahat küçümseyen söylemleri yanında, kendisi de maske
davrananların motivasyonlarını düz mantıkla anlam- takmamakta, sokağa çıkma ve sosyalliği kısıtlama
ak mümkün değildir. Bunun devletler düzeyindeki kararları almamakta idi (Haziran ayında hastalandı).
örneklerinden birisi, ABD’de salgın tehlikesinin Ülkesinde hastalık çok hızlı yayılıp 20 bin ölüm old-
önemsenmemesi ve önlem almakta çok gecikilmiş uktan sonra bazı önlemler aldı. Ama 20 Haziran’a
olmasıydı. İtalya ve İspanya’da yöneticilerin salgını gelindiğinde ölen sayısı 50 bin, 10 Temmuzda 70
hafife almalarının tipik örneği, 19 Şubat günü Mi- bin olmuştu. Almanya’dan bir bilim adamının (!) bu
lano’da oynanan Şampiyonlar Ligi maçında görüldü. virüsün ACE-2 reseptörleri fazla olan sarı ırkı tut-
Atalanta-Valencia maçına giden 40 bin İspanyol tuğu, beyaz ırkta görülme olasılığının düşük old-
taraftar dönüşlerinde (Çin kaynaklı) hastalığı ülke- uğunu iddia ettiği makale yalancı bir ‘rahatlık’ yarat-
lerine taşıdı. Bu sırada maçı 4-1 kazanan Atalanta tı. Bu boş iddiaları ülkemizde bilimsel bilgi diye
taraftarları da İtalya’da hastalığı yaymakla meşguldü. satanlar oldu...
Ne havaalanlarında kontrol yapılmış, ne de stadyum-

1275

Bu tür davranışları sergileyen insanların bir kısmı seferinde batmış; 1.512 insan donarak ve boğular-
kendilerine bir şey olmayacağına ak ölmüştü. Her şeyin kontrol altında ve sorunların
çözümünün kolay olduğunu düşünen aşırı özgüvenli /
içten içe inanırlar (invulnerability). Sanki hastalık, rahat insanların psikolojisi (complacency), gelişen te-
kaza ve felâketlere karşı sihirli bir koruma altınday- hlikenin ciddiyetini kavrayamama sonucuna varabilir.
mış gibi ‘pozitif ilüzyon’ içindedirler. ‘Şu memleketin İnsanları gerçekçi/sağlıklı düşünme ve karar verme
insanı, bu dinin mensubu’ veya ‘filânca tarz beslen- sürecinden uzaklaştıran diğer yanılgılardan bazıları
dikleri’ gerekçeleriyle bunlardan etkilenmeyecekler- şunlardır:
ini “Bana/Bize Bir şey Olmaz” klişesiyle dile getirirler.
Ünlü yazar W. Saroyan’ın ölmek üzereyken söylemiş Şüphe duyulması gereken durumların inkârı (ke-
olduğu, ‘Herkes ölecek, ama ben hep Tanrının ben- didir kedi!),
im için bir istisna yapabileceğine inanmıştım’ sözleri, Gerçekliğin bazı niyetlerle çarpıtılması (misti-
bu yanılsamadan filozofların bile kurtulamadığının fikasyon),
göstergesidir. Aşırı iyimser (nikbin) kişilerin, kötüleri değil sadece
iyileri görmesi (Pollyanna’cılık),
Bir fikre kilitlenerek onu destekleyen kanıtlar ar-
ama; gelen mesajları yanlış yorumlayarak kafada
oluşturulan bir senaryoya (false hypothesis) uyar-
lama,
Bilimsel kanıtı ve akla uygunluğu olmayan safsa-
talara ve batıl inançlara dayalı hatalı akıl yürütme
(fallacy)…

DENGELI DAVRANANLAR

Bazıları durumu Allaha havale edip, acı ve ızdırap Tehlikenin yaklaştığı ve yaşamsal tehdit yarattığı
söz konusu olsa bile bunda bir hikmet arayan kader- bir durumu görebilmek ve bundan korku duymak
ci tutum sergiler. Onlara göre yaşam daha önceden normaldir. ‘Akıllı korku’ gerçek tehditler karşısın-
belirlenmiş bir senaryoya göre sürmekte, insan da kendini korumayı ve mantıklı çözümler üret-
davranışları dışarıdan kontrol edilmektedir. Olay- meyi sağlar. Bu salgın sürecinde uzmanların bilim-
ların akışına müdahale etmeme, olacakların sorum- sel önerileri doğrultusunda makul önlemler alan,
luluğunu başkalarına veya Tanrıya bırakma tutumu kendilerinde ve yakınlarında bir semptom gözle-
tehlikeli bir pasifizmdir. Hâlbuki elden gelen her şey diklerinde çare arayan kişiler bu gruptandır. Yetkilil-
yapıldıktan sonra paniğe kapılmadan sabırla bekleye- erin iyi insanlardan beklentileri; sosyal mesafeyi ko-
bilmek anlamındaki tevekkül ise olgun bir tavırdır. rumak, tokalaşıp öpüşmemek, el yıkamak, maske ve
Albert Camus’nün ‘Veba’ romanında; 1940’lı yıllarda eldiven kullanmak, karantina ve eve kapanma kural-
Cezayir’in Oran şehrinde çıkan salgını rahip halkın larına uymaktır. Bu kaygılı ve kısıtlanmalı günlerde
günahlarının cezası olarak görürken, Dr. Rieux ve olabildiğince spor, müzik, eğlenceli oyunlar, ibadet
arkadaşları mikrobik bir hastalık olarak bakar, mü- ve dua, okuma yazma ve hobileri günlük yaşamın
cadele yolunu seçer, hatta bir ilaç bulurlar ve salgını rutinleri haline getirmekten başka yol yoktur. Pozitif
söndürürler... düşünmeye çalışmak, mizah ve tevekkül gibi olgun
savunma mekanizmalarını gerektikçe kullanmak
Titanik kaptanı, çağının en modern gemisi için “Tan- gerekir. Yüz yüze görüşme olanağı olmayan akraba
rı bile batıramaz!” demişti. Bu aşırı özgüvene bağlı ve dostlarla görüntülü telefonlaşmalarla karşılıklı
ihmaller sonucu gemi 15 Nisan 1912 gecesi daha ilk moral desteği sağlanabilir. Evdeki âkil kişilerin
çocuklara ve yaşlılara kaygıyı bulaştırmamak, stresi
yönetmek sorumluluğu vardır. Hasta, kimsesiz veya
ekonomik zorluk yaşayan insanlarla empati kurmak,
sağlık ve güvenlik görevlilerine maddi manevi destek
olmak huzur verir…

SAĞLIKÇILARA SAYGI

Sağlıkçıların, insanların güvenliği için cephede
canı pahasına savaşan askerlerden farkı yoktur.

1276

Bazı Avrupa ülkelerinde emekli sağlıkçılar göreve syon doğrultusunda özveriyle hizmete devam edi-
çağırıldı; bu, ordudan ayrılmış askerlerin seferber- yor. Hepsine güç, sabır ve sağlık diliyoruz. Onların
lik çağrılarına benziyordu. Salgınla savaşan doktor, motivasyonlarını canlı tutmak, insanlarımızın olum-
hemşire ve diğerlerinin erdem hikâyelerine Çin’den, lu tavırlarına ve devletin desteğine bağlıdır. Bunun
İtalya’dan ve İspanya’dan gelen haberlerde şahit mutlaka atlatılacağına inancımızı ve iyimserliğimizi
olduk. Hastalarına yardım etme sürecinde günlerce korumalıyız.
evlerine gitmeyen, çocuklarını görmeyen, az uyuy-
an ve bulaşma olasılığını bile bile çabalayan sağlık Bu yazının başlığına ilham olan Gabriel G.
personelinden bazıları sonunda hastalandı. Feda- Marquez’in ‘Kolera Günlerinde Aşk’ romanında in-
kârlık timsali bu kişiler arasında yaşamlarını yitiren- sanların, ölümcül kolera salgını günlerinde bile
ler oldu. Çin’in Wuhan kentinde başlayan salgın yaşama sarılmaya devam ettiği anlatılır. Veba ro-
söndürüldüğünde, biri hastanenin başhekimi olmak manında ise şehrin doktoru, eşini bu hastalıktan
üzere en az 6 hekim ölmüş; kalanlar hastaneden ay- kaybetmesine rağmen mücadeleciliğiyle halkın
rılırken askerler onları ‘Asıl kahramanlar sizlersin- umutsuzluğunu umuda çeviren kişi olur. Amerikalı
kadın şair O’Meara, aşağıdaki duygulu şiiriyle bizleri
iyimserliğe davet ediyor; bunu atlatınca zihnen de
iyileşeceğimizi ve aydınlanacağımızı söylüyor:

