Truyện Cổ Tích và Ca Dao Tục Ngữ-Hà Anh Phương

HÀ ANH PHNG TRUYN C TÍCH VÀ CA DAO TC NG VIT NAM. TÀI LIU THAM KHO. 1. Lng Kim nh: S ip Trng  ng. Thanh Niên Quc Gia xut bn, 1984. 2. Lng Kim nh: Kinh Hùng Khi Trit. An Vit xut bn. 3. Nguy n ng Thc: Lch S Trit Hc ông Phng.Duy Nht tái bn, 1961. 4. V Qunh - Kiu Phú: Lnh Nam Chích Quái. Vn Hc, Hà Ni, 1990. 5. Nguy n Duy Cn: Dch Hc Tinh Hoa. Xuân Thu xut bn. 6.Nguy n Thiu Dng: Mt phát hin mi v Kinh Dch: Trung Thiên  . Thông tin khoa hc H DL Duy Tân tháng 5/1999. 7. Vin Bo Tàng Lch S Vit Nam. Nhng trng  ng ông Sn ã phát hin fl Vit Nam, 1973. 8. Stephen Oppenheimer: Eden in the East: the Drowned Continent of Southeast Asia. Nhà xut bn Phoenix (London), 1998. 9. Wilhelm G Solheim II: New Light on a Forgotten Past. Naional Geographic, Vol.139, No.3 Tháng 3 nm 1971. 10. Lê Vn Siêu: Vit Nam Minh S. 2006. 11. ffii Nam thc lc tin biên. 190

cng ít nhiu  cao sffl thông minh cffa bn thân, là b/mfi chúng). Tc ng Pháp có câu "Cái tôi thì áng ghét" (Le moi choque toujours). Có th! b# sung cho rõ hn: Cái tôi, c cái tôi tffl thân và cái tôi n theo, u áng ghét; cho nên, trong giao tip, cn tránh nói nhng iu áng ghét kia, ó cng là cách ngn ng$a sffl xúc phffim cffa ng%i i thoffii vi bn thân. Ng ý cffa bài ca dao là v&y 30. CHNG SAO, V VY Chng ánh bc, v ánh bài, Chng hai ba v, v hai ba chng. Có 7 trên 14 âm tit 'c l*p lffii, nói cách khác, ch+ có 7 âm tit ( ng th%i là 7 t$, k! c nhng t$ gn ngha dùng thành c*p nh hai-ba, bffic-bài), 'c dùng ! tao nên bài ca dao. C*p lc bát 'c t# chc thành bffii v i xng nhau, trong m<i v, lffii theo hình thc ti!u i: Ch ng [c% bffic], v' [c% bffic] Ch ng [trai gái], v' [trai gái] ch ng sao, v' v&y V' t= ra bình >ng không thua kém ch ng (ca dao t$ng  c&p 1 vn  tng tffl theo hng này: Chng n ch, v n nem;  a có thèm, mua tht mà n. dù theo l giáo và phong tc truyn thng, nhng vic làm này cffa ng%i v' s? b lên án mffinh hn ng%i ch ng. Nhng xét nguyên nhân, dffla theo cách di n ffit cffa bài ca dao, thì do ng%i ch ng gây ra trc, có v@ nh bày %ng cho v' làm, nên phi chu trách nhim (khi gia ình, sffl nghip b # vJ Bài ca ao có th! ch+ là sffl chê trách chuyn ch ng sao v' v&y cùng i theo con %ng h h=ng. Dù v&y, ít nhiu vRn tìm thy mt l%i khuyên bo U ây, ó là: ! bo ban 'c v', cùng nhau xây dfflng hffinh phúc gia  nít, ng%i ch ng phi nghiêm túc, không bffic bài, trác táng; còn môi khi ã h n, thì ng%i v' cng c quyn nh v&y mà không trách c 'c. 189

m*t ch+ tên anh ch ng cffa ch này là mt k@ tôi òi hèn mffit, ch>ng có gì ! xng tng. Chúng ta nh&n ra, c hai u nói quá, nói phóng ffii sffl th&t ! ffit mc ích, fl ch n là khoe khoang, U anh kia là hffi b. Truyn ng^n "Quê mfi" cffa Thanh Tnh có mt chi tit gn gi vi bài ca dao: Tho ly ch ng khác làng, anh này làm hng th (nh&n và phát th t$ trong làng), hôm n, v quê gi< ông mt mình, ng%i b h=i sao ch ng con không qua, Tho áp "Dffi, nhà con m^c vic quan"; cô Khuê, ch em chú bác vi Tho nghe v&y, tr môi nói: "Th  làm hng th mà cng gi là vic quan". Chi tit này có v@ xác thfflc, không phóng ffii (hay thu bé) nh bài ca dao, nhng là mc ích ý ngha u ging nhau. Trong cuc sng, nhng iu tffl  cao minh, 'c phân tích chi li; chúng 'c úc kt, th! hin trong mt loffit các khái nim? tffl cao, tffl ffii, tffl tôn, tffl kiêu, tffl mãn, tffl ái, tffl ^c tffl hào... Sfl d chúng 'c xác nh t%ng t&n nh v&y, vì tuy mi khái nim u có ni hàm và ngoffii diên riêng, song chúng vRn có nhng ch< giao nht nh, và u là nhng ngáng trfl cho sffl hòa nh&p cffa mt cá th! i vi cng  ng. i Cùng vi cái tôi tffl thân là cái tôi n theo, cái tôi sng kèm (sng kèm v'/(h ng, ông bà, cha mfi, con cái, anh em, bffin bè, h tc, làng xã,...), ph# bin nht là vi ch ng và con cái; khoe ch ng cao quý, hàm ý mình cng sang giàu (khoe con hc gi=i, 188 M C L C. Trang Li m  u. ............................................................ 3 PHN TH NHT. M C ÍCH VÀ NI DUNG. TRUYN C TÍCH VÀ CA DAO T C NG VIT NAM. A. Kê Hoach Phát trin ng hng Tui tr Vi t Nam hi ngoi. .................... ............................ 9 B. ng hng Tui tr Phát huy Tinh Hoa Van Hóa Dân Tôc Viêt......................................... ...... 10 C. Ý ngha các truy n c tích và ca dao tc ng. .. 11 PHN TH HAI. NI DUNG CÁC TRUYÊN C TÍCH VIT NAM. 1. Truy n Tm Cám. ............................ 15 2 Truy n Thch Sanh Lý Thông. ........ 26 3 Truy n T Thc. .............................. 30 4 Truy n Thánh Gióng. ....................... 34 5 Truy n Trng Qunh. ...................... 39 PHN TH BA. NI DUNG CA DAO T C NG VIT NAM. 1. Ca dao Vi t Nam. .................................... 57 2. Ca dao tình quê hng. ........................... 96 3. Ca dao lòng hiu tho. ............................ 102 4. Ca dao tình ngha phu thê. ...................... 107 5. Ca dao m thc Vi t Nam. .................... 110 6.. Ca dao lch s. ........................................ 113 7. Gii thích ca dao tuc ng Vi t Nam ....... 125 8. Ca dao ng ngôn ngi Vi t. ................. 161 TYI LIZU THAM KHYO

bên Sao h<n th? L%i giãi bày cffa Chó rt c th!, rõ ràng: Chó canh gi nhà không ! k@ trm ly c^p cffa ci và c vic ch*t u Mèo (hay k@ buông l%i trách c nó), là mt thành viên n`m di sffl bo v cffa Chó. Sfl d l%i gii thích cffa Chó có v@ cáu g^t, k@ c (cách xng hô "tao" - mi" cách *t Mèo di tay k@ trm trong lúc Chó thì cffl lffii chúng, theo cách "sffa h&u hâu) là vì v&y DRu sao, Chó cng ch+ "ng i chu bên mâm ch không phi ng i n (nó th%ng 'c chff cho n, sau khi h n xong). Và vì công sc nh ã nêu, thì chuyn hflng th cffa Chó cha phi ã tng xng. Chó n*ng l%i vi k@ ã không nh&n thc úng vai trò cffa nó nh v&y không h>n là quá áng. L%i ng U ây là: Không nên quá coi trng vic tffio ra sn phzm mà xem nhfi chuyn bo v nhng sn phzm 'c làm ra. 29. CHNG EM NGI VÕNG IU Chng em anh ã mt ch a? Tay cm th bc, ngi  a võng iu'. Chng em, anh ã bit ri, Tht l ng chc lt, chia xôi cho làng". Sách này cng ghi mt s bn khác cffa bài ca dao nh fl dòng hai: "ng i trong ca s# mà a võng iu; U dòng bn: "tay cm cái vfim hay ng i góc mn ho*c "khi ng thì thp, khi ng i thì cao . Em khoe chng em u  c cu lãnh cnh binh, Hôm qua anh cho nm d i ình Qung Long. Cm th@ bffic, ng i võng iu là cung cách cffa quan ln. Th^t lng b`ng s'i lffit và chia xôi cho làng là dáng v@ và vic làm cffa ng%i nghèo kh#, thp hèn. Ng%i ph n t= ra rt tin t%ng, tffl hào v ch ng mình, mi em ra khoe vi mt ng%i (là bà con, bffin c) mà ch ngh anh ta cha bit ch ng mình ra sao, r`ng: ch ng "là rt cao sang, quyn quý. G*p phi anh chàng b< bã, ho*c loffii ch+ quen nói úng bn cht sffl v&t, vffich 2 187

LI M U. Sut chiu dài lch s hn bn ngàn nm vn hin, dân tc ta ã có mt nn vn minh c# xa rfflc rJ. Nhng ng%i Vit tin s trong th%i ffii vn hóa vn minh Sn Vi, Hòa Bình ã có c xflng ch tffio các dng c  á , và sng trên vùng châu th# sông H ng-Vn minh sông H ng và sông Mã này ã khai hóa t ! tr ng trt, tffio ra mt h thng ê iu ! ch ngffl nc lt cffa các sông, ào kênh ! phc v cho vic tr ng lúa và ã tffio nên nn vn minh lúa nc và vn hóa làng xã. n th%i k  s^t, vào khong th k{ 7 trc công nguyên ã xut hin nhà nc u tiên cffa ng%i Vit trên min B^c Vit Nam ngày nay, theo s sách ó là nhà nc Vn Lang cffa các vua Hùng. Th%i k Vua Hùng 'c nhiu ng%i ghi nh&n ra là mt quc gia có t# chc u tiên cffa ng%i Vit Nam, b^t u vi truyn thuyt Con R ng cháu Tiên mà ng%i Vit Nam tffl hào truyn ming t$ %i này qua %i khác. Vit Nam thuc ông Nam A . Dân Vit c# ã sng và phát tri!n fl B^c Vit lâu %i t$ Th%i ffii  a c. ( cách nay trên 10 ngàn nm TCN), n Th%i ffii  á mi.( 8 n 3 ngàn nm TCN), qua Th%i ffii   ng á,   ng, Th%i k  s^t,vi các nn vn hoá Vit Nam nh sau : Vn hoa Sn Vi (20.000 - 12.000 TCN) Vn hoa Hoa Bình (12.000 - 10.000 TCN) Vn hóa B^c Sn (10.000 - 8.000 TCN) Vn hóa Phùng Nguyên (2.000 -1.500 TCN) Vn hóa  ng &u (1.500 - 1.000 TCN) Vn hóa Gò Mun (1.000 - 600 TCN) Vn hóa ng Sn (700 TCN - 100) Vn hóa Sa Hunh (1.000 TCN - 200) . Dân Vit c# sng fl B^c Vit lâu %i 3 Li, dò (mt loffii bRy, th%ng làm b`ng dây thòng long) khin chim b túm b^t; ó, l%, ng khin cá g*p nffin Không th! nói ch^c trong các th li bRy trên, loffii nào lffii hffii hn loffii nào, mà còn tùy thuc vào t$ng con chim, cá c th!, tùy thuc vào không gian, th%i gian chng bRy; nhng thông th%ng thì chim d b m^c dò hn, cá d b ng bffa hn. iu này nh`m nói lên, cái khôn, cái hi!u bit có mc , có gii hffin cffa nó. M<i khi có sffl v&t, hin t'ng tác ng v't kh=i gii hffin này, cái khôn mt tác dng. Ví d, chàng trai fl bài ca dao di ây, rt lo l^ng v vic mt khôn trc l%i nh= to " mà cô gái mình yêu ang g*p phi: Ngi ngoan lên bãi hái chè,trái dm ba lá xung khe ta ngi. Chim khôn cht mt vì mi, Ngi khôn cht mt l li nhô to: Chim khôn tránh li nc dò, Cá khôn tranh mãi, lng l mc ang. Ngi ngoan yêu n tôi chng? T$ ó, có th! rút ra ý ngha khái quát,  ng th%i, là l%i khuyên ( ffn bài ca dao: Cái khôn, sffl hi!u bit cffa ta trc muôn vàn sffl v&t, tin t'ng (tffl nhiên và xã hi) rt hffin ch, không nên quá tffl tin, { lffii vào nó, mà trc mi tình hung, cn phi l'ng nh, tìm tòi nhng kin gii mi, ! tránh m^c phi sai lm. 28. CHÓ NÊU CÔNG "Rung se m úa chng ch mi âu, Chúa t m n xuflng mi ã ngi chu tr c tiên?" "Có tao, tao sffia hu hu, Không thì k trm cht u mi i!". "Ch": thy; "mn": mâm nan có 4 chân, dùng ! dn cm n; "chúa": có th! hi!u nh chff, ng%i chff. L%i sau là cffa Chó, l%i u có kh nng do Mèo nói (vì Mèo và khó u ging nhau fl i!m là cùng xut hin lúc v$a dn mâm lên, gia chúng cng th%ng ganh t cu xé nhau). Nông dân phi v&t ln vi  ng rung, dãi n^ng dm ma mi kim 'c cm n, v&y mà v$a *t mâm xung, Chó ã ng i 186