iz’ diyerek esas duruşta selâmlamıştı. İspanya’da “Ve insanlar evde kaldılar / kitap okudu-
sağlıkçıların %14’ünün virüs aldığı, Fransa’da 5, İt- lar ve dinlediler.
alya’da 51 doktorun yaşamını yitirdiği haberleri geldi.
Dinlendiler, egzersiz yaptılar / Sanat
Türkiye’de de fedakâr doktor, hemşire ve hastab- yaptılar, oyun oynadılar
akıcılar var. Vefalı insanlarımız bu sağlık neferler-
ini takdir etti, alkışladı (kuraldışı istekleri olan bazı ve yeni varoluş yollarını öğrendiler / dur-
psikopatlar da dövmeye kalktı!). Sağlık Bakanı, dular / daha derinden dinlediler

1 Nisan gününe kadar 601 sağlık çalışanında biri meditasyon yaptı / biri dua etti / biri
C-19 (+) tespit edildiğini bildirdi. Aynı gün ülkemizde dans etti / diğeri kendi gölgesini keşfetti
görülen ilk hastaları tedavi eden hocaların hocası
Prof. Dr. Cemil Taşcıoğlu’nun bilim şehidi olduğu insanların düşünceleri değişti / iyileştil-
haberi geldi. Halen on binlerce sağlıkçı aynı mi- er.

Cahilce, tehlikeli, anlamsız ve vicdansız-
ca yaşayan insanların yokluğunda,

dünya iyileşmeye başladı.
ve tehlike sona erdiğinde insanlar ölüleri
için ağladılar / ve yeni kararlar aldılar,
yeni bir dünya hayal ettiler / yeni yaşam
biçimleri yarattılar,
Dünyayı tamamen iyileştirdiler / Tıpkı
kendilerini iyileştirdikleri gibi.”

Kitty O’Meara. (Çeviri: Juan Botella Lucas ve Nurseren Tor)

Hazırlayan: Dr. M. Çetingüç (3 Nisan 2020 günü Airkule si-
tesinde yayınlanmıştır).

1277

ORHAN PAMUK’TAN Veba konulu belki de en gerçekçi roman olan İtaly-
KORONAPSİKOLOJİ; an Alessandro Manzoni’nin ‘Nişanlılar’ında, 1630 Mi-
ESKİ SALGINLAR VE BUGÜN lano salgını sırasında Vali’nin bütün uyarılara rağmen
BİZ tehlikeyle ilgilenmediğini, bir prensin doğum günü
şenliklerini bile iptal etmediğini vatandaşların öfke-
Her epidemi ve pandem- sine katılarak anlatır. Manzoni salgının hızla yayılma
ide tekrarlanan en önemli nedenlerini bugünü hatırlatan bir bilgelikle özetler:
şey ilk baştaki inkârcılık. Çıkarılan yasak ve emirlerin yetersizliği, onları uygu-
Yerel yönetimin ve devle- lamada gösterilen kayıtsızlık ve yurttaşların vurdum-
tin her zaman geç kalması duymazlığıdır bu nedenler.
salgınların sanki birin-
ci kuralı. Son dört yıldır İktidar sahiplerinin ilgisizliği, yeteneksizliği ve ego-
1901’de Üçüncü Veba Pan- istliği neredeyse bütün veba ve salgın edebiyatında
demisi denen hıyarcıklı veba salgını sırasında geçen halkın duyduğu öfkenin tek nedeni olarak gösteril-
bir roman yazıyorum. Bu salgın Asya’da milyonları ir. Ama ancak Defoe ve Camus gibi derin romancılar
öldürmüş ama Avrupa’da çok fazla insan öldürmemiş- halkın öfkesinin arkasında siyasetten başka derin in-
ti. Yazdığım bu roman Veba Geceleri sayesinde son iki sani bir durum olduğunu okura sezdirirler. Defoe’nun
ayda etrafımdaki insanlar ve gazeteciler bana sürekli kitabındaki hiç bitmeyen şikâyet dilinin ve sınırsız
eski pandemiler hakkında sorular soruyorlar. öfkenin arkasında bütün bu ölümleri, insan acılarını
En çok sorulan soru: Koronavirüs salgını ile eski gören ve belki de onay veren ilahi kudrete, kadere ve
veba, kolera salgınları arasında benzerlikler var mı? olaylar karşısında tam ne yapacağını bilemeyen örgü-
Var, hem de çok fazla. Ama tarihte ve edebiyatta sal- tlenmiş dine karşı bir öfke de vardır.
gınları birbirine benzeten şey mikrop ve virüslerin bir-
birine benzemesi değil bence asıl sorun biz insanların Söylenti çıkarmak ve yalan haberler yaymak sal-
davranışlarının hep aynı kalması. gınlar karşısında insanoğlunun her zaman neredeyse
kendiliğinden geliştirdiği evrensel bir diğer tepki. Ama
Pieter Bruegel’ in 1562 tarihli ‘Ölümün Zaferi’ adlı resminden eski salgınlar ile bugünkü Koronavirüs salgını arasında
bir ayrıntı söylenti konusunda önemli bir fark var: Eski salgınlar-
da söylentilerin temel kaynağı bilgi kirliliği ve genel re-
Her epidemi ve pandemide tekrarlanan en önemli şey smi görememekti. Defoe’nun, Manzoni’nin kitapların-
ilk baştaki inkârcılık. Yerel yönetimin ve devletin her da veba günlerinde sokaklarda karşılaşan insanlar
zaman geç kalması salgınların sanki birinci kuralı. Bu birbirlerinden uzak dururlarken birbirlerine geldikleri
ilk başta salgını kabul etmemek için sayılarla ve kelime- yörenin, mahallenin haberlerini ve söylentilerini sorar-
lerle oynamakla başlar. Salgın ve insan davranışı konu- lar ve genel resmi gözlerinin önünde canlandırabilmek
sunda en eğitici eser olan Daniel Defoe’nun ‘Veba Yılı için gayret sarf ederler. Çünkü ölümden kaçabilmek,
Günlüğü’nün daha hemen başında 1664 yılı Londra’da saklanabilinecek en iyi yeri bulmak için genel resmi
bazı mahallelerde vebadan ölüm sayısını düşük göster- bilmek gerekir.
mek için telaşlı yetkililerin ölüm nedeni olarak başka
bazı uydurma hastalıklarla kayıtlara geçirdiğini yazar. Çoğu zaman bu genel resim, vebanın nerelerde, ne
kadar yayıldığı doğru tahmin edilemediği için herkes
1278 birbirine yalan yanlış haber verir. Bazıları da sırlarını
vermemek belli etmemek için bile bile yalan söyler:
Burada öfke gene siyasidir ve bu salgını getirenlere,
gerekli tedbirleri almayanlara, ötekilere ve ötekileştir-
ilenlere yöneliktir.