Trong c x, quan h vi k@ mffinh (sc vóc, th lfflc ln mffinh), ng%i yu cn khéo léo; th&n trng, và ch ! k@ mffinh ging nanh vua do b xúc phffim bfli sffl thiu chín ch^n cffa mình. ó là l%i khuyên 'c rút ra t$ hai bài ca dao. (Câu Tc ng này, ng thi cng mang tính cht ca dao) 26. CHIM CHÍCH VE PHNG HOÀNG Con chim Chích ffl thng ngành tre,  c bao lông cánh mà ve Ph ng Hoàng. Chim Chích là loài chim nh=, n sâu b; Ph'ng Hoàng là mt loài chim vóc ln và fip lng lRy, 'c coi là cha cffa các loài chim(1) Chim Chích mà òi ve (tán t+nh ng%i khác gii, ! có th! i n quan h la ôi) Ph'ng Hoàng là không tffl bit thân ph&n mình. Tc ng có câu a mc (mà) chòi mâm son", vi ý, ng%i ang fl v trí thp kém lffii mun 'c kt hôn vi ng%i có a v cao sang. Chuyn chim Chích ve Ph'ng Hoàng" là mt bi!u hin sinh t#ng cffa câu tc ng này. v+a ó là l%i ng cffa bài ca dao. 27. CHIM KHÔN, CÁ KHÔN Chim khôn tránh l i, mc dò; Cá khôn tránh ó, tránh lff, mc ng. Theo hoàng Phê (chff biên 1994. t$ i!n ting Vit.) trù Phng Hoàng là "chim tflng t'ng, có hình thù ging chim tr, 'c coi là chúa cffa loài chim". Có th! chia bài ca dao làm hai phn, m<i phn mt dòng (fl ây là mt câu) theo mô hình A khôn (thì cng ch+) tránh 'c y, (nhng vRn m^c phi Y. Chim khôn thì cng ch+ tránh 'c li, nhng vRn m^c phi dò. 185 Qua các th%i ffii vn hóa vn minh cffa Vit Nam lâu %i, t# tiên ta ã sáng tffio dùng nhng giá tr truyn thng vn hóa dân tc Vit, 'c ghi trên trng  ng c# Ngc L Vit Nam, ! hng dRn dân tc ta sng 'c hffinh phúc thành công chin th^ng xâm lng, dù quân xâm lng to ln nh quân Tu, hay hùng mffinh nh quân Mông C# cng phi tan tành khip s'. Nh% ó, dân tc ta mi không b  ng hóa sau hàng ngàn nm do Tu ô h. Vì thffa xa cha có ch vit, t# tiên ta ã dùng các hình t'ng (tròn vuông, cong)và cac huyn s (2,3), ! di n t nhng giá tr tr truyn thng vn hóa dân tc Vit, nên ít ai hi!u 'c. Ngày nay, nh% các trit gia và các nhà kho c# ã gii mã và ph# bin rng rãi, nên nhiu ng%i ã hi!u bit.. Do ó, Trong %i sng dân tc hang ngày, ta thy rt nhiu hình t'ng Tròn vuông, cong, và huyn s 2, 3 Nh Tt ta phi có 3 ngày. M*c áo dài trên 2 khuy di 3 nút. ám ci phi có tru, cau, vôi.(s 3). Các  cúng nh l, tc, gi phi có 2 tai 3 chân.  táng xa có b 3 cái chffic (chffic tc là 2). Nhà phi 3 gian 2 chái. Xa kia vua i xe phi mui tròn, thùng vuông.  ng tin xa phi hình tròn l< vuông. Ng%i quân t phi i nón tròn i giy u vuông. Các bà i hài cong. Mái nhà cong, thuyn r ng cong v.v. Tt c nhng hình t'ng v huyn s di n t, u có ý ngha là sng hòa h'p em lffii tt fip, ho*c sng theo ffio Ba ! 'c hffinh phúc thành công yên vui. Xa kia, nhng giá tr truyn thng vn hóa dân tc Vit, cha 'c gii mã ít ai hi!u 'c. Nhng t# tiên ta ã sáng tffio ra các Phong tc t&p quán cffa ta, các truyn c# tích, các ca dao tc ng, là nn tng giáo dc vn hóa dân tc Vit, ã hng dRn dân tc ta sng theo nhng giá tr truyn thng vn hóa dân tc Vit, ! 'c kh=e mffinh tt lành, em lffii hffinh phúc thành công chin th^ng xâm lng, gi vng t nc, sáng tffio vn chng ngh thu&t k tài. Bit fl hin g*p lành, tránh fl ác kh=i g*p d.. . 4

Ngày nay, Sau gn 40 nm qua, sng fl các nc vn minh trên th gii, nht là tffii Hoa K, là a bàn thu&n l'i ! phát tri!n ng hng Tu#i tr@, mà phn ln nh% vào trình  trí thc ông o cffa các cha mfi ông bà ã hy sinh lo cho gia ình, và hng dRn các con cháu tu#i tr@ c g^ng chuyên cn hc hành làm vic. Ngoài ra, nh% di truyn vn minh rfflc rJ lâu %i cffa dân tc t nc ta, vi nhng giá tr truyn thng vn hóa dân tc Vit, và các phong tc t&p quán cffa ta, Tu#i Tr@ Vit Nam Hi Ngoffii ã 'c thành công v@ vang mau chóng trên kh^p th gii v các lãnh vfflc. Th&t là hãnh din cho Tu#i Tr@ Vit Nam Hi Ngoffii, ã làm rang danh Cng  ng Ng%i Vit Hi Ngoffii . Nhng gi% ây, th h cha ông ã già, s? phi qua i. Tu#i Tr@ Vit Nam Hi Ngoffii không còn cha mfi ông bà ! c vn hng dRn, lffii không rành ting Vit, và các tài liu v nhng giá tr truyn thng vn hóa dân tc Vit có rt ít b`ng ting Anh. V&y, tng lai, Tu#i Tr@ làm sao có th! hãnh din gi vng 'c Cng  ng Ng%i Vit Hi Ngoffii ang 'c v@ vang kh^p th gii ? Nên, ngay t$ bây gi% Tu#i Tr@ Vit Nam Hi Ngoffii hãy c g^ng phát tri!n %ng hng Tu#i tr@, là phát huy nhng giá tr truyn thng vn hóa dân tc Vit b`ng song ng, càng sm càng tt. Tffio sc mffinh cho Tu#i tr@, ! thng tin Cng  ng Ng%i Vit Hi Ngoffii vng mffinh. R i a t nc Vit Nam sm 'c Tffl do Dân chff giu mffinh, dân hffinh phúc m no. ! óng góp vào vic phát tri!n %ng hng Tu#i tr@ Vit Nam Hi Ngoffii , chúng tôi ã su tm vit t&p Truyn c# tích và ca dao tc ng,! giúp cho th h tr@ tng lai d dàng tìm hi!u v vn hóa dân tc Vit. Dù c g^ng n âu, chúng tôi cng không tránh kh=i mi khuyt i!m.V&y có iu gì không úng, kính mong Qúy vi ch+ giáo cho. Xin chân thành cm ta. Cali ngày 10 tháng 8 nm 2014 Hà Anh Phng 5 Nhng l^m khi ming n 'c hi!u theo ngha rng, là lt c nhng gì phc v cho %i sng v&t cht cffa con ng%i. Con ng%i tùy hoàn cnh, a v mà có th! phffim sai lm do tham/mê ming n ki!u này; nh Nguy n Gia Thiu t$ng nêu: - Mi phú quý nh làng xa mã, B vinh hoa lfia gã công khanh. (Cung Oán Ngâm Khúc" - dòng 8/-82) Chuyn "tham n", "mê m i" ã hi!u theo mc  phffim vi hay hoàn cnh nào. ít nhiu cng dRn con ng%i n sai lffic, có th! - thành ti phffim; và bài ca dao ã ly ó làm mt li rn áng ghi nh. . 25. CHIM CHÍCH GHO B NÔNG (1) Chim Chích mà gh#o B Nông, n khi nó mffl: "Ly ông tôi chfia!" (II) Chèo Bo mà gh#o Vàng Anh, n khi nó ánh ly anh tôi chfia" Chim chích là loài chim nh=, n sâu b; B Nông là loài chim ln m= to và dài, c# có bìu fflng m i (th%ng là cá ), sng t$ng àn fl b% sông, bi!n. Chim Chích mà chòng ghfio, chc tc B Nông, ! có Nông gi&n m# cho thì rõ là nguy khn. Chèo Bèo là loài chim n sâu b, so vi Vàngnb thong anh) thì không mffinh b`ng, nu chc tc ! Vàng Anh ánh cho thì khó b chng J Hai bài ca dao ang bàn là bài vn bn  ng ngha. Bài ca dao di ây cng mang ý tng tffl Chó thy hùm ngffi vut râu, n khi hùm dy u lâu chng còn. 184

lffii có câu "Sông bao nhiêu n c c$ng vfia; Trai bao nhiêu v c$ng ch a bng lòng. Nhiu v' 'c coi là mt bi!u hin quan trng v a v và sffl giàu sang cffa ng%i àn ông. iu này 'c lu&t pháp, t&p quán phong kin th$a nh&n Nó làm ny sinh nhng ham mun v luyn ái không cùng. U ng%i àn ông, và tffio nên nhng mâu thuRn ln trong hôn nhân và gia ình, coi khinh ng%i ph n. Bài ca dao dfflng lên chic áo ông ch ng 'c các bà v' may làm bi!u trng cho a v và sffl giàu có y. Nhng cng chính nhng bà v' làm h=ng chic áo do chính h tffio nên. Mâu thuRn gia sffl giàu sang và nhng bà v' cng là mâu thuRn gia quyn sng, quyn 'c hffinh phúc cffa ng%i ph n vi ch  a thê. Th! hin sffl mâu thuRn này, bài ca dao nh`m lên án sffl phi lí, bt công mà ng%i ph n phi gánh chu. 24. CHIM, CÁ MflC CffiN VÌ THAM MI Chim tham n sa vào vòng l i, Cá mê mi mc phi l %i câu; Ai i phi khc ghi sâu. Noi g ng chim cá, mai sau rn mình. Vì tham n, mê m i mà Chim sa li. Cá m^c câu (con ng%i ã l'i dng *c i!m tham n này cffa Chim, Cá ! m, bRy chúng).Con ng%i cng phi n mi sng 'c. Tc ng có nhiu câu  c&p n ming n, câu gây n t'ng nhiu nht, có l? là: Ming n là ming ti tàn, mt n mt ming ln gan lên u, Cái tffio n t'ng là ã nêu hai m*t i l&p nhau cffa vn : v$a coi khinh, v$a coi trng nó. ó là ming n theo ngha bi!u v&t, ngha trn tri. 6 183

PHN TH NHT. M C ÍCH VÀ NI DUNG. TRUYN C TÍCH VÀ CA DAO T C NG. 7 23. CHIfflC ÁO ÔNG CHNG VÀ NHNG BÀ V TH MAY Sm mai i ch Gò Vp, Mua mt xp vi; em v Con Hai nó ct, Con Ba nó may, Con T nó t, Con Nm nó vin,. Con Sáu m nút, Con By vt khuy. Anh b c cng ra i, Con Tám níu, con Chín trì M ffi i! Sao em & vy, còn gì áo anh! ây là l%i k! cffa ng%i ch ng, ông i mua vi ! nhng bà v' may áo cho mình Có sáu bà, t$ bà Hai (tc u, c) n bà By- 'c k! là có tham gia vào vic may vá. Ba bà v' còn lffii tuy không nêu ra, nhng có th! hi!u là cng ã góp phn hoàn thành chic áo. Ng%i àn ông m*c chic áo mi “bc c>ng ra i". Nu i n c<, i làm vic thì h>n không xy ra chuyn "níu", "trì” (lôi kéo th&t mffinh v phía mình, b`ng cách ng i bt hay n`m dài xung) Và dù hành ng “níu”, "trì" bài ca dao ch+ k! là cffa bà Tám, bà Chín, nhng ta vRn có th! suy lu&n là g m c nhng bà v' khác, ch+ tr$ mt ng%i, ó là bà M%i, ng%i v' duy nht 'c ch ng gi b`ng em vi v@ trìu mn (trong lúc các bà khác u 'c gi b`ng "con"). iu này chng t= bà M%i 'c cng chiu, và do ó, không cn phi có hành ng giành gifflt ch ng nh nhng bà kia. Ông ta i âu mà các bà v' gây cng th>ng nh v&y? Câu tr l%i? Có th! 'c tìm thy là: Ông ta i kim bà M%i Mt! Tc ng có câu "Làm trai ly v bé, nhà giàu tu nghé hoa", 182

th! cn c vào chuyn n*ng nhfi ! *t iu kin làm cht liu cho c ng chiêng 'c, l&p lu&n này thiu logic (bfli n*ng nhfi cha h>n là mt trong s nhng thuc tính, yêu cu cffa cht liu c ng, chiêng; và gi s ây là mt thuc tính i na thì cng là mt thuc tính không c bn, không th! cn c ! *t iu kin tuyt i nh v&y). V&y thì "n*ng", mt *c i!m n#i tri cffa Chì, 'c bài ca dao dùng theo ngha bóng (dffing tng tffl cách nói "n*ng kí" khi ánh giá mt con ng%i, v vic dùng trong khzu ng hin nay, tffim hi!u l "tt", hay", "gi=i", có l'i",... Hi!u nh v&y thì bài ca dao h'p l?. Và l%i cht vn (dòng bát) là mt b`ng chng, mt sffl vic c th! ! phn bác, phff nh sffl khoe khoang cffa Chì. M<i ng%i có nhng sfl tr%ng sfl on riêng, phát huy sfl tr%ng thì d thành công, i phó b`ng sfl on thì d tht bffii; khoe sfl tr%ng cffa mình ã không nên, tffl cho mình hn h>n ng%i khác v mi phng din (có phn phóng ffii cái sfl tr%ng kia), lffii càng không nên - ch+ có nhng k@ cu ng dffii mi làm nh th. ó là ng ý cffa bài ca dao. 8 181