En yaygın veba söylentisi hastalığın kim tarafından
ve nereden getirildiği konusunda çıkar. Mart ayının or-
talarında İstanbul’da en sonunda telaş ve korku yavaş
yavaş başlarken mahallemdeki bankanın yöneticisi
tabii ‘bunun’ Çin’in Amerika’ya ve Dünya’ya ekonomik
bir cevabı olduğunu söyledi bana. Veba, tıpkı kötülük
gibi hep dışarıdan gelen bir şey olarak resmedilm-
iştir. Daha önce başka yerlerde de görülmüştür ama
ne yazık ki yeterince tedbir alınmamıştır. Thucydides
Atina’daki veba salgınını anlatmaya başlarken aslın-
da salgının çok uzak yerlerde Habeşistan ve Mısır’da
başladığını söyleyerek girer söze. Salgın yabancıdır,

dışarıdan gelmiştir, kötü niyetli birileri getirmiştir onu. alığın nerede, nasıl
Salgını kimin getirdiği yolundaki söylentiler ise her yayıldığını, ne derin-
zaman en yaygın olan ve merak uyandıranıdır. Esraren- likte olduğunu söylen-
giz bir tavırla. Manzoni ‘Nişanlılar’da Ortaçağ’dan bu tilerden ancak tahmin
yana veba salgınlarında halkın hayal gücünde sürek- ederek öğrenebili-
li canlanan kişiyi, bir ‘bulaştırıcı’yı anlatır: Kötü niye- yorlardı. 1665 Londra
tle geceleri vebalı bir sıvıyı kapı kulplarına, çeşmelere salgınında günlük to-
süren bulaştıran bu şeytani kişiyle Milanolular gece- plam ölüm sayılarını
leri karşılaşır, onun hakkında her gün yeni söylentil- ilan ediyorlardı ama
er çıkarırlar. Ya da kilisede yorgunluktan yere oturan okuma yazma bil-
bir ihtiyar adam, bir kadının ihbarı üzerine paltosunu mez çoğunluk gazete,
sürerek kiliseye veba bulaştırmaya çalıştığı için kala- radyo, televizyon ve
balık tarafından dövülür, linç edilir. internetsiz bir dün-
yada tehlikenin yer-
Rönesans’tan günümüze bütün veba salgını an- ini, boyutunu ve verebileceği acıyı ancak hayal ederek
latılarında bu tür beklenmedik telaş, denetlenemeyen çıkarıyordu. Bu hayaller herkesin korkusuna kişisel bir
şiddet ve söylenti patlamaları ve isyanlar olağandır. ses, yerel, dini, efsanevi bir şiir veriyordu.
Marcus Aurelius da Roma Tanrılarını kutsamadıkları Bugünkü güçlü korkumuz ise hayal gücüne ve
için Roma İmparatorluğu’ndaki Hristiyanları çiçek kişiselliğe yer bırakmıyor ve kırılgan hayatlarımızı ve
hastalığı salgını yüzünden suçlamıştır. Veba salgınları insanlığımızı şaşırtıcı bir şekilde birbirine benzetiyor.
sırasında Yahudilerin kuyulara zehir attıklarını iddia Öte yandan korku hem ölüm fikri gibi bize kendimizi
ederek Yahudileri suçlamak hem Hristiyan Avrupa’da yalnız hissettiriyor, hem de herkesin aynı endişelerle
hem de Osmanlı İmparatorluğu’nda yaygındı. yaşadığını gördükçe yalnızlığımızdan çıkıyoruz. Mas-
keyi nasıl ve nerede takmalı, bakkaldan gelen paketleri
Acının, ölüm korkusunun, metafizik endişenin derin- nasıl açmalı gibi endişelerimizin Tayland’dan NewYo-
liği ve bilinmezlikler veba tarihlerinde ve anlatılarında rk’a bütün insanlık tarafından paylaşıldığını bilmek de
halkın duyduğu öfkenin ve siyasi suçlamanın derinliğini yalnız olmadığımızı hatırlatıyor bize ve bir dayanışma
de belirler. Eski veba salgınları gibi C-19 salgınında da duygusu gelişiyor. Korkumuzun gurur kırıcı yanını
asılsız söylenti ve milliyetçi, bölgeci suçlamalar olay- değil dayanışmaya açık alçakgönüllü yanını görm-
ların gelişiminde önemli oldu. Sağ sosyal medyanın eye başlıyoruz. Televizyonda dünyanın büyük has-
yalanları büyütme yeteneğinin de etkisi vardır bunda. tane kapılarının önündeki insanların görüntülerine
Ama bugün geçmişe göre çok önemli bir fark var, hiç bakarken de korkumu insanoğlunun geri kalanıyla
unutmayalım: Bugün yaşadığımız salgın hakkında, eski paylaştığımı hissediyorum ve kendimi yalnız hissetm-
salgınları yaşayanların bildiklerine kıyasla çok daha fa- iyorum. Zaman geçtikçe korkumdan daha az utanıyor,
zla doğru bilgi sahibiyiz. Bugünkü haklı ve büyük kor- onu daha akıllı buluyorum. Korkanların daha çok
kumuzun eskiye oranla farkı da bu. Söylentilerle değil, yaşamasının da gene bir salgın ve veba bilgeliği old-
doğru bilgilerle korkuyoruz. uğunu hatırlıyorum.
Kısa sürede korkuya karşı iki türlü tepki gösterdiği-
Dünya haritalarının ve yerel haritaların üzerindeki mi, gösterdiğimizi anlıyorum: Bazen içime çekiliyor,
kırmızı noktalarının gittikçe çoğaldığını ve büyüdüğünü yalnız ve sessiz kalıyorum... Bazen de alçakgönüllü
gördükçe kaçacak yerimizin kalmadığını anlıyor ve olmayı ve dayanışmayı korkumdan öğreniyorum.
hayal bile etmeden korkuyoruz. Geometrik yüksel- Dayanışma duygusunun yalnızlaşıtırıcı içe çekilmeye
en ölüm sayısı çizgilerinin bir türlü istediğimiz gibi karşı kaçınılmaz ilaç olduğunu hissediyorum. Bilgiye,
kıvrılmamasından, kaçınılmaz sonun yaklaştığından yaşama dürtüsüne dayandığı ve bizi hayatta tutacak en
endişe ediyor, korkuyoruz. Küçük İtalyan şehirlerinden akıllı şey olduğu için bu korkuyu olumlu bir şey olarak
krematoryumlara giden cesetlerle dolu büyük, kara görüyorum.
askeri kamyonlar kafilesinin videosuna yaklaşmakta Otuz yıl önce bir veba romanı yazmayı ilk kez düşlerk-
olan kendi cenazemize bakar gibi bakıyoruz. en çıkış noktam da veba ve ölüm korkusuydu. Kanuni
Süleyman zamanında Habsburgların Osmanlı elçisi
Rönesans’tan 20’nci yüzyılın başındaki 3’üncü veba parlak yazar ve gözlemci Ogier Ghiselin de Busbecq
pandemisine kadarki salgınlarda kurbanlar hast- 1561’de İstanbul’daki veba salgınından kaçmak için 6
saat uzaktaki Büyükada’ya sığınmış ve İstanbul’da ye-
terince karantina tedbirleri almayan Türklerin dinleri
İslamiyet yüzünden ‘kaderci’ olduğuna hükmetmişti.
Daniel Defoe de, Busbecq’ten yaklaşık bir buçuk
asır sonra 1722’de yayımladığı ve 57 yıl önceki 1664-
65 Londra salgınını anlatan romanında “Türkler ve
Müslümanlar kadere ve her kişinin kaderinin aslında
daha önceden belirlendigine (alnına yazıldığına) inanır-