9 Cách tr ming này v$a bp chát v$a sâu s^c, bfli nó hàm ý, khi nói lên cái xu cffa ng%i khác. ng%i nói  ng th%i cng nh&n ra cái xu fl bn thân, khác vi k@ không thy 'c khuyt i!m cffa mình (nh Chut Chù không bit mình hôi hôi nh chut chù – nên ã i chê kh+). U c*p lc bát sau cng tng tffl, Ln ngh mình ng^n nên chê Trffich. Th%n Bn cho ming m m mình th>ng ngay, nên chê cá Chai. Và mt loffit nhng chê bai ki!u này mà ca ao ã t$ng nêu; ví d: Cú li chê bai v0 rng hôi, Gi cùi chê Khách dài uôi vt v Th%ng thì con ng%i hay m^c mt s khuyt i!m nht nh; iu mà ng%i khác m^c, mình cng có th! m^c phi. ây cng là mt *c i!m chung cffa loài ng%i (mà không có chúng, hay gii tr$ 'c chúng, con ng%i s? bin thành mt sffl v&t mi mang dáng vóc ng%i - Thn, Ph&t ch>ng hffin), có khác nhau chng, cng ch+ fl mc  (ph thuc nhiu vào hoàn cnh, môi tr%ng sng) mà thôi. Cho nên, phi th&n trng, cân nh^c khi xem xét khuyt i!m cffa ng%i; còn nh vic chê c%i, khinh th ng%i khác, thì lffii càng czn trng hn, ho*c tt nht là không nên, nh ca dao có bài nêu: Ai i ch v'i c ffi nhau; C ffi ng ffi hôm tr c, hôm sau ng ffi c ffi. 22. CHÌ VÀ NG Chì khoe Chì nng hn ng, Sao Chì chung úc nên cng nên chiêng? Chì n*ng hn  ng th&t sffl (t+ khi cffa chì là 1 l,34; cffa  ng là 8,96), nên Chì có khoe thì cng "ng%i ta th%ng tình". không 180 HÀ ANH PHƯƠNG Huy hiệu Logo Đường hướng Tu ổi trẻ. A. K Ế HO ẠCH PHÁT TRI Ể N ĐƯỜNG HƯỚNG TU ỔI TR Ẻ VI ỆT NAM H ẢI NGO Ạ I 1.TÌM HI ỂU PHÁT HUY GIÁ TRỊ TR ỐNG ĐỒNG C Ổ VI ỆT NAM. 2..K Ế HO ẠCH PHÁT TRI ỂN ĐƯỜNG HƯỚNG TU ỔI TR Ẻ VI ỆT NAM H ẢI NGO ẠI. Hai tác ph ẩm c ủa Hà Anh Phương. Nh ằm Mục đích : Phát tri ển Đường hướng Tu ổi tr ẻ Sinh ho ạt vui kho ẻ. T ạo điều ki ện cho Tu ổi tr ẻ g ặp g ỡ thân tình, để hàng n ăm vào dịp Hè, cùng nhau sinh ho ạt vui kh ỏe lành m ạnh, trao đổi kinh nghi ệm giúp nhau th ăng ti ến. Rồi th ời gian từ từ trau dồi ti ếng Việt. Phát huy Tinh hoa v ăn hóa dân tộc Việt b ằng song ng ữ. Tu ổi tr ẻ k ết h ợp hi ểu bi ết thành công v ẻ vang hiện tại, v ới nền v ăn hóa dân tộc Việt, s ẽ th ăng ti ến gi ữ v ững Cộng Đồng Người Việt Hải Ngo ại tương lai. Rồi đưa nước Việt Nam s ớm được Tự do, Dân ch ủ giầu m ạnh, dân h ạnh phúc ấm no.

Cho cht còn có nét ngha ch vic nói dai, nói móc máy khó chu. Mt dffing cffa ngh mc rt ph# bin vi ng%i nghèo ngày trc, là th' tre (th' làm nhà và các v&t dng gia ình b`ng tre). Vi th' mc, b  ngh ngoài chàng, c, dùi cui, còn nhiu th khác; riêng vi th' tre. thì cho ba th y cng vi cái ca na là ff. V lffii. th' mc dùng dùi cui kén chn hn th' tre, ó là mt offin g< cng, n*ng 'c tffio hình khá công phu và luôn ct gi trong hòm ngh; trong lúc th' tre ch+ dùng mt offin tre ch^c, dùng xong thì vjt b^ l-i nhà chZ. Vì v&y, tác gi bài ca dao rt có th! ã xut phát t$ hin t'ng này ! dfflng nên vic fl lffii, ra v cffa các nhân v&t. 21 . CHÊ NHAU Con Chó chê Kh2 lm lông, Kh2 li chê Chó n dông n dài. L n ngn li chê Trch dài; Thffn Bn méo mi-ng chê Trai l-ch mm. Bài ca dao có th! 'c tách làm hai phn m<i phn là mt c*p lc bát, có t cách là mt vn bn c l&p. DRu v&y, khi ghép chung, chúng b# sung cho nhau ! tffio nên ý ngha khái quát hn U c*p lc bát u, Kh+ b Chó chê l^m lông", nó chê lffii Chó là "n dông n dài". Sffl th&t, thì Chó có th! không nhiu lông b`ng Kh+, nhng vRn thuc loài lông lá che thân (sffl phff lông này trfl thành du hiu ch+nh, ! nh&n din chúng; “Con mèo con chó có lông; Bi tre có mt, ni ng có quai" [TNPI I: 68]); Kh+ không "n dông n dài" nh Chó, nhng cng không phi là loffii n theo ba, úng gi% gic nht nh. Ngha là khi b Chó chê "l^m lông", Kh+ có th! chê lffii Chó lông không ít (và khi b Kh+ chê n dông n dài,”Chó cng có th! ly chuyn n lai rai cffa Kh+ ! chê lffii). Kh+ t$ng làm iu y vi chut Chù: Chut Chù chê Khí rng hôi. Kh2 li tr lffi “C h0 mày thm! 10 179 B. ĐƯỜNG HƯỚNG TU ỔI TR Ẻ. PHÁT HUY TINH HOA VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT. Tinh hoa văn hóa dân tộc Việt là điểm nổi bật nhất c ủa tổng thể nh ững giá trị vật chất và tinh thần, do Cộng đồng các dân tộcViệt Nam đã sáng tạo ra trong h ơn bốn ngàn năm văn hiến. Tinh hoa văn hóa dân tộcViệt có một nền triết lý rất cao đẹp được gọi là triết lý Nhân Bản, được tóm tắt trong thuyết Tam Hoàng, sau được công th ức hóa thành thuyết Tam Tài (Tài là Tác). Đó chính là Đạo Ba (Thiên Địa Nhân), là Chân lý sáng ng ời c ủa dân tộc ta, là Hòa h ợp Thiên nhiên Nhân bản, t ức sống h ợp v ới thiên nhiên, h ợp v ới Bản thiện, để được khỏe mạnh tốt lành, đem lại hạnh phúc thành công. 1. Tìm hiểu về Di truyền văn minh nguồn gốc dân tộc đất nướcViệt Nam, qua văn hóa: Hòa Bình Phùng Nguyên Đông S ơn, qua khám phá m ới nhất khảo cổ về vùng Sundaland, qua di truyền học và nhân ch ủng học phân t ử. Nh ờ đó, đã đóng góp một phần cho Tuổi trẻ Việt Nam hải ngoại đã thành công vẻ vang mau chóng trên khắp thế gi ới. 2. Tìm hiểu phát huy nh ững giá trị truyền thống văn hóa dân tộc Việt, qua triết lý Nhân Bản là t ư tưởng ch ủ đạo, mà tổ tiên ta đã dùng để được hạnh phúc thành công chiến thắng xâm lăng, gi ữ v ững đất nước, sáng tạo văn chương nghệ thuật kỳ ngàn năm do Tầu đô hộ. 3. Tìm hiểu các Phong t ục tập quán, các truyện cổ tích, các ca dao t ục ng ữ c ủa ta, là nền tảng giáo d ục văn hóa dân tộc Việt. để phát huy nh ững giá trị truyền thống dân tộc, đặc biệt là sống theo Đạo Ba là Hòa h ợp Thiên nhiên Nhân bản, t ức sống h ợp v ới thiên nhiên, h ợp v ới Bản thiện, để được khỏe mạnh tốt lành, đem lại hạnh phúc thành công yên vui . Tuổi trẻ hãy nối gót cha ông, nêu cao chính nghĩa quốc gia dân tộc, phát huy Tinh hoa văn hóa dân tộc Việt, để thăng tiến Cộng Đồng Người Việt Hải Ngoại v ững mạnh. Đưa Việt Nam s ớm được T ự do Dân ch ủ nước mạnh, dân giầu.

C. Ý NGHA CÁC TRUYÊN C TÍCH VÀ CA DAO T C NG. Truy*n c> tích Vi*t Nam là nhng truyn truyn ming dân gian k! lffii nhng câu chuyn xoay quanh mt s nhân v&t quen thuc anh hung tài gi=i chng xâm lng. nh Thánh Gióng,nhân v&t dng s nh Thffich Sanh, nhân v&t thông minh nh Trffing Qunh, nhân v&t tình ng%i nh T$ Thc, nhân v&t m côi, con riêng nh Tm Cám, ng%i c ác nh mfi con Cám hay mfi con Lý Thông v.v. Ca dao: (ca: bài hát có chng khúc, giai iêu; dao: bài hát ng^n, không có giai iêu). Nh v&y, Ca dao là th ca dân gian Vit Nam 'c truyn ming di dffing nhng câu hát không theo mt iu nht nh, th%ng là th lc bát d nh, d thuc. Ca dao là nn tng giáo dc vn hoá Vit Nam, có ý ngha v quê hng, v gia ình, v xã hôi v.v. Nh : Hõi cô tát n c bên  ffng, Sao cô múc ánh trng vàng ffl i? Nu không ffl ánh trng i, Rung khô lúa lép ly gì nuôi anh? . Con ng ffi có tffl có tông. Nh cây có ci, nh sông có ngun. Quê tôi #p lm ai i Núi cao bi&n rng tình ng ffi thit tha. Nhi7u iu phffi ly giá g ng Ng ffi trong mt n c phi th ng nhau cùng. Công cha nh núi Thái Sn, Ngh8a m# nh n c trong ngun chy ra. Mt lòng thff m# kính cha, Cho tròn ch+ hiu mi là o con. v.v. 11 20. CHÀNG V,  C C€NG V Chàng v thì /c c$ng v, Dùi Cui li, làm ngh gì n? .Chàng, c, dùi cui là ba dng c chính trong b  ngh cffa th' mc. Có chàng, có c phi có dùi cui mi hoffit ng 'c. c và chàng lffii có chc nng gn gi nhau. th%ng 'c xp cffinh nhau trong ngn  ngh; riêng dùi ci làm b`ng tre, g<, trong nhiu tr%ng h'p, ng%i th' không my khó khn ! làm ra nó ngay mà s dng, nên th%ng vt lffii sau khi xong vic. Tác gi dân gian ã bin ba dng c vi các *c i!m v$a nêu thành ba nhân v&t cffa bài ca dao. Khi mi c dòng u, d làm ta liên tflng n hai bài ca dao sau: Chàng v thì thip c$ng v:, Chàng v: thip làm ngh chi ây? Chàng v: thip mt theo mây, Con th & li chfln này ai nuôi ? Chàng và c có th! coi là chàng vi thip; v&y Dùi Ci là ng%i th ba, kh nng là b mfi, bffin bè hay con cái cffa h. M<i khi ôi v' ch ng (hay hai nhân v&t sáng giá) ra i, ! lffii ng%i th ba không ff sc gánh vác công vic, thì chuyn b= i y là có ti, vì nó zy ng%i này vào ch< không bit làm gì mà sng. Do v&y li ng có th rút ra fl ây là: Vi nhng ng%i làm chung mt vic cùng ta, nói rng hn, cùng mt mi quan h g^n bó nào ó, thì nên gi mi quan h này nu buc phi tách r%i, thì cn l'ng ính nhng h&u qu, vn  có th! xy ra vi h, ! có sffl giúp  thích h'p. Nhng ng chffim gia ông  và nông dân c thffl hin khá rõ qua các truyn ci, giai thoffii (fl ó, có nhóm truyn  kích, ci ct ông  và hffing ngi gn gi vi ông ) 178

19. CHÀNG LÀNG CHÈO CHT Chàng làng chèo ch#t không làm chi ai, Cu cu thffi th2, n ht 9 ht khoai nhà ng ffi. . Chàng làng là loài chim vóc b`ng b chao, lông en, uôi dài, kêu chèo chfit". Tuy kêu v&y nhng vô hffii không làm chi ai". Cu cu có ting kêu thff th+, nh= nh@ nhng lffii n ht < ht khoai" ng%i khác. Trong phffim vi gia ình, v quan h gia ng%i làm dâu vi anh ch em ch ng, ca dao có bài: M/ o chèo ch#t không chi, Ông chú l*n th*n có khi mt chng. Nh v&y. không phi cn c vào chuyn nói nhiu, nói ln ting nói d d`n ho*c chuyn nói nng nh= nhfi, d lt tai, ! ánh giá vic gây hffii (hay có l'i); trong khá nhiu tr%ng h'p, nhng l%i thff th+ ngt ngào lffii không mang n nhng iu tt fip. ó là ý ngha cffa bài ca dao. 177 T]c Ng/. (Tc: thói quen thành l li hay l lu&t. Ng: l%i nói.). Nh v&y, Tc Ng là nhng l%i nói quen thuc trfl thành li nói có ý ngha v quê hng, thói i, luân lý và ffio c cffa mt dân tc. Tc ng còn 'c gi là ngffin ng (l%i ng%i xa truyn lffii). Tc ng có hình thc là : Không v n, ch‚ có ý i: Gi cao, ánh kh< = bu thì tròn, flng thì dài. Không v n, không i, ch‚ ct ý úng, li g@n: Quê h ng là chùm kh ng0t oàn kt là s c mnh Nh)ng ph n lQn t]c ng/ là nh/ng câu có v n,( yêu vn ). Gic n nhà àn bà phi ánh Phép vua thua l- làng Mt con ng>a au c tu không n c@. Có nh/ng câu t]c ng/ )?c d;ch t… n)Qc ngoài nh): Thffi giff là tin bc (Time is money - Anh) Mufln là  c (Vouloir, c'est pouvoir - Pháp) 12