1279

lar” diyerek aynı Türk-Müslüman kaderciliğine dikkat KORONAVIRÜS
çeker. SALGININDA HIPERBARIK
OKSİJEN TEDAVİSİ
Kaderci olsunlar olmasınlar Osmanlı İmparator- UYGULANMASI İLE İLGİLİ
luğu’nda eski salgınlarda Müslümanlara karantinayı ECHM GÖRÜŞÜ
benimsetmek Hristiyanlara benimsetmekten daha zor-
du. Çünkü karantinaya karşı, esnafın ve köylünün her Avrupa’da, Hiperbarik Oksijen (HBO) seanslarının
yerdeki ticari şikâyetlerine Müslüman toplumlarda bir çoğu çok kişilik basınç odalarında bir sağlık
de kadınların ve ev içinin mahremiyeti konusu eklenir. çalışanının doğrudan gözetiminde yapılmaktadır.
20’nci yüzyılın başında Müslümanlar önce “Müslüman Tüm HBO tedavi merkezlerinde, tedavi sırasında
doktor, isteriz” diye şikâyet ediyorlardı çünkü Osmanlı kullanılan maske ve başlıklar dikkatle temizlense
İmparatorluğu’nda bile doktorların çoğu Hıristiyandı. ve dezenfekte edilse de kapalı bir alanda hastaların
Daha sonra “Karantina istemeyiz” diye isyan etmeye bir arada bulunması koronavirüs de dahil olmak
başladılar. üzere yüksek derecede bulaşıcı mikroplar açısından
çapraz infeksiyon riski oluşturmaktadır. Bu du-
1850’lerden itibaren buharlı vapurlar yaygınlaşırken rum, hiperbarik oksijen tedavisi hastaları açısından
Hicaz’a hacca giden hacılar dünyadaki salgın hast- önemli bir endişe sebebidir çünkü tedaviye giren
alıkların en büyük taşıyıcısı ve yayıcısı oldular: Bütün hastaların çoğu ileri yaştadır (örneğin diyabetik ayak
bu sorunları ve Hicaz’a giden hacı trafiğini kontrol hastaları) ya da genellikle ağır komorbiditeleri bu-
edebilmek için İngilizler yirminci yüzyılın başında lunmaktadır. Geç radyasyon hasarı hastalarının im-
İskenderiye’de dünyanın bir numaralı karantina yöne- münkompromize durumu ya da ani işitme kaybı olup
tim noktalarından birini kurmuşlardı. Bütün bu tarihi steroid kullanan hastaların immünsupresyonu bun-
durumlar, Müslümanlar hakkında yalnız “kaderci” ön- lardan birkaçıdır.
yargısını değil, diğer Asyalılarla birlikte onların hast-
alığın ve salgının hem kaynağı, hem de taşıyıcısı old- Avrupa’daki koronavirüs (C-19) salgınına bağlı
uğu görüşünü yaygınlaştırdı. ‘Suç ve Ceza’nın sonunda güncel epidemiyolojik durum göz önüne alındığında
kahraman Raskolnikov bir veba düşlerken de işte bütün her bir hiperbarik oksijen tedavi merkezinin, spesi-
bu edebiyat geleneğinin bir parçasıdır: Raskolnikov, fik endikasyonlar için HBOT kullanmanın risklerini,
“Bütün dünyanın, Asya’nın derinliklerinden Avrupa’ya standart risk analizinin bir uzantısı olacak şekil-
gelen korkunç ve yeni bir veba salgınına mahkûm old- de ve Hastane/Yetkili mercilerin önerilerine uyum
uğunu hayal etti” diye yazar Dostoyevski. gözeterek yeniden değerlendirmesi kuvvetle öner-
ilmektedir. Bu değerlendirmeler en azından şunları
17 ve 18’nci yüzyıllarda haritalarda Batı dışı dünyanın içermelidir:
başlangıç noktası olan Osmanlı İmparatorluğu’nun
sınırını çizen şey kabaca Tuna nehri idi. Kültürel-antro- - HBO tedavi merkezinin yer aldığı bölge, (varsa)
polojik sınırını çizen şeyse veba, yani Tuna’nın hastane ve konumundaki tıbbi hizmetler için epi-
doğusunda vebaya yakalanma ihtimalinin çok daha demiyolojik kısıtlamalar,
yüksek olması idi. Burada Doğu ülkeleri ve Asya’ya
veba ve kadercilik atfedilişi kadar, veba ve salgınların - Her bir hasta için HBO tedavisin aciliyeti,
Doğu’nun ve Asya’nın karanlık derinliklerinden geldiği - HBOT endikasyonlarının kısıtlanması ve klinik
basmakalıp bilgisi de tekrarlanır. endikasyon, tedavi yanıtı, hastanın yaşı, genel du-
rumu ve komorbiditeleri göz önüne alınarak seans
Ama pek çok anlatıdan gördüğümüz, anladığımız ka- sayılarının en aza düşürülmesi,
darıyla en büyük veba salgınları sırasında İstanbul’da - Basınç odasının boyutları ve içeriye girenleri bir-
cenaze namazları kılınıyor, herkes birbirine taziye zi- birinden ayrı/uzak tutma olanakları.
yaretine gidip, öpüşüp ağlaşıyor, hastalığın neden, nasıl
geldiğinden çok, diğer cenaze ve namazlara hazırlık
yapılıyordu. Bugünkü Koronavirüs salgını sırasında ise
Türkiye hükümeti laik bir kararla salgından ölenlerin
cenazelerini yasakladı ve cuma günleri hep birlikte
büyük kalabalıklarla kılınan cuma namazları sırasında
camilerin kapılarını hiçbir tartışmaya fırsat vermeden
kapayıp kilitledi. Diğer şaşırtıcı şey hükümetin sessizce
ve hızla aldığı bu radikal laik önlemlere toplumda bir
karşı çıkış olmaması. Korkumuzun büyük ama akılcı ve
anlayışlı olduğunu gösteriyor bu. Bu korkuyu, bu acıyı
bir daha yaşamak istemiyorsak bundan sonra böyle bir
salgını durduracak siyasi bir otorite kurulması şart. Bu
hayal ise içimizdeki korkunun verdiği alçakgönüllülük

ve dayanışma duygusuyla ancak mümkün olabilir.

Yazan: Orhan Pamuk. New York Times, T24.com (23.4.2020)
https://t24.com.tr/yazarlar/orhan-pamuk/eski-salgin-
lar-ve-bugun-biz,26346

1280

HBOT merkezinin bulunduğu ya da merkeze has- gibi değerlendirilmeli ya da uygun şekilde dezen-
ta refere edilen bölgede C-19 riski yüksek ise HBO fekte edilmelidir. Hiçbir parçanın hastanın kullan-
seanslarının yürütülmesi için aşağıdaki öneriler dik- makta olduğu kişisel dolap/saklama alanında kal-
kate alınmalıdır. Hastane/Yetkili merciler tarafından madığından emin olunmalıdır.
ilan edilen tüm diğer genel önerilere (el yıkama,
bekleme alanı ve soyunma odasında insan sayısı 7. Seans aralarında basınç odası, (korona) virüslere
kısıtlaması) uyulmalıdır. Doğrulanmış ya da şüphe- karşı da etkili olan geniş spektrumlu ve basınç odası
li C-19 hastası olmayan her normal (yoğun bakım materyali ile uyumlu uygun solüsyonlar ile temizlen-
özelliği olmayan) HBO seansı için şunlar önerilmek- meli ve dezenfekte edilmelidir. Basınç odası iç or-
tedir: tamı kapalı UV sistemleri ile (PVC camlar doğrudan
maruz kalmayacak şekilde) temizlenmelidir.
1. İnfeksiyon belirti ya da bulgusu olan ya da yakın
zamanda (hemen HBOT seansı öncesi olmak zorun- Doğrulanmış ya da şüpheli C-19 hastasında
da değil) yüksek ateş öyküsü olan hasta ya da sağlık HBOT’nin endike olduğu doğrudan hayatı tehdit edici
çalışanlarının tedaviye girmesine izin verilmemelidir. ağır hastalık (örneğin, gaz embolisi, nekrotizan yu-
Hastalara, böyle bir durumları olduğu takdirde HBO muşak doku infeksiyonu, gazlı gangren, ağır karbon-
merkezine gelmekten kaçınmaları söylenmelidir. monoksit intoksikasyonu) varsa HBOT uygulanabilir.
Ancak primer hastalık, komorbiditeler, nakil ile ilgili
2. Seanslarda, basınç odası içindeki kişi sayısı, bi- olasılıklar ve HBO seansının güvenliği ile ilgili tüm
reyler arasında uygun mesafe olmasını sağlayacak riskler dikkatle değerlendirildikten sonra uygulan-
şekilde (her yönde en az 1 metre) azaltılmalıdır. Bu, malıdır.
bazı basınç odaları için her seansta tek hasta (ve iç
yardımcı) demek olabilir. Yukarıda bahsi geçen öneriler (1’den 7’ye hepsi)
bu durum için de geçerli olup, aşağıdaki öneriler de
3. Basınç odası kapısı kapandıktan sonra en kısa eklenmiştir:
sürede, hatta tedavi basıncına ulaşmayı da bekle-
meksizin, hastalar kendi maske ya da başlıklarından 8. İç yardımcı, HBO seansı sırasında, standart ko-
solumaya başlamalı ve bu şekilde ortam havasından ronavirüs uygulamalarında belirtilen şekilde kişisel
izole edilmeleri sağlanmalıdır. Bu soluma, dekom- maskenin (yetkililer tarafından önerildiği şekilde) de
presyonun sonuna kadar (ya da ekspirasyon valfleri dahil olduğu uygun izolasyon kıyafetlerini giymelidir.
izin verene kadar) devam etmelidir. Bu durum, HBO uyumlu olmayan materyaller ned-
eniyle ek bir yangın riski oluşturur. Yangın söndürme
4. Eğer hava molaları, soluma devreleri içindeki sistemi ve basınç odası içindeki yangın söndürme
gazın değiştirilmesi yerine maske ya da başlığın tüplerinin tekrar kontrol edilmesi ve hem iç yardım-
çıkarılıp ortam havasının solunması ile yapılıyorsa cı hem de operatörün daha dikkatli olması şarttır.
hava molaları kısaltılmalı ya da tercihen tamamen Bölgesel oksijen kümelenmesi (oksijen bulutları)
kaldırılmalıdır. göz önünde bulundurularak basınç odası içinde ok-
sijen oranı %21’de tutulmalıdır.
5. İç yardımcılar seans boyunca uygun kişisel ko-
ruyucu maske (yetkililer tarafından önerildiği şekil- 9. Eğer bilinci açık ise hasta da, (HBOT için kul-
de) kullanmalı ve sadece dekompresyon sırasında lanılan) maske ya da başlıktan solumaya başlayana
oksijen solumaya (uygulanabiliyor ise) geçmelidir. kadar uygun koruyucu maske (yetkililer tarafından
Seans sonrası, maske, tıbbi atık kurallarına uygun önerildiği şekilde) takmalıdır. Koruyucu maske tıbbi
şekilde ortamdan uzaklaştırılmalıdır. Alternatif olar- atık kurallarına uygun şekilde ortamdan uzaklaştırıl-
ak, iç yardımcı seans boyunca % 50 oksijen/%50 ni- malı ve (HBOT için kullanılan) maske ya da başlıktan
trojen içeren Nitrox soluyabilir ya da bölmeler arası soluma sonlandıktan sonra yeni bir koruyucu maske
kapı kapalı olacak şekilde ön bölmede kalabilir. kullanılmalıdır. Koruyucu maskenin tüm HBO seansı
boyunca başlık içinde kullanılabilme olasılığı vardır
6. Her HBO seansı sonrası hastanın kullandığı ancak bu, maskenin materyaline bağlıdır ve tekrar
maske ya da başlık ve yardımcı sistemler tıbbi atık risk analizi yapılmalıdır. Tercihen, anaerobik olma-
yan infeksiyonlarda, serebral oksjen toksisitesi risk-
ini azaltmak için HBO tedavi basıncı 2,4-2,5 ATA’dan
2,0-2,2 ATA’ya düşürülebilir.

Kaynak: Jacek Kot, Alessandro Marroni. (ECHM adına - 16
Mart 2020)

Çeviren: Dr. Bengisu Mirasoğlu. İstanbul Üniv. Sualtı Hekim-
liği ABD ([email protected])

1281

COVID-19 SALGININDA lı veya mutsuz değildi. Türkiye girişi ile ilgili ufak bir
HAVADAN HASTA sorun vardı. Yakıt ikmali yapılan ülke olan Kazakistan
TRANSFERİ; sağlık önlemleri kapsamında yasaklı ülkeydi. Hudut
DEPRESİF OLGU SUNUMU ve Sahiller Uzmanlarıyla yaptığımız görüşme sonrası
hastada C-19 şüphesi olmadığı anlaşıldı ve ülkeye giriş
Mart 2020 sonunda C-19 vakal- izni verildi.
arının hızla artığı ve uluslararası
uçuşların yavaş yavaş iptal edildiği Sorunsuz pasaport çıkışı sonrası o bildiğimiz canım
o zorlu günlerdeki görevim, Afgan- dış hatlar gidiş terminalindeki hemen tüm alışveriş ye-
istan’dan getirilen bir psikiyatri rleri, restoranlar ve hatta duty-free’nin kapalı olduğunu
hastasının ABD, Salt Lake City / üzülerek gördük. Bir şeyler atıştırmak için 2 adet açık
Utay’a seyahatinde tıbbi eskortluk kafeterya vardı. Türk Hava Yolları business locası da
yapmamdı. Avrupa’da çoğu nok- kapalıydı. Uçakta tüm kabin ekibi eldiven ve maske
tadan ABD’ye olan uçuşlar iptal edilmiş, Türkiye’den takıyordu. Koltuk ceplerindeki dergiler, menüler, bil-
ise New York ve Chicago’ya direk uçuşlar devam etme- gi formları hepsi kaldırılmıştı. Business class menü
kteydi. ve ikramları da oldukça kısıtılıydı. Hastaya yaptığım
Hastamız 55 yaşında bir erkek, ABD vatandaşıydı. Af- düzenli kontrollerde şikâyeti olmadığını, halinden
ganistan’ın başkenti Kabil’in güneyindeki bir ABD Hava memnun olduğu belirtti. Kullanmakta olduğu ilaçları
Kuvvetleri Üssünde mühendis olarak çalışan bir sivil verdim. 10 saatlik uçuşun yaklaşık 6 saatinde sakince
kontraktör idi. Yaklaşık 10 gündür depresyon tedavisi uyudu. Kalanında eğlence sisteminden filmler izledi.
görüyorken kayıtlara geçmiş suisid fikirleri vardı. Oral
yoldan Baklofen ve Venlafaxin kullanıyordu. Durumu Washington’a inişte çok sıra dışı bir durumla
stabil, koopere, uykusu, mobilitesi iyiydi. Bir süredir karşılaşmadık. Maske ve eldiven takan görevliler her
klinik içinde gözlem altında tutuluyordu. Sedasyon ih- yerdeydi. Bagajlarımızı aldıktan sonra arrival kapısında
tiyacı olabilirdi. hastamı Paul isimli hemşireye devrettim. Onlar sabah
Afganistan’dan İstanbul’a hava ambulansla getir- uçuşuna kadar dinlenecekleri otele geçtiler. Ben de
ilen hastayı 27 Mart günü devralıp, ertesi sabah New çağırdığım Uber ile otelime geçtim.
York-Salt Lake City uçuşu yapılacaktı. Hava ambu-
lans uçağının doktoru bana ulaştı ve uçuşun sorunsuz Ertesi günkü dönüş uçuşu çok şükür ki iptal ol-
geçtiğini, hastayı havalimanı sağlık birimi ambulansına mamıştı; ama özel uçuş kapsamına alınmıştı. Check in
teslim ettiklerini; hastaya herhangi bir sedasyon veril- öncesi yurda dönüşte 14 gün karantinaya alınacağımız
mesi gerekmediğini söyledi. yazılı olarak tebliğ edildi. Kabul etmeyenler uçağa alın-
madı. Bir de yabancı pasaportu olan kişiler de uçağa
UÇUŞ binemedi. 209 yolcu idik. Boarding sırasında da daha
önce bilgilendirildiğimiz gibi pasaportlarımız bizden
THY New York uçuşlarını iptal edip yerine Washig- alındı ve bir kabin görevlisine verildi. Pasaportlarımız
ton uçuşu konulmuştu. Chicago uçuşları da yine de- Türkiye’ye varışta sağlık otoritelerine teslim edilecek.
vam ediyordu. Yeni uçuş 28 Mart öğleden sonra TK007 Onlar sonra bize verecekti.
İstanbul-Washington-Salt Lake City şeklindeydi. Bu
sırada sigorta firması ile yapılan görüşmeler sonucu KARANTINA
benim hastayla yapacağım ABD iç hat uçuşu (Wash-
ington-Salt Lake City) iptal edildi ve hastaya refakat için İstanbul’a inişe 2 saat kala öncelikle navigasyon
ABD’den başka bir sağlık görevlisi atandı. ekranında varış noktamız İzmir olarak değişti. İniş
sonrası uçağa gelen tulumlu sağlık görevlileri herkes-
HASTA in ateşini kamera benzeri bir cihazla ölçtü. Karantinaya
alınacağımız tebliği tekrar yazılı ve imzalı olarak yapıldı.
185 cm boylarında beyaz bir erkekti. Fizik olarak Sıraya dizili bavullarımız arasından kendimizinki alarak
fit, duygusal olarak oldukça sakin ve hatta sıkılmış Manisa Büyükşehir Belediyesine ait otobüslere bindik.
görünümdeydi. 3 aydır hava üssünde görevli old- 14 günlük karantina için Celal Bayar Üniversitesi
uğunu, son 10 gündür üssün kliniğinde gözetim old- Kampüsü içindeki öğrenci yurduna götürüldük. Orada
uğunu, daha önce Baklofen (İskelet kası gevşetici) çok iyi ve özenle ağırlandık.
dışında ilaç kullanmadığını, 10 gündür depresyon te-
davisi gördüğünü söyledi. Afganistan’daki ikametinden Hazırlayan: Dr. Mevlüt Cengiz. Uçuş Hekimi (Marmara Am-
çok sıkıldığını belirtti. Duygu durumu normal, affekti bulans)
uyumluydu. Konuşması doğal ve akıcıydı. Heyecan-