PHN TH HAI. NI DUNG CÁC TRUYÊN C TÍCH . 13 18. CÂY SY VÀ DÂY LEO u  ffng có mt Dây Leo, Trông cy Sy nh@, ra iu m2a mai, Rng: "Sao bé thp l ffi, Trông em, anh c$ng n>c c ffi lm thay" Nghe lffi, Sy mi áp ngay, Rng: "Mày không ngh8 phn mày xem sao, Nhff ai mày mi  c cao? Nh+ng nh thân y, còn bao giff mà? Ta ây dù thp là à, T> ta ta m0c, chng nhff cy ai” Dây Leo nh% bám vào mt cây mc mi lên cao 'c. Nó v% quên, ho*c ã quên i iu y, mi c%i c't, m+a mai cây S&y là à di t. Dây Leo do ang fl cao nên t= ra trch th'ng, b trên, tffl xng mình là "anh", gi S&y b`ng "em". Thái  k@ c này cffa Dây Leo b S&y gffit b= ngay. Có hai ý 'c nh&n ra fl l%i nói cffa S&y: 1. Không có quan h anh em gì vi hffing sng nh% mà phách li, nu phi xng hô, thì “ta", "mày" thôi; và 2. Mày leo cao 'c là nh% dffla vào k@ khác, còn nh thân mày thì ch>ng ra gì; còn vi ta, tuy có thp bé nhng tffl ta mc, ch>ng phi dffla dRm nh mày. L%i nói th&t rõ ràng, t khoát. Nó th! hin ý thc v sffl c l&p, tffl chff, tffl tin cffa S&y;  ng th%i, cng cho thy cái nhìn xác áng cffa nhân v&t này, cái nhìn ã nâng tm vóc cffa S&y cao hn h>n so vi Dây Leo. U khía cffinh nhân sinh, ch< ng, a v cao thp cffa m<i cá nhân trong xã hi ch+ th&t sffl có ý ngha khi nó tng xng vi nng lfflc, tm cJ cffa con ng%i y; tuyt không vì ng fl mt v trí cao mà cho mình là cao, khi ch< ng y do nh% c&y, dffla dRm (vào mt cá nhân ho*c mt t# chc) mà có, ch tffl thân không có ho*c không có ff tm vóc theo úng yêu cu cffa chc v, a v kia. Ch+ b`ng sffl tffl bit mình và nhng hi!u bit v tffl nhiên, v con ng%i và xã hi con ng%i nói chung, mi giúp ta nh&n ra iu v$a trình bày. Và ó là ng ý cffa bài ca dao. 176

17. CAM SÀNH CHÊ flNG, CHÁO BI KHEN NGON Cam sành chê ng, chê hôi, Hng rim chê lt, cháo bi khen ngon. Cam sành, h ng rim thì ngt (và thm ngon). iu này hi!n nhiên n không cn gii thích (ví d: vi cam sành: “chffng chua cng thffl là chanh; Chffng ngfit cng thffl cam sành chín cây" . y th mà nhân v&t cffa bài ca dao lffii chê ^ng, hôi, lffit. Các mùi v qu là xa lffi vi ng%i n bình th%ng. Vic chê bai khác th%ng kia không do au m mà ra. B`ng chng là anh/ch này "khen ngon" món cháo b i, th cháo nhiu ng%i không nut n#i. Lffii cng cn nói rõ thêm, là ch>ng có mt sffl nhm lRn nào gia cam sành, h ng rim và cháo b i (bfli chúng quen thuc và có hình dáng bên ngoài rt d phân bit). U i!m này, chúng khác vi các th 'c khen chê trong bài ca dao sau: Cây tùng cây bá anh chê, Cây a, cây d a sum suê anh dùng. Tùng, bá có th! cho là quý hn a da; nhng anh thích cái sum suê " cffa hai loài cây sau hn. Ít nhiu có sffl nhm lRn do dáng v@ bên ngoài, fl ây, tuy ni dung c bn khá gn gi vi bài ca dao ang bàn. Chuyn khen chê ng'c %i cffa nhân v&t, ch+ có th! gii thích do tình cm. tâm trffing (nh sffl thng - ghét khin cái nhìn v trái u và qu b hòn khác h>n nhau: "Th!ng nhau trái u cng tròn, ghét nhau b hòn cng méo" - tc ng). Nh v&y, U mc ngha khái quát là bài ca dao nh`m nêu mt nh&n xét: Chuyn khen chê cffa ng%i %i không phi bao gi% cng khách quan (mà l^m lúc ch+ thuc vào cm tính), $ng ly nó làm cn c duy nht. 14 175

1.TRUYN TM CÁM. Ngày xa, nhà kia có hai ch em cùng cha khác mfi, ch là Tm, em là Cám. Mfi Tm mt sm, ít nm sau thì cha Tm cng qua %i. Tm fl vi dì gh@ là mfi Cám. Mt hôm, mfi Cám a cho Tm và Cám m<i a mt cái gi= sai i b^t tép, a nào b^t 'c nhiu thì 'c thflng cho mt cái ym =. Tm vn chm ch+ lffii s' dì m^ng nên mi mit sut bu#i ! b^t. Còn Cám do 'c mfi nuông chiu, ham chi nên ch>ng b^t 'c. Cui bu#i, thy gi= Tm nhiu tép, Cám ngh k r i nói: "Ch Tm i, ch Tm! u ch lm, Ch h/p cho sâu. Ko v m# mng!" Tm nghe l%i em, xung ao t^m gi. Cám th$a dp trút ht tép cffa Tm vào gi= mình r i chffiy v nhà. Lên b%, thy gi= trng không, Tm ôm m*t khóc nc nfl. Bt hin lên h=i, Tm lin k! ht sffl tình. Bt bo ly con cá bng còn sót trong gi= v nuôi di ging, m<i khi cho n thì gi: "Bflng bflng bang bang. Lên n cm vàng cm bc nhà ta. Ch n cm hm cháo hoa nhà ng ffi." Tm v làm theo l%i Bt dffiy. T$ ngày ó, mfi Cám thy Tm hay dành mt bát cm mang ra ging sau khi n, lin sinh nghi sai Cám i rình. Bit 'c sffl th&t, hôm sau mfi Cám bo Tm i 15 khá ph# bin U nhng ng%i bán hàng - cng là dáng v@ gi tffio). Ca dao cng nói thêm v tâm lí này: Cách sông nên phi l/y thuyn, Nh+ng nh  ffng lin, ai phi l/y ai. Bài ca dao mun khuyên ra nên nhRn nhn, chiu lòng nhng ng%i mà mình cn n sffl giúp J cffa h, ! ffit 'c mc ích  ng th%i, phía nhng ai làm công vic "dch v" kia, cng nên nh&n thc úng vai trò cffa mình, ! tránh v@ làm b làm tch không áng có. 16. CÁI B$NG LÀM TH . Cái Bflng là cái Bflng Bang, M# Bflng yêu Bflng, Bflng càng làm th Ngày sau Bflng 9 ông , i võng lá sn, i dù lá khoai. ây là bài hát dành cho con tr@. Hai dòng u nói chuyn “làm th”, cffa Bng, là bfli mfi cng chiu. Hai dòng sau là kt qu cffa vic làm th y: Bng < “Ông  ". Ch>ng có b`ng cp nào mang tên ông  ". Ch+ có mt hffing ng%i có hc ít nhiu (có khi < n tú tài) làm ngh dffiy hc (và th%ng kiêm c vic vit thuê s ip, xem t vi, ...) kim sng, 'c gi là ông  . Ông  'c nhiu ng%i quý trng, các cô gái m tflng: “Chffng tham rung c ao li#n, Tham vì cái bút cái nghiên anh " . Nhng vi ffii a s nhng ng%i nông dân mù ch thì hình nh ông  nh b chõi ra (không h'p v ngh nghip, v quan nim sng[2] Và hình nh ông  “i võng lá s^n, i dù lá khoai”, hàm ý gi u c't gic m công hu không thành (do thi tr't ho*c thi c theo Hán hc b bãi b=, giai offin thay b`ng ch quc ng) cffa ông  , phi sng nhfl vào các sn phzm nông nghip tm th%ng, mà suy ngh thì t&n âu âu. Sffl phê phán này 'c bc giu k qua l%i hát tr@ con, v mt a bé c th!, vi thái  na yêu" chiu, na chê trách (cng là thái  hai m*t cffa nông dân vi ông  nh v$a phân tích), qu là khéo léo, áng ! chúng ta suy ngRm. 174

Sffl may m^n, tng phùng mang tính ngRu nhiên Và sffl ngRu nhiên y, chính là c hi cho nhng ai g*p chuyn ch>ng may trong cuc %i cn bit mà n^m b^t ly, ! bù ^p cho nhng mt mát cffa mình, bfli dp may th%ng không n nhiu ln. Có l?, ó là ng ý cffa bài ca dao. 14. CÁ RÔ GING V†Y Con Cá Rô nm ngh2 d i h, Tr ng vi tr ng v*y bit khi mô hóa rng. Cá Rô nh= bé, vi vzy khá s^c nhn. Khi có du hiu nguy hi!m, nó th%ng ging (trng) vi vzy s^c bén y ra, khin ta có cm giác nó mun gi u võ ging oai. Và mt liên tflng d n, ó là chuyn cá chép v't long môn ! thành r ng vào tháng ba hàng nm; dRu có ging vi ging vzy tr'n m^t ph ng mang th Cá Rô e cng là Cá Rô thôi, bit bao gi% thành R ng 'c mà hòng mong. Tài hèn c m=ng thì thff ph&n không nên m tflng chuyn v't quá sc mình. Mà dRu có c g^ng làm ra v@ phi th%ng thì cng ch>ng ích gì, ngoài nh&n ly ting c%i chê. ó là ng ý cffa bài ca dao. 15. CÁCH SÔNG PHI L Y Ò Cách sông nên phi l/y ò, Tfli trffi nên phi l/y o bán du. M<i dòng cffa bài ca dao u theo mô hình cu trúc (vì) P nên phi ly Q (P: mt trfl ngffii thuc khách quan; Q: ng%i ang làm công vic kh^c phc trfl ngffii y). “Ly" là nhRn nhn, chiu theo ý ng%i khác, vì cn nh% h. Vì ni n là bên kia sông, nên phi ly ng%i lái ò; vì êm ti, cn có èn uc nên phi ly cô bán du,... Ng%i chu ly do fl vào th ch>ng *ng $ng,, nên mang tính cht i phó, ki!u “gi dffii qua i", không thfflc bng (chính ây là nguyên nhân tffio ra dáng v@ làm cao,. 173 chn trâu ni xa, fl nhà mfi con Cám b^t cá bng cffa Tm lên n. V nhà thy không còn cá bng, Tm lffii khóc. Bt hin lên, Tm k! lffii u uôi. Bt bo ly xng cá bng b= vào bn cái l r i em chôn di bn chân gi%ng Tm n`m. Tm nghe l%i Bt dffiy làm ngay, nhng không tìm thy xng cá. Thy th gà nói: :"C/c ta c/c tác, cho ta nm thóc, ta bi x ng cho". Ít lâu sau, nhà vua mfl hi. Hai mfi con Cám cng i dffl. Tm mun i dffl hi nhng b mfi Cám trn mt u gffio vi mt u thóc b^t fl nhà nh*t cho xong, v lffii không có qun áo fip ! i. Tm bu n mà khóc. Bt tip tc hin lên giúp Tm. Bt gi mt àn chim s@ xung nh*t thóc cho Tm trong nháy m^t, r i bo Tm ào bn cái l ngày trc chôn fl di bn chân gi%ng lên. Tm ào lên thì thy bn cái l cha y qun áo fip, mt ôi hài thêu kim tuyn óng ánh, lffii có mt con ngffla y ff yên cng. Tm thay qun áo r i cJi ngffla i. Lúc này, trông Tm vô cùng xinh fip. Lúc qua cu, Tm vô ý làm ri mt mt chic hài xung nc. Mt lát, oàn h tng nhà vua i dffl hi nh*t 'c chic hài y. Vua ng^m chic hài r i ra lnh: "H àn bà con gái nào dffl hi m v$a chic hài này thì vua s? ci làm v'." Ai cng tranh nhau m th nhng không v$a. Mfi con Cám cng v&y. n l't Tm m th thì v$a nh in. Nhà vua cho em kiu rc Tm v cung làm v' mình trc con m^t h`n hc cffa mfi con Cám. Ngày gi< cha, Tm v n gi<. Dì gh@ bo Tm trèo cây cau, hái cau cúng cha. ang khi Tm fl trên ngn cau thì fl di dì gh@ ly dao ch*t cây làm Tm té mà cht. Cám ly qun áo Tm m*c r i vào cung thay Tm. Tm cht bin thành chim vàng anh. Thy Cám gi*t áo cho vua, chim bo: Phi áo chng tao phi lao phi sào. Ch phi bff rào, rách áo chng tao 16