1282

COVID-19 PANDEMİSİNDE NAKIL SIRASINDA KRITIK BAKIM
HAVA AMBULANSI İLE KAPASITESI OLUP OLMADIĞININ
HASTA TAHLİYESİ KONTROL KRITERLERI:

Hava ambulans organizasyonları için bazen en a. Deneyimli uçuş hekimi ve uçuş hemşireleri var
kolay görünen karar en büyük tartışma yaratabilecek mı?
olan karardır. Bu bazen hava ambulans personelini,
bazen hastayı ve hasta ailelerini ve onların temas et- b. Planlı veya beklenmedik sedasyon, entübasyon,
tikleri kişileri de etkileyebilecek bir karardır. Bu karar ventilasyon ve kardiyovasküler destek için ekipman
hangi kriterlere göre ve nasıl standardize edilmelidir? mevcut mu?
Hem hava ambulansı personeli, hem de taşınacak
hastaların sağlığı eş zamanlı olarak korunup, trans- c. Periarrest durumlarını ve havayolu problemlerini
fer uygun şartlarda sağlanabilir mi? Bunun için önce- yönetmek için ekipman var mı?
likle personelin konu hakkında yeterince bilgili ve
uygulamada yüksek beceri gösterebilmesi gerekir. d. Yatak başı laboratuvar yeteneği içeren yoğun
Sonra da personele kişisel koruyucu ekipman (KKE) bakım hasta monitörü var mı?
sağlanmış olmalıdır. Bundan sonra hasta transfer
endikasyonları devreye girer. Transfer edilecek kişi UÇAĞIN, YÜKSEK BULAŞTIRICI
C-19 (+) olduğu kesin bir hasta olabileceği gibi, başka HASTALARIN NAKLINE UYGUNLUĞUNUN
bir nedenle nakli gereken ve C-19 açısından şüphe- KONTROLÜ IÇIN KRITERLER
li ya da asemptomatik bir hasta olabileceği de göz
önünde tutulmalıdır. a. Kabinde, bir hasta izolatörünün kolay yüklenme-
sine ve sağlık ekibinin izolatör çevresinde çalışması
Böyle durumlarda hava ambulansı ile hasta transfer için yeterli genişlikte yer var mı?
endikasyonları hakkında karar vermek sanıldığı kadar
kolay olmayabilir. Potansiyel endikasyonlar şunlardır: b. İzolatör uçağa güvenli bir şekilde takılabilir mi?
c. Uçuş ekibini hasta bölmesinden izole etmek için
1. İlgili uzman hekimlerin bulunduğu ve daha il- kabinde ayrı bir bölme var mı?
eri tıbbi bakım olanaklarının olduğu bir tesise has- d. Kabin havalandırma sistemi düzgün çalışıyor mu,
ta nakli: Hastanın hayatta kalma şansı olduğunda HEPA filtrasyonu içeriyor mu?
düşünülmelidir. e. Yükleme ve indirme sırasında izolatörün bütün-
lüğünün nasıl korunacağı planlanmış mı?
2. Hastayı kurtarmak için yapılabilecek hiçbir şey f. Uçağın ağırlık merkezi, ekip, ekipman ve sarf
olmadığında, yaşam sonu bakımı için memleketine malzemelerinin yerleşim veya ağırlığından tehlikeli
geri dönüş. bir şekilde etkilenecek mi?
g. Tıbbi ekipmanın elektriki güç gereksinimi, uçağın
3. Hasta nakli için diplomatik veya diğer tıbbi ol- güç invertörünün sınırları dahilinde mi? Değilse,
mayan baskılar (vatandaşlarını ülkelerine geri gön- yedek bataryalar mevcut mu?
dermek için hükümet kararı, denizaşırı tesislerin h. Kabinin içindeki ışık, hastanın izolatörün içinde
yetersizliği, yerel hastanelerde izolasyon yataklarının görülebilmesi için yeterli mi?
olmaması vb.). i. Ekipman için belirtilen ağırlık sınırını aşan hasta-
lar için bariatrik kapasite var mı?
Bu maddelerden biri söz konusu olduğunda bile,
naklin doğru ve sağlıklı bir şekilde sağlanabilmesi için YÜKSEK BULAŞICI HASTA YÖNETIMININ
her şey operasyon yeteneğine bağlıdır. Bu konuda net KONTROLÜ IÇIN DEĞERLENDIRILMESI
bir protokol oluşturulması karar verme aşamasında GEREKEN KRITERLER
yardımcı olabilir. Bu durumda öncelikle aşağıdaki
maddelerde belirtilen sorular üzerinden bir durum a. Kişisel Koruyucu Ekipman kullanımı, hasta
tespiti yapılması uygundur: izolatörü olan veya olmayan hastaları güvenli kaldır-
ma ve yükleme dâhil olmak üzere tıbbi uçuş ekibinin
özel eğitimi var mı?

b. Uçakta HEPA filtreleri ve hastaya korumalı erişi-
mi olan seyyar bir hasta izolatörü var mı?

c. Uçuştan sonra dekontaminasyon, dezenfeksiyon
ve derin temizlik olanakları var mı?

NAKIL SÜRECINDE ILETIŞIM
OLANAKLARIYLA ILGILI KRITERLER:

a. Halk sağlığı uzmanlığı, liman sağlık otoriteleri ve
bulaşıcı hastalık merkezleri ile temaslar sağlanma-
lıdır.

1283

b. Uluslararası Sağlık Tüzüklerinin ve varış ülkeler- 4. En son kan sonuçları gözden geçirilmelidir (özel-
inin havaalanlarının prosedürleri ile ilgili bildirim ve likle inflamasyon belirteçleri için).
düzenlemeler tam olmalıdır.
5. Zaman ve imkân varsa C-19 için test yapılmalıdır.
c. Tıbbi raporlar eksiksiz ve güncel olmalıdır. 6. Hasta yüksek şüphe uyandırıyorsa, çok bulaşıcı
d. Naklin her aşamasının detayları planlanmalı ve bir hasta gibi muamele edilmelidir.
ilgili tüm taraflara iletilmelidir. Brifingler akla gelebi- 7. Uçuşta en az saatte bir kez rutin klinik gözleme
lecek tüm “ya olursa” senaryolarını içermelidir. tabi tutulmalıdır.
e. “Git” ve “Gitme” durakları ile ilgili planlama 8. Uçuşta görülen bir genel durum bozulması veya
yapılmış olmalıdır. Örneğin, bir uçuşun İtalya’da plan- hastalık belirtileri olduğunda semptomatik tedavi uy-
lanan bir yakıt durağı varsa, uçağın varış noktasına gulanmalı, hastaya N95 maske takılmalıdır.
inmesine izin verilecek mi? Bu, uçakta hasta ol- Sıcak bölgelerden asemptomatik hasta transferleri
madığında bile bir sorundur. için ek prosedürler şunlar olmalıdır:
9. Hasta (ve varsa refakatçisi) uçuş boyunca N95
NAKIL HIZMETI ÇALIŞANLARININ maske kullanmalıdır.
DEĞERLENDIRILMESI IÇIN KRITERLER 10. Uçuş ekibi de N95 maske takmalı ve acil du-
rumlar dışında kokpit kapısı kapalı kalmalı; interkom
a. Her görevden önce ayrıntılı risk değerlendirme- iletişimi açık olmalıdır.
leri yapıldı mı? 11. Biyolojik sıvıların ve atıkların yönetimi için ek-
stra dikkat edilmelidir.
b. Pilotlar, mühendisler, ekipman ve uçak temizley- Hava ambulansı geçmişte ve bugün olduğu gibi ge-
icileri, uçuş hekimleri ve hemşireleri riskler hakkında lecekte de sağlık hizmetlerinin değişmez ve en önem-
tam olarak bilgilendiriliyor ve göreve özgür iradeleri- li unsurlarından biri olmaya devam edecektir. C-19 ile
yle mi katılıyorlar? ilgili güncellemeler, uçuş personelinin ve hastanın
güvenliği göz önüne alınarak takip edilmeli, güven-
c. Uçuş kabininin kısıtlamalarında tıbbi ekip için li uçuştan ödün verilmemeli ve gereksiz risklerden
tam KKE ile uzun süreler boyunca çalışmanın etkileri
ile ilgili gerekli değerlendirmeler yapıldı mı? Eğer öy- kaçınılmalıdır.
leyse yorgunluk, bitkinlik ve hipertermi için düzenle-
meler görev planlamasında dikkate alındı mı? Hazırlayanlar:
Dr. Derya CAN, Çubuk Halil Şıvgın Devlet Hastanesi, Acil
d. Personelin hepsi enfeksiyon kontrol prosedürl- Servis, Ankara.
erinin kısıtlamaları altında görevlerini yapmak üzere Dr. Umut AKAR, Çankırı Devlet Hastanesi, Acil Servis, An-
eğitilmiş midir? kara.
Dr.Öğr.Üyesi Yahya Ayhan ACAR, Sağlık Bilimleri Üniversite-
e. Yeterli kişisel sağlık sigortaları var mıdır? si, Gülhane Tıp Fak. Acil Tıp AD. Ankara.
f. Bu personelin tıbbi geçmişleri hakkında bilgiler
var mı? Enfekte oldukları takdirde ciddi komplikasyon Kaynaklar:
riski yüksek olanları dışlamak için taranıyorlar mı? 1. TC Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Müdürlüğü. COVID-19
g. Herhangi bir profilaktik tedavi veya bir aşı var mı? Salgın Yönetimi ve Çalışma Rehberi - Bilim Krl Çalışması.
Bu sorulardan herhangi birinin cevabı şüpheye ned- (14.4.2020). URL: https://covid19bilgi.saglik.gov.tr/tr/sal-
en oluyorsa, görev güvenli bir şekilde yapılamaz. Eğer gin-yonetimi-ve-calisma-rehberi.html
bu sorular tam ve net olarak cevaplanabiliyorsa hasta 2. TC Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı SHGM Uçuş Operasyon
transferi sağlıklı bir şekilde gerçekleştirilebilir. Tüm Emniyet Bülteni. (28.5.2020). URL: http://web.shgm.gov.tr/
bu şartlar yerine getirilse bile hasta transferi önc- documents/sivilhavacilik/files/Covid-19/covid-19-uoeb.pdf
esinde ve transfer sırasında dikkat edilmesi gerek- 3. World Health Organization. Handbook for the Man-
en birçok farklı husus vardır. Ayrıca uçuş sırasında agement of Public Health Events in Air Transport. Up-
oluşabilecek acil durumlara karşı da hazırlıklı olun- dated with information on Ebola virus disease and MERS
malı, belli prosedürlere mutlaka uyulmalıdır. Pan- coronavirus. / (28.5.2020). URL: https://www.who.int/ihr/pub-
demi sırasında tüm hasta transferleri için önerilen lications/9789241510165_eng/en
minimum prosedürler şunlar olmalıdır: 4. Martin T. Updated: Patient air transport during the COV-
1. Hastanın uçuş öncesi değerlendirilmesinde tıbbi ID-19 pandemic. (28.5.2020). URL: https://www.airmedandres-
uçuş ekibi rutin KKE (eldiven, önlük, N95 maske, yüz cue.com/latest/long-read/updated-patient-air-transport-dur-
siperi veya gözlük) kullanmalıdır. ing-covid-19-pandemic
2. Hastanın tıbbi öyküsünü alırken ateşi ölçülmeli; 5. World Health Organization. Global Surveillance for human
özellikle solunum yolu ve grip benzeri semptomları infection with coronavirus disease. (16.3.2020). URL: https://
sorgulanmalıdır. www.who.int/publications-detail/global-surveillance-for-hu-
3. Orofarinks muayenesi ve akciğer grafisi dahil sol- man-infection-with-novel-coronavirus-(2019-ncov)
unum sistemi muayenesi tam olarak yapılmalı, vital 6. Transport of COVID-19 and other highly contagious pa-
bulgularına (kan basıncı, nabız, oksijen saturasyonu) tients by helicopter and fixed-wing air ambulance: a narrative
bakılmalıdır. review and experience of the Swiss air rescue Rega. Albrecht
R, Knapp J, Theiler L, et al. Scand J Trauma Resusc Emerg
Med. 2020 May 14;28(1):40. doi: 10.1186/s13049-020-00734-9.

1284

COVID-19 HABERLERİ karşın (dış hatlar büyük ölçüde kapalı ise de) iç hat
uçuşları tam gaz devam etti. Doktorlar uçuş trafiğinin
THY’NIN C-19 KAYIPLARI bu şekilde sürmesi halinde ülkede vaka sayısının çok
artacağı öngörüsüne kulak asılmadı. C-19 pandemi-
si Amerika’daki hava yolcusu sayılarını Nisan ayında
60 yıl öncesindeki seviyesine düşürdü: 97 bin 130 kişi
oldu. Sonra bu uçuşlar durduruldu ise de virüsün
yayılmasına katkı sağladığı tahmin edilebilir.