R i kêu offich offich offich offich và bay vào hoàng cung. Vua thy chim hay bay theo mình, nh Tm, lin bo chim r`ng: "Vàng nh vàng anh. Có phi v anh. Chui vào tay áo." Dt l%i, chim bay vào tay áo vua. T$ ó, vua sut ngày qun quýt vi chim vàng anh, khin Cám tc ti v mách mfi. Mfi Cám bo Cám b^t chim em cho mèo n, chôn lông chim ngoài v%n. Ch>ng bao lâu ni ó mc lên mt cây xoan ào, xum xuê ti tt. Vua thy fip nên sai ng%i m^c võng vào cây hóng mát. M<i khi n`m di bóng cây vua lffii thy hình nh Tm hin ra, nên rt quý cây. Cám 'c mfi xui ch*t cây xoan ào ly g< óng khung ci. Lúc ng i dt vi, Cám nghe con ác trên khung ci kêu: "Cót ca cót két. Ly tranh chng ch. Ch khoét mt ra." Cám ht hong và nói vi dì gh@. Nghe l%i mfi ch+, Cám t khung ci r i # tro bên %ng xa cung vua. T$ ng tro y mc lên mt cây th, ch+ có duy nht mt trái to vàng. Mt bà bán hàng nc i qua thy trái th lin nói: "Th i th ri b bà. Bà & bà ngi, ch bà không n." Tc thì qu th rng ngay vào b, bà lão em v nhà. T$ ó, ngày nào i ch' v bà cng thy nhà ca ngn n^p, cm nc s€n sàng. Ngffic nhiên, mt hôm bà lão gi v% i ch' r i quay lffii rình xem. Bà thy mt cô gái xinh fip t$ qu th bc ra, nu 17 l$ c" ang ch ngffl cng  ng nh v&y. Thn tình ái dã chin th^ng tt c. Có l? ây là bài ca dao c%i c't, ch gi u chuyn “i bc na" cffa ng%i ph n (th%i trc); dù v&y, mt li ng v$n cn c nói ra fl ây là: ái tình có sc mffinh to ln con ng%i có th! ánh #i tt c ! 'c nó; n^m hi!u iu này, con ng%i tffio 'c cho mình sffl thng b`ng tâm sinh lí, và gii quyt th=a áng các vn  liên quan. 13. BUN NG‡ GˆP CHIfflU MANH Bun ngffi li gp chiu manh, Vfia khi chng &, gp anh gi+a  ffng Chiu manh" là mnh chiu c, ã sfln rách; "ch ng !" tc ch ng b=, li d ch ng; lanh gia %ng" ch+ chàng trai b dang dfl tình duyên (nh b v' b= hay v' cht). Khi bu n ngff mà g*p 'c manh chiu. dù s%n rách, cng rt tt; khi ch ng b= mà g*p 'c ngi àn ông "na %ng gãy gánh”, mun 'c cùng ch^p ni t duyên thì th&t tng xng. 172

12. B NG M HÃY CÒN THÈM H%i thng cu ln, h%i thng cu bé! Cu tí cu t cu t2 cu tì i ! Con dy con n, con vi bà, & m# i kim mt và con thêm. Bfl con cht i, trong b/ng m# ây nó hãy còn thèm, M# xem qu bói, vJn còn àn em trong b/ng này. Con ra g0i chú vào ây, & m# giao tr cái c nghi-p này m# b c i. Bài ca dao mang ni dung gn gi vi bài trên nh sau: H%i thng cu bé, h%i tháng cu ln! Cu tí, cu t, cu tì i! Con dy con n, con vi ông & m# i ly chng, kim ly em con Bài tng tffl: Con i, con vi bà, & m# xut giá kim và em thêm. B/ng m# nó hãy còn thèm, Xem mt qu bói, còn lm àn em trong cái b/ng này. Ng%i àn bà góa trong bài ca dao có mt l con trai ang fl nhà ch ng và cai qun c nghip cffa ch ng (có mfi ch ng và em trai ch ng 'c nói n). Không có ly mt chút lí do v sffl bt #n t$ cnh sng chung này, ! ch nó có th! vin vào mà t$ rRy. Th xem các hành ng y quyn uy cffa ch: -> gi àn con d&y tuyên b t$ nay chúng phi fl vi ni, vì lí do “bng mfi còn thèm" bo con i gi chú cffa chúng vào ! trao tr sn nghip mà i. Cái lí do duy nht là thèm khát chuyn gi chn ã 'c ch ta nêu th>ng th$ng. Ng%i ph n phi th&t sffl có bn lnh, có sc sng mãnh lit, mi v't qua 'c sffl g^n bó vi gia ình ch ng, sffl quyn luyn cffa tình mRu t và quan nim "tam tòng 171 cm, sa soffin nhà ca. Bà vi chffiy vào nh*t cái v= th, xé vn. T$ ó hai ng%i sng vi nhau nh mfi con. Mt hôm, nhà vua i ngang ghé hàng nc cffa bà. Bà lão rót nc m%i vua n tru. Thy ming tru têm cánh ph'ng ging ht tru Tm têm cho vua ngày xa, nhà vua mi h=i bà lão ai ã têm tru. Bà lão gi Tm ra. Vua nh&n ra v' mình, ón Tm trfl v cung, hai ng%i sng hffinh phúc nh xa. Sau này, Cám thy Tm vRn còn sng mà lffii tr^ng fip hn xa nên Cám bn khon tffl h=i vì sao. Tm bày cho Cám t^m vi nc sôi thì s? fip. Cám hí hng làm theo, # mt b n nc sôi r i t^m sau ó cht ngay tc kh^c. Tm sai ng%i ch*t xác cffa cám ra làm 8 khúc, ly tht làm c< m^m r i gi cho dì gh@ n. Thy Tm có lòng tt, dì gh@ không nghi ng% gì mà vRn c n. Mt con quffi ch't &u lffii bên ca s#, nhìn vào và hót: "Ngon ng@n ngòn ngon. M# n tht con, có còn xin ming?" Mfi cám nh&n ra c< m^m mà Tm gfli cho mình th&t ra là tht cffa Cám. Quá au kh#, bà ta hoá iên chffiy ra kh=i nhà và b sét ánh cht. 18

Nhn xét v: truy*n T_m Cám. Ph^ng theo Chu Xuân Diên. Truyn Tm Cám n`m trong mt ki!u truyn thuc loffii ph# bin nht trên th gii. Cô Tm trong truyn cffa nhiu nc phng tây có tên là cô Tro Bp (Cendrillon fl Pháp, Cinderella fl Anh, Cenerentola fl Ý, Cenusotca fl Rumani, Cernuska hay Doluska fl Nga...) Ki!u truyn Tm Cám cng ã t$ng 'c nghiên cu nhiu fl Vit Nam. Có th! coi công trình nghiên cu cffa inh Gia Khánh nhan  S! b tìm hifflu nhng vn # c%a truyn c& tích qua truyn Tm Cám, xut bn nm 1968, là công trình nghiên cu có tính cht toàn din hn c,  c&p gn nh hu ht các vn  chính cffa ki!u truyn Tm Cám fl Vit Nam. Tuy nhiên không phi mi vn  nghiên cu v truyn Tm Cám fl Vit Nam ã 'c  c&p ti ht. Nhiu vn  cha 'c nghiên cu k‚. Trong cách gii áp v mt s vn  còn có nhiu ý kin khác nhau, th&m chí trái ng'c h>n nhau. Vn  v cái cht cffa mfi con cô Cám thuc s nhng vn  cha 'c nghiên cu k‚ và có nhng ý kin khác nhau nhiu. Bn k! cffa V Ngc Phan (trong Truyn Tm Cám, NXB Kim  ng, Hà Ni - 1966) k! v cái cht cffa mfi con cô Cám nh sau: “[Sau khi nh&n ra v' mình fl quán bà c bán hàng nc nhà nghèo, vua cho ón Tm v cung] Cám thy ch tr@ fip hn xa, sinh lòng ghen ghét, ao c cng 'c tr^ng, 'c ti giòn nh Tm. Nó gi v% nh không bit chuyn gì, h=i Tm: - Ch Tm i, ch Tm, ch dm sng giãi n^ng, i v^ng khá lâu, sao gi% ch tr^ng? 19 Lí do cffa vic ánh  ng v$a k!, ch+ n gin là ng%i này fl gn Bt. Không ch+ “gi Bt b`ng anh” ông/bà ta còn “b Bt i chi" (hay nh sách NASL chép “Thy Bt hin lành, gi Bt b`ng em", tc hffi xung thành b&c di mình . Chuyn fl gn nhau dRn n ng nh&n ln nh v&y, th&t áng xem xét. Vì gn thì thy 'c nhau mà cái &p vào m^t là hình s^c, nên không him ng%i b cái hình s^c y ánh l$a, làm cho cái nhìn b lch i, không thy 'c bn cht cffa i t'ng. Tc ng nói “Bt chùa nhà không thiêng", cng trên c sfl này Bài hfic c rút ra là: Không nên vì sffl gn gi ho*c có quan h giao tip mà khinh nh%n b&c tài cao c trng hay ánh  ng cái tài hèn c m=ng cffa ta vi h. 11 . BM VT VÀ BM HÒ NGHE ÁNH TIfflNG. Bm vt nghe ting máy gân, Bm bò nghe ting xa gn c$ng i. . Các ô v&t (b'm v&t) nghe n chuyn u v&t gân ct ã máy ng; các ngh nhân hò (b'm hò) nghe n chuyn hò hát fl âu, cng tìm n dffl cuc mi b`ng lòng. ây là sffl tìm n nhau fl nhng ng%i  ng thanh khí ('ng thanh t!ng *ng ng khí t!ng cu) Nói rng ra là nhu cu giao tip) mang tính cht ngh nghip, sfl thích cá nhân. M<i ng%i tùy theo hoàn cnh a v xã hi và ngh nghip, sfl thích cá nhân mà có nhng tâm lí, trffing thái ng x riêng (nh ng trc mt vn , sffl kin phù h'p, s? gây hng phn mffinh); cho nên ! tìm hi!u v mt ng%i, iu không th! quên là phi n^m b^t các sfl thích cùng nhng *c i!m tâm lí cffa ng%i y. ó là ng ý cffa bài ca dao. 170

* Sông bao nhiêu n c c$ng vfia, Trai bao nhiêu v c$ng ch a bng lòng. * Con chim khôn th@ th, nghe êm ái trên nhành, Lffi khôn em nn n2 anh chng ành d t ân. 9. BÈO NfiC L T, SEN RÃ CÁNH . Trên ffi gì r bng Bèo, Chff khi n c l/t, Bèo trèo lên Sen. Trên ffi gì tflt bng Sen, Quan yêu dân chung, rã bèn c$ng h . “R@ " ngoài ngha trái vi ^t (R nh bèo), fl ây, còn mang các nét ngha r@ rúng, khinh r@; “tt" cng hàm ngha fip, yêu vì, quý trng. "Nc lt" là th%i c ln ! phát tri!n cffa Bèo; "rã bèn" (tffim hi!u là rã cánh, ru rã) là lúc ht v&n cffa Sen. Th xoàng xnh, mffit hffing nh Bèo mà khi có c hi, vRn có th! v't lên trên, ngffl tr hffing cao quý; trong lúc ó, hffing tt fip, cao sang nh Sen, lúc ht th%i, cng là  b= i. Li khuyên c rút ra: Trong cuc sng, tuy có phân nh sang hèn, cao thp, fip xu,... nhng không nên tuyt i hóa sffl phân loffii và c nh hóa cách nhìn; bfli vì sffl v&t, hin t'ng (trong ó có con ng%i và xã hi con ng%i) luôn bin dch, m<i khi th%i c, iu kin t n tffii cffa chúng thay #i, thì tr&t tffl sang - hèn, cao - thp, fip - xu kia có th! thay #i theo. 10. Bffl B T I CHI. Gn chùa g0i B/t bng anh, Thy b/t hin lành, b B/t i chi. Bt (Ph&t) 'c sùng bái, tôn kính. Nhng ng%i là tín  cffa Thích Ca còn tin tflng fl tài phép, quyn lfflc ti cao cffa các v Ph&t. y v&y mà nhân v&t cffa bài ca dao, mt ng%i trn m^t tht lffii gi Bt b`ng anh! 169 Tm áp: - Có mun tr^ng ! ch giúp cho. Cám hí hng b`ng lòng ngay. Tm sai ng%i ào mt cái h, bo con Cám tt xung r i sai ng%i em nc sôi gii vào con Cám, con Cám cht còng queo di h. Tm em xác con Cám làm m^m gi cho dì gh@, nói là quà cffa con gái m gi biu. Mfi con Cám tflng là quà cffa con th&t, ly làm sung sng, ngày nào m cng gifl m^m ra n, khen ly khen !. Mt con quffi bén hi, bay n &u trên nóc nhà, nhìn xung kêu: - Ngon gì mà ngon, m# n tht con, có còn xin ming. M chi bi quffi, xua u#i con quffi bay i. n ngày m^m gn ht, nhòm vào chnh, m mi nhìn thy u lâu con mình..., ut lên, ngã v&t xung t mà cht.” Vn  v cái cht cffa mfi con cô Cám nh 'c k! lffii trên ây, ã 'c inh Gia Khánh nêu lên thành ''vn  nên tr$ng phffit k@ thù nh th nào'' ('inh Gia Khánh, 1968, tr. 97). V vn  này có th! dRn ra mt ý kin thuc loffii sm nht cffa mt ng%i Pháp. ó là ý kin cffa A. Leclère trong mt bài vit ng trên t% tffip chí Nhng truyn thng dân gian (Revue des traditions populaires) s ra ngày 6 – 8 - 1898. Theo Leclère, chi tit Tm cho gii nc sôi git em ã khin cô có tính cht mt k@ phffim ti ác. So sánh vi truyn Neang Kantoc cffa Campuchia, ông cho r`ng truyn này hay hn truyn Tm Cám cffa Vit Nam vì cô Kantoc ã không có hành ng tr$ng phffit nh cô Tm ã làm (theo 'inh Gia Khánh, 1968, tr.96 - 97). Truyn Neang Kantoc cffa Campuchia, theo bn k! cffa Leclère (in trong t&p Truyn c& và truy#n thuyt c%a nc Campuchia - Contes et légendes du Cambodge, Paris - 1895) kt thúc nh sau: [Khi bit 'c Kantoc ã sng lffii, cô gái con gì gh@ là 20

Chong Angkaat] s' quá... chffiy vào r$ng. Vua bo lính $ng u#i na. T$ ó ng%i ta thy mt hút Angkaat”. Nguy n Xuân Kính cho bit: ''Mt hc gi thfflc dân ã so sánh sffl khác nhau này r i kt lu&n: Ng%i Vit là dã man, cn phi 'c khai hóa vn minh.'' (Nguy+n Xuân Kính, 1998, tr.5). Cách ánh giá có tính cht phê phán nh v&y v hành ng tr$ng phffit cffa cô Tm cng thy có trong gii nghiên cu Vit Nam, và không phi ch+ là mt vài tr%ng h'p him hoi. Phan Hi Triu, trong bài Th phân tích vài bifflu hin c%a -c ifflm nhân ái trong truyn c& tích Vit Nam ng trên tffip chí Vn hóa dân gian s l nm 1996, cho r`ng: “Cách ngh cffa ng%i Vit trong i nhân x th khi có m*t k@ ffii din cho cái ác, là thiên v tính chff quan, th ng. Sffl cm hóa cái xu phi b^t u t$ sffl thành th&t và bao dung cffa chính mình. Ng%i Vit trong loffii truyn c# tích này ít khi dùng ti t duy “h i c” ! suy xét sffl vic.” Trên c sfl nh&n nh v cách ngh cffa ng%i Vit nh v&y, tác gi bài báo cho r`ng offin kt trong truyn Tm Cám là “môtip quá xa lffi vi t duy x th cffa ng%i Vit, nó xut hin duy nht có mt ln trong toàn b kho tàng truyn c# tích Vit Nam”. Tác gi dRn mt offin trong mt giáo trình ffii hc v vn hc dân gian do t&p th! tác gi Lê Chí Qu, Võ Quang Nhn và Nguy n Hùng V biên soffin, in nm 1990, nói r`ng “iu này ã gây nên sffl tranh lu&n trong vic ánh giá phzm cht cffa cô gái nông dân hin lành, c , nhng b vùi d&p chà ffip n cùng cfflc” (Phan Hi Tri#u, 1996, tr.29). Tham gia vào sffl tranh lu&n y, Phan Hi Triu nghiêng v phía không công nh&n cách miêu t tính cách Tm nh ã bi!u l ra qua hành ng cffa cô fl offin kt truyn và cho r`ng “Cách kt trong truyn Tm Cám vRn là mt “nghi án” v sffl ch^p ni khiên cJng, pha trn yu t ngoffii lai'' (Phan Hi Tri#u, 1996, tr.29). Ý kin nh trên ây cffa Phan Hi Triu cng ã t$ng 'c Nguy n #ng Chi nêu lên trong b sách ln, biên soffin công phu cffa ông qua nhiu nm, b Kho tàng truyn c& tích Vit 21 Sông rng lm n c trong ngun chy ra. Lòng anh n tht thà, Coi nó m ffi tám, coi nhà hai m i; Lòng anh chàng có nh ng ffi, Có mi ni c$, ti trffi ai mang; Lòng anh n bng ngang, Nó giàu bng my c$ng nàng th hai". -"Thôi thôi, tôi bit anh ri, B/ng anh nông nffli ging khi không bng! Bây giff anh khéo khôn ngoan, Sau anh t túi, tôi làm chi anh? Anh mà bt ch c Thúc Sinh, Thì anh fing trách v mình Hon Th !" Bài ca dao g m 24 dòng lc bát, 3 dòng u là l%i dRn cffa ng%i k! chuyn, r`ng có mt anh i buôn bán %ng xa, có tin và có ng%i tình, v ng= l%i cùng v' ! ci cô tình nhân n làm v' hai; 15 dòng tip theo là l%i anh ta; và 6 dòng cui là l%i cffa ch v'. L%i anh chàng th&t khéo, v$a e nu không b`ng lòng vRn ly, chp nh&n sng hai ni ("mt quán ôi quê "). ho*c do ngh nghip, do *c i!m bn thân, không ly ng%i này cng phi ly ng%i khác ("ch' rng thì l^m gái buôn, sông rng lm nc trong ngu n chy ra"); v$a tán là vRn quý trng ch hn ng%i kia ("coi nó m%i tám, coi nhà hai mi"; "nó giàu b`ng my cng nàng th hai";...)... Sau khi nghe l%i ch ng, ch v' gffit phng và nói gn b`ng nhng l%i kinh i!n", gi theo ngôn ng cffa Homère là "nhng l%i có cánh, còn nói theo ki!u dân gian là l%i cffa “bng t lòng chanh" L%i y không ch+ phn bác mà còn hm da: "Anh mà b^t chc Thúc Sinh, thì anh $ng trách v' mình Hoffin Th! ". Theo l%i l? cffa hai ng%i mà suy, thì anh ch ng có th! ch+ mi “b^t chc" Thúc Sinh thôi, còn ch v' thì ã Hoffin Th "th thit r i. Ng ý cffa bài ca dao, theo nh ã phân tích, có th! di n gii b`ng hai l%i ca dao sau (hi!u theo cách kt h'p hay riêng r? u 'c): 168

Theo ó mà suy, rt có th! ây là mt cách nói v mt ng%i ph n ã t$ rRy mt anh ch ng tt và rc ly mt ông ch ng không ra gì, nay hi!u ra mi tic nui: Xa kia ngfic fl tay ta; Bfli ta chfflnh mng, ngfic ra tay ngi [NGCK: 189a]. Và nh v&y, nói khéo liu khéo lo" ch+ là nói m+a, thfflc cht là ngu dffii. U mc  khái quát, bài ca dao nh`m a ra l%i khuyên: Không nên vì mt phút nông n#i, ho*c thiu chín ch^n mà t$ b= mt con ng%i tt, mt th quý, ! kt thân vi k@ xu, rc ly v&t t i, n lúc hi h&n thì chuyn ã r i. 8. BflT CHfiC THÚC SINH, HŠC ÒI HOffiN TH Nm ngoái anh mi sang Tây, n rng buôn bán nm nay phát tài. Lòng anh mufln ly v hai, Rng: "Nhà có thun, nay mai nó v? Ri ra mt quán ôi quê, Tôi mufln nó v làm bn sm hôm. Tr c là sinh t sinh tôn, Sau n+a thff ph/ng công môn ông bà. Tr c con nhà sau ra con nó, Xin nhà ri ch có ghen tuông. Ch rng thì làm gái buôn, 167 Nam. U t&p 5 cffa b sách này, trong phn th ba nhan  Nhn nh t&ng quát v# kho tàng truyn c& tích Vit Nam, ông vit: “Trong truyn c# tích Vit Nam cng không phi là không có nhng yu t “ác”, - nhng cách x lý sát phffit và nhng kt cc khc lit cho nhân v&t - ch>ng hffin truyn Rffich ùi du ngc (s 159) hay truyn Tm Cám (s 154); nhng cái ác trong kt cc Tm Cám - mt hành vi tr a có phn h hê nhng cng gm ghic - lffii gn nh là mt môtip du nh&p t$ ngoài ti ch không phi “ni sinh”. (Nguy+n '&ng Chi, 1993, t&p 5, tr. 2467). Theo ông sfl d nh v&y là vì “tính ch$ng mfflc v “” là mt nét trong tâm lý cffa dân tc chúng ta..., ngh thu&t truyn c# tích Vit Nam không cho phép zy tình tit ti nhng kt cc không có h&u” (Nguy+n '&ng Chi, 1993, t&p 5, tr. 2463 – 2464 và 2466). Có l? do “offin tr thù cffa Tm fl cui truyn có th! gây cho hc sinh chn thng v tình cm chng ?”, nên phn vit v vn hc dân gian trong sách giáo khoa ch+nh lý, môn vn hc, nm 1995 - 1996, ã “b= truyn Tm Cám trong chng trình trung hc c sfl” - mt nhà giáo,  ng th%i cng là mt nhà nghiên cu vn hc dân gian, ông Nguy n Xuân Lffic, ã *t câu h=i nh v&y trong mt bài vit nhan  Phn vn hfic dân gian Vit Nam trong sách giáo khoa chnh lý trung hfic c! sfl ng trên tffip chí Vn hóa dân gian s 4 nm 1995. Nguy n Xuân Lffic không  ng ý vi cách gii quyt vn  nh v&y, nhng trong bài báo nói trên ông cha trình bày y ff ý kin cffa mình, mà ch+ *t ra câu h=i: “L? nào lffii b= i mt câu truyn t$ lâu ã trfl thành nim say mê, thích thú, c m fip ? cffa tu#i th... ch+ vì mt chi tit tr thù fl cui truyn?” (Nguy+n Xuân Lffic, 1995, tr. 79). i l&p vi xu hng ánh giá có tính cht phê phán v hành ng cffa cô Tm, nh v&y là có xu hng bo v truyn Tm Cám, xu hng này th%ng g^n lin vi xu hng ánh giá có tính cht khffng nh v hành ng y. Sffl kh>ng nh này cng có nhiu bi!u hin và mc  khác nhau vi nhng lý do khác nhau. 22

Theo inh Gia Khánh, “trong truyn Vit Nam phi ! cô Tm tr$ng phffit Cám nh v&y thì mi 'c chân thfflc”. Bfli vì “trong cuc u tranh dai d>ng và quyt lit, cô Tm nht nh phi rút ra 'c kinh nghim xng máu là nu m dì gh@ và con Cám còn sng thì chúng s? không ! cho cô sng. Gia hai cách x sffl sau ây, phi chn ly mt: ! cho chúng sng r i lffii git mình ln th nm, hay là git chúng i ! có th! sng yên lành. Cô Tm b^t buc phi chn cách th hai. Vic Tm git Cám và m dì gh@ không h làm gim ffio c cffa cô, làm gim cái fip cffa hình t'ng nhân v&t”. Nhng sau ó ông lffii vit: “Tuy v&y, cô Tm s? còn fip hn na nu cô không dùng nhng hình thc tàn khc (git b`ng nc sôi, làm m^m tht con cho mfi n) ! tr$ng tr bn ti phffim...”('inh Gia Khánh, 1968, tr. 97 - 98). Trong bài vit Vn hóa dân gian thffl hin bn sc vn hóa dân tc ng trên tffip chí Vn hóa dân gian s 2 nm 1998, Nguy n Xuân Kính cng cho r`ng “vic Tm phi tr thù và tiêu dit mfi con Cám là tt yu”. Ông còn cho r`ng hành ng ó “không có gì là xa lffi vi cách ngh và tâm lý dân tc”. Song ông cng t= ra dè d*t khi nói thêm: “U th%i i!m hin tffii, có th! chúng ta cha tán thành cách thc tr thù cffa Tm, nhng vic Tm tr thù là cn thit và chính áng'' (Nguy+n Xuân Kính, 1998, tr. 5 - 6). Phffim Xuân Nguyên trong mt bài vit nhan  'ôi i#u suy ngh v# truyn Tm Cám, ng trên tffip chí Vn hóa dân gian s 2 nm 1994, có k! lffii: “Nhân mt ln chuyn phim vn chng, tôi nh^c n truyn Tm Cám vi Nguy n Quang L&p. Nghe tôi bo ang có ý kin cho là phi xét lffii hành ng tr thù cffa Tm vì nh th là c ác, man r', không phù h'p vi tính cách dân tc Vit, không thích h'p vi ngày nay, L&p t= ý bfflc tc. Theo L&p, hi!u nh th là hi!u sai tinh thn truyn”. Tác gi bài báo tán thành cách hi!u tinh thn cffa truyn là “Cái thin th^ng, cái ác phi b tr$ng tr. ây là quy lu&t u tranh khi sffl sng cffa bên này ngha là cái cht cffa bên kia và ng'c lffii... Tinh thn cffa truyn là nh th. Còn hành ng cffa Tm git Cám làm m^m cho mfi Cám n ch+ là cái th! hin, nói theo ngôn ng hc, là cái bi!u ffit, không nên hi!u nó theo ngha en c th!. Hành ng ó không phi là man r', nó ch+ nh`m th! 23 6. BÁN BÒ, MUA DÊ V CÀY. Bun ngffi bun nghê? Bán bò tu rung, mua dê v cày. n rng, dê >c kh@e thay, Bt ách lên cày, nó li phá ngang. Làm rung phi cn n trâu bò. Có rung mà không có bò thì cng b`ng không. Nhân v&t cffa bài ca dao có l? cng bit iu y. Cái sai lm cffa ng%i này là tin fl l%i  n ãi, r`ng dê fflc rt kh=e, có th! cày thay bò 'c (chuyn "cày thay bò" có th! do chính ng%i n suy di n ra). Không ng%, *t ách lên c# dê, b dê phá ngang" ngay. V&y là xôi h=ng b=ng không, ch+ còn tr m^t ra mà nhìn ám rung y nhng c= dffii và con dê nhfln nh nh th! trêu ngi. Th&t là bu n! Li ng: Trc khi có quyt nh thay #i mt iu kin, mt công c sn xut, cn tính n hiu qu cffa cái thay th so vi cái b thay th mt cách chính xác, không c tin vào d lu&n. 7. BÁN BÒ, MUA ‹NH NG. V anh khéo li-u khéo lo, Bán mt con bò, mua cái 7nh ng. em v th gm gi ffng, Nó kêu U 0p, li th ng con bò Chuyn k! v mt ng%i v' “khéo liu khéo lo” Ch này ã em bò bán và mua nh ng v. Khi nghe ting  p cffa nh ng fl gm ("g&m") gi%ng. ch ta lffii thng nh con bò. . Bán, mua có th! không theo ngha trao #i hàng - tin, mà dùng theo ngha bóng (tng tffl “bán... mua" trong “bán bun mua vui", “bán bà con xa, mua xóm gi#ng gn”…) †nh ng là mt ng v&t không ai nuôi, và cng ch>ng có l'i gì (trong quan nim cffa ng%i bình dân), lffii n ào, nhp nháp khin không ít ng%i ph n phi khip s'. V&y mà nó lffii n`m di gi%ng. 166