DELTA’DA 10 ÇALIŞAN YAŞAMINI YITIRDI

C-19 pandemisinde başka şirketlerde de pilot ve ka- 18 Haziran 2020 günü yapılan açıklamada, Del-
bin memurları arasında hastalananlar oldu. THY’nin ta Havayolları’nda Covid-19 testi pozitif çıkan 500
biri emekli olmak üzere 6 pilotunu kaybetmesi büyük çalışandan 10’unun hayatını kaybettiği bildirildi. Şir-
üzüntü yarattı. Kpt.Plt. Serdar Gündoğdu, Kpt.Plt. ketin Gn.Md. Ed Bastian’a göre, bu personelin büyük
Mehmet Ali Kılıç ve Em.Kpt.Plt.(simulatör öğretme- çoğunluğu iyileşti. Halen 10 bine yakın personelin
ni) Mustafa Özden Türkön, Kpt.Plt. Ender Tamer Erol evden çalışmayı sürdürmekte.
ve Em. Kpt.Plt Metin Pekoğlu’ya rahmet, yakınlarına
sabır diliyoruz… ‘EVDE KAL’ KAMPANYASINA ASTRONOT
DESTEĞI
KORONAVIRÜS KRIZI HOSTESLERI
HEMŞIRE YAPTI Uluslararası Uzay İstasyonu’nda yaklaşık 1 yıl izole
olarak yaşayan NASA astronotu Scott Kelly, izo-
İngiliz havayolu şirketlerinden EasyJet ve Virgin At- lasyon sürecindeki tecrübe ve tavsiyelerini paylaştı.
lantic, C-19 pandemisi nedeniyle duran uçuşlar ve Rus kozmonot Mikhail Kornienko ile birlikte 27 Mart
boşta kalan kabin memurlarını çalıştırmak için bir 2015 ile 2 Mart 2016 tarihleri arasında ISS’de kalan
yol buldu. 9 bin hostes hastanelerde hasta bakımı için Kelly, “Uyumaya gittiğimde işteydim, uyandığımda yine
görevlendirdi. Singapur Airlines’in 300 kabin memuru işteydim. Günlerce aynı yerde yaşayıp çalıştığında, eğer
da ücretsiz olarak hastanelerde çalıştı. izin verirsen iş her şeyi ele geçirebilir hale geliyor. Bu
sürecin uzun vadeli olduğunu bildiğimden kendimi buna
ÇEÇENISTAN’DA HAVAYOLU alıştırdım ve belli bir düzen kurdum. Bu zorlu süreçte
YOLCULARINA COVID-19 TEST birlikte olduğumuz sürece her şeyin daha iyi olacağına
ZORUNLULUĞU inanıyorum. Evimizde sıkışıp kalmışız gibi hissetsek de
her zaman yapabileceğimiz bir şeyler var” dedi.
Rusya Federasyonu’na bağlı Çeçenistan Cumhuri-
yeti’nin başkenti Grozniy’deki havalimanı, hem gelen KORONAVIRÜS ‘ŞAKASI’ UÇAĞI GERI
hem de giden yolculara C-19 testini zorunlu kıldı. 11 DÖNDÜRDÜ
Nisan 2020 gününden itibaren Moskova-Grozniy sefer-
leriyle bölgeye gelen yolcuların yanlarında C-19 test 4 Şubat 2020 günü Kanada’nın Toronto kentin-
belgesi bulundurmak zorunda olduklarını ve sadece den Jamaika’nın Montego Bay kentine gitmek üzere
bu belgeyi ibraz eden yolcuların girişine izin verileceği; hareket eden 243 yolcu taşıyan uçağın kalkışından 2
giden yolcuların da test belgesi olmadan havalimanına saat sonra bir yolcunun “yakın zamanda Çin’e seya-
kabul edilmeyeceği bildirildi. Bu kural Haziran ayından hat ettiğini ve koronavirüse yakalandığını” söylemesi
itibaren başka ülkelerde de uygulandı. üzerine uçak Toronta’ya geri döndü. Maske ve eldiven
verilen yolcu uçağın arka kısmına alındı.
DÜNYANIN TERSINE ABD’DE IÇ HAT
TRAFIĞI KESILMEDI KORONAVIRÜS HASTASINA ÖMÜR BOYU
UÇUŞ YASAĞI
ABD’de virüsün bulaştığı kişi sayısı 7 Nisan günü
400 bine, ölenlerin sayısı ise 13 bine çıkmış olmasına 11 Mart 2020 günü NewYork JFK Havaalanından
Palm Beach’e giden Jet Blue Havayolları uçağına bin-
en koronavirüs hastası bir yolcuya, durumunu deklare
etmeyerek uçuş ekiplerinin ve uçaktaki 114 yolcunun
yaşamlarını tehlikeye attığı için ömür boyu uçuş yas-
ağı cezası verildi.

1285

LOGANAIR, 2 UÇAĞIYLA KORONA America” Birliği bir duyuru yaptı. Buna göre uçuştan
HASTALARINI TAŞIYACAK önce her yolcuya salgın önlemleri konusunda yap-
maları gerekenler anlatılacak. Maske takmak zorun-
Loganair, uçak- lu olacak. Uçuş sırasında uyarılara rağmen maske
larının ikisini diğer kullanmayı reddeden yolcular, olayla ilgili soruştur-
hastanelere nak- ma tamamlanana kadar kara listeye eklenecek.
ledilmesi gerek- Soruşturma boyunca uçakla yolculuk yapamaya-
en korona virüsü cak... Delta Airlines CEO’su Ed Bastian, maske takma
hastalarını taşı- kuralına uymayan 460 kişinin uçuşa yasak listesine
mak için İskoç Ambulans Servisi ile birlikte çalıştıklarını eklendiğini duyurdu.
açıkladı. Bu uçaklar Glasgow Havaalanında bekleyip
İskoçya genelinde tıbbi uçuşlar gerçekleştirmekte. MASKE TAKMAMA KAVGASI
Hastaların nakli için ‘Epishuttle’ izolasyon kapsülleri
kullanılmakta. 20 Ekim 2020 günü Miami’den Atlanta’ya gitm-
eye hazırlanan Delta Havayolları uçağında bir yolcu
KABINDE KIŞISEL IZOLASYON YÖNTEMI maske takmasını isteyen kabin memuruyla tartıştı.
Kabin memurunun maske takmayan yolcunun uçak-
Dünyada havayolları yavaş yavaş tan indirileceğini söylemesi üzerine tartışma bir anda
uçuşlarına başlarken, sosyal şiddete dönüştü ve yolcu kabin memuruna tokat attı.
mesafe ve hijyen sorununa çare
arayışları bağlamında, bir kadın MASKE KARŞITI KONUŞAN ADAMI KARISI
yolcunun taşınabilir ve açılabil- TOKATLADI
ir çadır görünümündeki korunma
şekli ilginç olarak nitelendirildi. Easy Jet’in Manchester-Tenerife uçuşunda bir
Yağmurlu havalarda stadyumda adam, maskesiz olarak “Hepinize yalan söylüyorlar,
maç izleyen seyirciler için üretilmiş olan bu tek kişilik ne kadar uzun süre maske takarsanız bu iş o kadar
çadır, uçaklarda da uygulanabilir bulundu. uzar” diye konuşarak herkese maskesini çıkarmasını
‘tavsiye etti. Yanında oturan ve kendisin müdahale et-
YENI ZELANDA’DA MASKE TAKMAYAN YOLCU meye çalışan karısına küfür ederek “Sen sus embe-
TUTUKLANDI sil” diyen adama kadın tokat attı.

Yeni Zelanda’nın Air Chathams şirketinin Auck- OYUNCU ŞAHIN IRMAK’IN ‘INTIHAR UÇUŞU’
land’dan Whanganui’ye giden uçağında yüz maskesi BENZETMESI
takmayı reddeden bir adam, kendisini uyarak kabin
görevlisiyle tartıştı. İnişte uçağa gelen polis tarafından 5 Eylül günü yaptığı uçuşla ilgili tweet’i şöyle: “Pan-
kelepçelenerek götürüldü. deminin başından beri ilk defa uçağa binmek zorunda
kaldım meğer intihara teşebbüs etmişim haberim yok-
İNGILIZ YOLCUNUN MASKE KRIZI DIVERT ETTIRDI muş! THY uçağında ne doğru düzgün maske takan ne de
mesafe! Üstelik uçakta 1 kişilik yer dahi yokken!”
6 Eylül 2020 günü Antalya’daki tatili sonrası Lon-
dra’ya dönmek için uçağa binen 32 yaşındaki İngiliz yol- RUSYA’DA UÇAKTA SOSYAL MESAFE KAVGASI
cu uçakta maskesini takmak istemeyince kriz yaşandı.
Pilot Bodrum’un karşısındaki İstanköy (Kos) havali- 25 Mayıs 2020 günü Soçi-Moskova seferini yapan
manına acilen indi ve İngiliz turist gözaltına alındı. Ural Havayolları’na ait Airbus A320 tipi yolcu uçağın-
da, Moskova’ya inişinden sonra yolculardan biri çıkış
JAPONYA’DA MASKESIZ YOLCU IÇIN UÇAK INDI kapısına doğru diğer yolculara çarparak ilerledi. Çı-
kan tartışmada bir başka yolcuyla yumruklaşarak ka-
7 Eylül 2020 günü Japonya’da Peach havayolu fir- vga etti.
masının iç hatr uçuşunda maske takmayı reddeden
yolcu, uçağın Niigata Havaalanı’na acil iniş yapmasına COVID PANIĞI
neden oldu.
15 Haziran 2020 günü saat 19.05’te Almanya-Düs-
ABD’DE MASKE TAKMAYAN YOLCULAR ‘KARA seldorf’dan Adana’ya kalkması beklenen uçakta
LISTE’YE ALINACAK bulunan 55 yaşındaki bir erkek yolcunun “Nef-
es alamıyorum“ diyerek bağırması üzerine uçağın
ABD’nin en büyük hava taşımacılığı şirketleri Alaska kalkışı iptal edildi. Aprona geri dönen uçak 1,5 saat
Airlines, American, Delta, Hawaiian, JetBlue, South- rötarla havalandı.
west ve United Airlines’ın oluşturduğu “Airlines for

1286