Bài ca dao là mt ting c%i hóm h+nh, nh`m iu ch+nh" nhng cm xúc tình ái mffinh m? fl các lão bà, nu nhng cm xúc y có th&t. 5. BÀ THC NH CHONG. “Bà nm bà có ngffi âu”, Nó khênh nó b@ v ffn dâu bao giff. "êm nm canh bà nm ch nhp", Nó khênh bà i khp m0i ni. "êm qua bà th c nh chong”, Nó khênh nó b@ v ffn dong bao giff." Sáu dòng cffa bài ca dao có th! tách làm ba phn, m<i phn hai dòng: dòng u là l%i inh ninh không h ngff cffa bà, dòng sau là chuyn khênh gi%ng bà mà bà không bit, ! bác b= l%i bà. Vì sao bà c mt mfflc “có ngff âu”, “n`m ch nhp", “thc nh chong", nh vì công vic hay b b^t buc phái thc êm v&y? Ch>ng ai buc bà phi thc, phi thanh minh nh v&y c. Ch+ bà ho*c ! chng t= là mình ã lo l^ng cho c nhà, ho*c mun con cháu quan tâm n sc kh=e cffa mình hn (ho*c c hai iu y), mi nói ra nh th. Con cháu không ai dám cãi, h âm thm hành ng ! phff nh&n iu bà nói mà thôi. Hành ng này cng 'c phóng ffii lên, ch con cháu nào lffii khênh giòng bà ra v%n dâu, v%n dong? úng hn, ây ch+ là mt cách nói nh`m kh>ng nh bà có ngff mà thôi. Có khi do chuyn già c âm lú lRn, n r i nói cha n, ngff mê bo không ngff. ây là chuyn bình th%ng; "mt i ngi tra, ba i con nít" (tc ng) (sffl lú lRn, ngây dffii cffa ng%i già c còn gp ba ln tr@ nh=), con cháu không nên ly ó làm iu. Nu fl tr%ng h'p sau thì bài ca dao mang tính cht ùa vui; riêng fl các tr%ng h'p khác, giúp ta thy 'c mt nét tính cách cffa nhng ng%i bà, ng%i mfi già, h vRn canh cánh lo l^ng cho gia ình con cháu, dù lfflc bt tòng tâm. 165 hin t tflng ác gi ác báo” mà thôi... Hành ng tr thù ó là iu không có th&t... sffl báo thù cffa Tm... là mt bi!u trng, nó mang ý ngha cnh t+nh cái ác”. Theo tác gi “Truyn Tm Cám dffiy trong nhà tr%ng không nên c^t offin báo thù và cng không nên lng tránh chuyn ó... Thy cô giáo phi giúp các em hi!u rõ tinh thn cffa sffl tr thù cffa Tm” (Phffim Xuân Nguyên, 1994, tr. 50 - 52). D nh&n thy là nhng ng%i bo v truyn Tm Cám, bo v hành ng tr$ng phffit (hay tr thù ) cffa cô Tm, ã rt chú trng n vic phân tích con ng%i Tm vi t cách là mt nhân v&t vn hc, mt hình t'ng ngh thu&t. Phffim Xuân Nguyên ã coi hành ng cffa nhân v&t này là mt bi!u trng ngh thu&t. Nhiu ng%i khác ã phân tích các nguyên nhân dRn Tm t$ là mt cô gái hin lành, nhân h&u fl phn th nht cffa truyn, dn dn trfl thành mt cô gái có tinh thn u tranh fl phn th hai cffa truyn và cui cùng dRn n hành ng tr$ng phffit cffa cô fl offin kt. Tt c quá trình y làm thành cái mà Hoàng Tin Tfflu gi là “lôgic phát tri!n tính cách cffa nhân v&t Tm”. U bài bình ging truyn Tm Cám trong sách Bình ging truyn dân gian (NXB Giáo dc, 1994), ông ã phân tích các tình tit cffa truyn Tm Cám ! ch+ rõ “mi quan h và sffl phù h'p gia hành ng tr thù vi lôgic phát tri!n tính cách cffa Tm” (Hoàng Tin T/u, 1994, tr. l 13). “Lôgic phát tri!n tính cách” y cffa Tm 'c inh Gia Khánh gi là “sffl phát tri!n cffa nhân v&t cô Tm t$ th th ng sang th chff ng” ('inh Gia Khánh, 1968, tr. 84). Ông cho r`ng cng nh trong truyn ki!u Tm Cám fl các nc khác, cô Tm là nhân v&t lý tflng cffa truyn c# tích... Cô Tm v$a xinh fip v$a nt na. Nhng cái fip n#i b&t nht cffa cô là tinh thn u tranh kiên c%ng... Cô gái ngây th ó, khi cn thì ã bit cm thù, cô gái du hin ó khi cn thì ã bit u tranh. Bit yêu và bit ghét, ó là hai m*t khng khít trong tình cm cffa nhân dân” ('inh Gia Khánh, 1968, tr. 94, 95, 96). Nh&n xét v nhân v&t Tm nh mt con ng%i có nhng khía cffinh khác nhau v tính cách và nhng bin #i v tính cách nh trên, ã 'c tác gi mt bài vit nhan  Bàn v# cách *ng x 24

ngh thut c%a truyn c& tích Tm Cám ng trên tffip chí Vn hóa dân gian s 4 nm 1996, phát tri!n thành mt quan nim v cô Tm nh là “mt nhân cách cha toàn vfin”. Theo tác gi, “chính sffl khim khuyt này làm nên mt cái c áo cffa Tm Cám”. Ông k! lffii: “M<i ln c lffii Tm Cám, không hi!u sao tôi c b ám nh bfli ý kin sau ây cffa L. Tolstoi: Mt trong nhng lm lRn v ffii nht khi xét oán v con ng%i là chúng ta hay gi và xác nh ng%i này thông minh, ng%i kia ngu xuzn, ng%i này tt, ng%i kia ác, ng%i thì mffinh m?, ng%i thì yu ui, trong khi con ng%i là tt c: tt c các kh nng ó, là cái gì luôn luôn bin #i”. 'c g'i ý bfli ý kin ó, tác gi bài báo cho r`ng “do xut phát t$ quan nim v con ng%i nh là mt cái gì luôn bin #i và hàm cha tt c kh nng khôn ngu, thin ác..., tác gi Tm Cám ã h cu nên mt nhân v&t Tm không ch+ có du hin, không phi mãi du hin nh ngày xa còn bé.” ánh giá hành ng cffa Tm (ly xác Cám làm m^m r i b= vào chnh gi v cho mfi Cám), ông cho r`ng “ây là ch< thiu nhân vn nht trong cách *ng x nhân sinh c%a Tm, nhng lffii là ch< nhân vn hn c trong cách *ng x ngh thut c%a tác gi Tm Cám. Thì ra mt ng%i hin du n nh Tm vRn có th! trfl thành cfflc k c ác; vì th, mun tffl hoàn thin nhân cách, con ng%i phi ht sc cnh giác vi nguy c tha hóa do nhng tác ng cffa hoàn cnh khách quan. Phi chng y là bc thông ip mà ng%i ngh s dân gian xa, thông qua cách ng x ngh thu&t c áo cffa Tm Cám, mun gi ti các th h mai sau?” (Bùi Vn Ting, 1996, tr. 24 - 25). KfflT LUN. Truyn Tm Cám là mt truyn c& tích. Truyn c# tích có cách mfl u: "Ngày xa, ngày xa...". Tính cht c& xa cffa truyn Tm Cám không ch+ do  tài, ct truyn và các môtip cffa nó có ngun gc t$ nhng thfflc tffii và quan nim v thfflc tffii cffa con ng%i t$ "ngày xa ngày xa" ch không phi là s/ phn ánh tr/c tip các sffl kin lch s - xã hi cffa các thi k0 lch s sau này và quan nim c%a con ngi thuc các thi k0 lch s sau này v nhng sffl kin y. 25 bao ng%i khác Bà ã làm cái vic nh câu chuyn th m i bt bóng. Ch>ng him gì con gái trong th gian ! chn cho con yên b gia tht, v&y mà lffii rc cái xa v%i, vu v v nhà (ã th, còn tffl hào, cho mình bit nhìn xa, thiên hffi u thi!n c&n). Miêu t iu này, bài ca dao nh`m un n^n tính cht hoang tflng thflng g*p trong m<i con ng%i. 4. BÀ GIÀ XEM QU! LY CHNG. Bà già ra ch Cu ông, Xem mt qu bói: ly chng li chng? Thy bói xem qu, nói rng: Li thì có li nh ng rng không còn". Bà già chff ng xem qu@ bói v chuyn thit hn nu mình ly ch ng. Chuyên l'i hay không l'i cffa vic ly ch ng không *t ra i vi các cô gá+ vì vi h, ly ch ng là tt nhiên; nhng vi bà già thì không 'c xã hi cho là bình th%ng na, ông thy bói nói tr^ng ging nc ôi cffa thy bói: v$a có l'i, v$a không l'i (bfli mt rng). Cách tr l%i cffa ông thy bói cng khéo léo. “L'i " là phn tht fl chân rng (mà bà già có th! ch+ còn l'i, ch rng thì ã b rng); l'i 'c liên tflng nh v&y v ngha vì nó cùng tr%ng t$ vfflng - ng ngha vi rng", và l'i" cng 'c hi!u là ni dung gii áp cffa câu h=i: “l'i chng” (trái ngha vi “hffi+ "). Chuyn các bà già mun ch ng, t$ng 'c ca dao nói n: * Bà già tuffli tám m i hai, Ngi trong quan tài hát gh#o ông s . Bà già tuffli tám m i hai, Nm trong quan tài hát ví th sn. * Bà già ã tám m i t , Ngi bên ca sffl vit th tìm chng. 164

Tr%i lffii lffii ã tra, không v làm kp ba cm e m<i ng%i khó tránh kh=i chuyn ry rà. Mt ng%i lffi n. Nghe rõ sffl tình, ng%i này nói: ba bà ba qu, v&y là công b`ng; qu còn lffii là phn thflng cho tôi ã gii quyt vic chia chác khó khn ! các bà v, may ra còn làm kp ba cm tra". Trên ây là hình thc di n xuôi cffa bài ca dao. Ng%i c có th! suy ra sffl  ng tình cffa ba bà v cách chia. Và ng ý cffa bài ca dao cng có th! nh&n thy: Trong nhng tr%ng h'p mà sffl chia chác khó 'c sòng ph>ng thì nên nh%ng nhn nhau mt chút (l? nào trong ba bà lffii không có ai là ng%i có hoàn cnh áng ! hflng qu d$a th t nh ông con cháu hn, ho*c vic nu nng cn thit hn chuyn gii khát,... - mà phi mt không cho ng%i ngoài cuc. 3. BÀ GIÀ KÉN V CHO CON. Bà già kén v cho con, Kén ba nm tròn,  c bóng thff vua. Th gian tham cffia thffi thua, Cffia n thffi ht, bóng thff vua hãy còn. . Ng%i mfi già kén v' cho con trai. Ba nm tròn, bà vRn cha tìm ra mt ng%i con dâu v$a ý. Thay vào ó, bà rc "bóng th% vua" v nhà, và giãi bày r`ng: th gian vì tham cffa sinh ra kém c=i, không nhìn xa thy rng, cffa my n cng ht trong lúc "bóng th% vua" thì mãi còn. Bóng th% vua có th! hi!u là hình v? v mt ông vua, dùng d! th% (có th! vua ang tr vì hay vua ã cht. vua Tàu hay vua ta). ho*c là xác  ng dành riêng cho h n ma mt ông vua hay ng%i 'c coi nh vua (tng tffl tr%ng h'p các bà bóng làm xác  ng th%ng xuyên cffa mt thánh bà ho*c tôn ông trong ffio MRu), ho*c ây là cách nói cffa bà già " ch+ vic con mình 'c chn làm lính fl cung ! hu hffi. phc dch vua chúa. DRu hi!u bóng th% vua" theo hng nào i na, ó cng không phi là a con dâu b`ng xng b`ng tht và bình th%ng nh 163 Tính c# xa cffa truyn c# tích còn th! hin ra fl ch< nhng hành ng và -c ifflm tính cách cffa nhân v&t trong truyn c# tích nu i vi ng%i "ngày xa ngày xa" là h'p lý, thì i vi ng%i hin nay là vô lý. Nh A. France ã t$ng phát bi!u, "Các truyn c& tích thì vô lý và tr con. Nhng chúng không vô lý thì chúng ã không hp d$n" (Chu Xuân Diên, 1989, tr. 94). Khi truyn c# tích mfl u r`ng " Ngày xa, ngày xa...", thì chính là ã chuzn b cho ng%i nghe mt tâm th phù hp ! bc vào cái th gii cffa nhng iu vô lý y sc hp dRn y. Vì th không nên b`ng cách bình lu&n vn hc và th&m chí c b`ng cách "sa cha" truyn c# tích theo hng hp lý hóa cho phù h'p vi t duy lôgích cffa con ng%i hin nay mà làm mt i cái vô lý y cffa truyn c# tích. Vn  là gii thích c s/ vô lý y, phát hin ra cái hp lý c%a bn thân truyn c& tích, mt loffii truyn cffa "ngày xa, ngày xa...". 2. TRUYN THffiCH SANH. Thffich Sanh m côi sm, làm ngh n cffi, sng mt mình trong mt túp lu di gc a. Có mt ng%i làm ngh nu r'u tên là Lý Thông n kt ngha anh em vi Thffich Sanh. Trong vùng có mt con Ch`n tinh (hay Trn tinh) th%ng b^t ng%i n 26

tht, nên dân l&p miu th% và hàng nm phi np cho nó mt mffing ng%i, mi 'c yên #n làm n.. Nm y, n l't Lý Thông phi np mffing. Y bèn l&p mu ! Thffich Sanh i th mffing. Thffich Sanh ã chin uvà git cht 'c Ch`n tinh, nhng b Lý Thông offit công, và y 'c nhà vua phong làm ô c.. By gi% có công chúa Qunh Nga xinh fip ang tu#i kén ch ng, mt hôm b con yêu tinh ffii bàng sà xung c^p i mt. Bu n ru, nhà vua truyn cho Lý Thông i tìm, và ha khi tìm 'c s? g công chúa và truyn ngôi cho. Lúc công chúa lâm nguy, Thffich Sanh ang fl bên gc a, b<ng nhìn thy ffii bàng c^p ng%i bay qua, lin ging cung b^n trúng mt cánh. Ln theo vt máu, Thffich Sanh bit 'c cái hang zn náu cffa ffii bàng. ! cu công chúa, Lý Thông tìm n Thffich Sanh. Nghe Thffich Sanh bit 'c ni zn náu cffa ffii bàng, Lý Thông lin nh% Thffich Sanh tìm cách gii cu. Nhng n khi Thffich Sanh xung tìm r i dòng dây a 'c công chúa lên kh=i hang, thì Lý Thông lin cho quân lính ly á lp kín ca hang, mu git cht Thffich Sanh ! tranh công ln na. Trong hang, Thffich Sanh ã ánh nhau mt tr&n d di vi ffii bàng, git cht 'c ác thú và cu 'c thái t con vua Thffy T. ! n n, vua Thffy T m%i Thffich Sanh xung thffy cung chi, và còn t*ng chàng mt cây àn thn. Vì oán Thffich Sanh, h n Ch`n tinh và ffii bàng ly trm châu báu trong cung r i vu cho chàng. Thffich Sanh b tng giam. Trong ngc, chàng ly cây àn thn ra gy ! bày t= n<i lòng. Nói v công chúa Qunh Nga, vì thy 27 Hai nách nh+ng lông xm xm, Chflng yêu chng bo mfli t hng trffi cho. êm ngffi thì ngáy o o, Chng yêu chng bo lái ò cm canh. Wn v/ng b/ng to tày thùng, Chng yêu chng bo cái giành >ng cm. Ng%i àn bà m^c nhiu cái xu, l< mi y nhng lông, lúc ngff thì ngáy to, i ch' thì n quà làm vic thì ! rm rác dính y u (thff pháp phóng ffii 'c dùng ! tô &m nhng cái xu này). ' Nhng chúng u 'c anh ch ng d tính (ho*c quá yêu v'), bin thành tt fip c. Gi nh g*p phi nhng anh chàng khó tính, thì ch n không tránh kh=i nhng lôi thôi. Ng%i ch ng fl ây không ch+ d tính mà còn vui tính na, trc m<i cái xu cffa v' (mà rt có th! do nhng ng%i xoi bói ch+ ra), anh ta u ùa 'c hóa gii 'c, khin các ch+ trích trfl nên vô ngha. iu này, ngoài chuyn "Khi yêu trái u cng tròn", còn th! hin mt thái  bao dung, chp nh&n cái xu cffa nhau khi ã làm v' ch ng, cffa ng%i àn ông. C% th! nói ây là mt c tính tt; nó tffio không khí hòa thu&n và có kh nng cm hóa cái xu. U m*t trái cffa vn  cng cn thy r`ng, nu quá dung túng cái xu cffa v', s? d bin v' thành h h=ng. Ngoài ra, bài ca dao còn hàm ý c%i chê nhng ngi àn bà xu xí lffii lum thum, vng v. 2. BA BÀ CHIA B$N QU DA. Ba bà i ch, mua bfln qu dfia, Chia i chia li, ã tr a mt ri. May sao li gp mt ng ffi: "Ba bà ba qu, phn tôi qu này!" Ba bà vi bn qu d$a, không bit chia sao cho u. H ng i chia i chia lffii bàn qua cãi v nhiu b&n vRn không tìm ra li thoát. 162

H%i cô gái Vi-t Nam tôi kính c*n Cúi chào cô ng ffi v tho, m# hin Cô là hi-n thân cffia lòng yêu n c Chú thích. Bài “Gi+i thích ca dao t]c ng/ Vi*t Nam” và bài “Ca dao ng] ngon ng)i Vi*t “)?c trích m't ph n trên Internet. Tran tr@ng xin các tac gi+ thông c+m. 8. CA DAO NG NGÔN NGI VIT. Triu Nguyên. 1 . ANH CHNG D‹ TÍNH. L9 m$i em m ffi tám gánh lông, Chng yêu, chng bo: "Râu rng trffi cho": êm nm thì ngáy o o, Chng yêu, chng bo: ngáy cho vui nhà". i ch thì hay n quà, Chng yêu, chng bo: "V nhà % cm". Trên u nh+ng rác cùng rm, Chng yêu, chng bo: "Hoa thm rc u'. 161 Lý Thông sai lính lp hang, mu hffii Thffich Sanh, nên ut c hóa câm. Nay nghe 'c ting àn cffa Thffich Sanh, công chúa b<ng nói nên l%i. Nghe con tâu bày, nhà vua cho v%i Thffich Sanh n. Sau khi rõ mi chuyn, nhà vua truyn lnh b^t giam mfi con Lý Thông, nhng 'c Thffich Sanh xin tha cho. Trên %ng trfl v làng, mfi con Lý Thông b sét ánh cht, hóa thành loài b hung. Phn dng s Thffich Sanh, nhà vua cho chàng kt hôn cùng công chúa Qunh Nga. Tc gi&n vì trc ây b công chúa t$ chi l%i cu hôn, thái t m%i tám nc ch hu cùng kéo quân sang ánh. Thffich Sanh lffii em cây àn thn ra gy. Ting àn làm quân i phng rã r%i vì nh quê, nh v' con... nên không ánh cng tan. Trc khi rút v nc, i quân ông o y còn 'c Thffich Sanh cho n mt ba cm. Niêu cm tuy nh= nhng n bao nhiêu cng không ht. t nc thái bình. Sau, Thffich Sanh 'c ni ngôi vua. Th%m Th-ch 'ng Hà Tiên Th-ch 'ng. 28

Núi Thffich ng fl xã M‚ c, th xã Hà Tiên, t+nh Kiên Giang là mt cnh fip 'c Mffic Thiên T ca ng'i qua bài th. Thffich ng thôn vân, trong chùm th Hà Tiên th&p vnh, ca ng'i m%i th^ng cnh cffa t Hà Tiên. Th^ng cnh n`m bên quc l 80 cách trung tâm th xã Hà Tiên khong 3 - 4 km v hng B^c, trên %ng i ca khzu quc t Xà Xía.Núi có hình nh mt chic m lông cffa k‡ binh nc Anh, nên còn 'c ng%i Pháp gi là “Bonnet à poil” ó là mt khi á vôi dfflng ng, có %ng kính chân khong 45 m, cao 93 m so vi mfflc nc bi!n. T$ di nhìn lên vách núi có nhiu thffich nh hình thù k quái, trong ó có mt thffich nh ging nh bu vú nc nh= git quanh nm nh dòng sa mfi, ng%i dân ni ây gi là bu vú mfi. V't qua mt offin dc á, du khách có th! lên n ca ng. Ca ng fl  cao n 50 m. Bên trên ca ng có  ba chTiên Sn ng. Trong ng có chùa Tiên Sn 'c làm b`ng g< t$ nm 1790 bfli dòng hin Lâm T %i th 41, mái chùa cng b`ng nhng tm g< ghép lffii vi nhau rt ch^c ch^n. Vào nm 2003 chánh in 'c sa lffii, nn 'c lát á hoa cng. Thffich ng có hai ca chính: ca hang phía ông hng v th xã Hà Tiên, ca phía Tây nhìn ra cách  ng M‚ c, T$ trong hang có mt ngách n thông lên tr%i, du khách ngc nhìn lên s? trông thy mt khong tr%i xanh trong v^t. Ngoài ra còn có mt ngách hang khác n sâu xung lòng t, tng truyn thông ra t&n bãi bi!n Mi Nai. Có ng%i ã th th xung ó mt trái d$a kh^c du sau ó ón vt 'c fl bãi bi!n này. Hai con %ng 'c gi là %ng "lên tr%i" và %ng xung "âm phff". Hin nay, ! m bo an toàn, %ng thông "âm phff" ã b lp và tráng xi mng b`ng ph>ng, ch+ còn lffii %ng "lên tr%i" dành cho nhng ai thích du lch mffio hi!m. Du khách men theo li 29 Ng%i ln không chi trò "X= chân l< mi". Trò o thu&t cffa ng%i ln là "X= dùi l< mi". Ng%i ta ly hai cái dùi b`ng s^t bi!u di n thc sâu vào l< mi. "X= chân l< mi" là trò o thu&t cffa tr@ con ! tr# tài chân tay mm d@o, khéo léo. Ngha bóng cffa "X= chân l< mi" là khoe khoang khéo léo. Bà mfi khuyên cô con gái "khôn ch>ng qua l?, kh=e ch>ng qua l%i, ch b^t chc ng%i %i x= chân l< mi chi lng nhng ". Y Ù bà mun nói r`ng nu mình có lí, nu mình úng thì tt nhiên ch ng s? bit, s? nghe. Còn nu mình sai thì c nh&n là sai, $ng b^t chc ng%i %i tr# tài khoe khoang, n nói lng nhng ! lp lim! Tóm lffii là mfi khuyên con $ng hc thói b@m mép, cãi càn. Cng có th! hi!u ng^n gn là mfi khuyên con $ng hc thói khoe khoang. Qua tm tranh thì chúng ta 'c bit r`ng cho n u th k+ 20, thành ng "X= chân l< mi" còn 'c hi!u là mình tffl x= mi mình ch không phi mình i x= mi ng%i khác. úng hn là mình s% mi mình. S% là ch+ ng chffim bên ngoài. a bé ch+ có th! un chân cho chffim mi thôi. Không ai có th! tffl x= chân vào mi mình 'c. Tôi cho r`ng ch "x= " cffa tên tranh ('c vit b`ng b thff và ch s#, hay s) nên c nôm là "s% " cho úng vi tranh v?. " S% chân l< mi " thay cho "X= chân l< mi". Sau này, không bit b^t u t$ nm nào, thành ng "X= chân l< mi" b hi!u sai thành ra mình i x= mi ng%i khác. Ý ngha b chuy!n t$ khoe khoang thành ra i sai khin, i b^t nffit ng%i khác. Tm tranh giúp tôi thfl phào, nhfi nhõm. May quá, các bà không ác n  nh ng%i ta hi!u lm. Th+nh thong chanh chua, n nói lng nhng chút +nh, cng ch+ là ! l duyên ngm mà thôi. Sa sai mt thành kin là khó, cfflc kì khó. Trong khi ch% 'i các ông, các bà, các cô và các c&u vui v@ sánh vai bên nhau, bình >ng, không ai "x= chân l< mi " ai, xin l<i nói nhm (thành kin mà l), xin sa lffii là không ai b^t nffit ai, tôi xin ánh bffio c t*ng các bà, các cô : 160

Thành ng "X= chân l< mi " 'c dùng trong câu "khôn ch>ng qua l?, kh=e ch>ng qua l%i, ch b^t chc ng%i %i x= chân l< mi chi lng nhng ". "X= chân l< mi " fl ây không có ngha là b^t nffit ng%i khác vì b^t nffit thì phi nffit n, ra oai ch không ai lffii i b^t nffit lng nhng. Câu vn phi 'c hi!u là n nói lng nhng, hay làm iu b lng nhng. Nu v&y thì âu là liên h gia n nói hay làm iu b vi "X= chân l< mi " ? Tranh dân gian có tm "X= chân l< mi". Theo l%i chú cffa tranh thì ây là mt qu{ thu&t, ngha là mt trò o thu&t. Tranh v? mt a bé ang un mình xoay chân, *t hai bàn chân ng vào l< mi. Hai ngón chân cái không x= vào l< mi. Trò chi cffa tr@ con này nh`m mc ích bi!u di n thân mình và chân tay mm d@o, un v*n khéo léo. 159 b&c thang nh= lên tng trên nhìn ra bên ngoài hang ng, thffich nh có hình u con ffii bàng kh#ng l ang qu*p mt cô gái, tng truyn cô gái y là công chúa trong truyn c# tích Thffich Sanh Lý Thông. Thffich ng là ni ffii bàng giam cm công chúa. %ng "lên tr%i" là ni Thffich Sanh xung ng cu công chúa. Trc kia, ni ây còn có mt dây r$ng ln thòng xung bây gi% ã b t, tng truyn ây là s'i dây mà ngày xa Thffich Sanh dùng leo xung hang ng a công chúa lên. Cng chính tffii hang này, Thffich Sanh ã gii thoát cho công chúa Thffy T và 'c nàng a v du ngoffin thffy cung. Trong hang có mt ngôi chùa g m nhiu gian, gia các gian có %ng i thông nhau, gi là chùa Thffich ng. Vòm trn và vách hang có nhiu thffich nh vi nhng hình thù lffi m^t. 3. TRUY N T  TH C. U làng Czm La xa, thuc Tng Sn (nay thuc huyn Nga Sn) có chàng thanh niên là T$ Thc. Khong cui %i Trn, 30

niên hiu Quang Thái (1388 - 1398) T$ Thc 'c b# làm quan tri huyn Tiên Du (B^c Ninh ngày này). Ông n#i ting thanh liêm, chính trfflc và yêu thích ngao du sn thu{. Mùa xuân nm Bính Tý (1396) T$ Thc i chi hi “mRu n” fl mt ngôi chùa fip n#i ting, ã g*p mt thiu n xinh fip b nhà chùa gi lffii vì vô tình làm gãy mt cành hoa mRu n. ng lòng thng, T$ Thc lin cfli áo gm chuc l<i cho cô gái. Vn là ng%i yêu thích ngh thu&t, chán ghét l'i danh nên nhân vic chu tang mfi, T$ Thc treo n t$ quan.V quê, chàng ngày ngày ngao du sn thu{. Mt ngày kia, ti ca bi!n Thn Phù (Nga Sn), chàng b<ng thy phía khi xa có mt ngn núi tuyt fip. Chàng lin chèo thuyn ra xem và làm mt bài th kh^c trên vách núi á. B<ng t$ vách núi nt ra mt ca ng, chàng bc vào, thì y là mt chn b ng lai tráng l. Chàng ang mi mê thì có hai thiu n áo xanh m%i chàng và ca hang lin khép lffii. Chàng 'c a ti g*p mt v tiên áo tr^ng, v tiên ón tip ân cn và cho chàng bit ây là ng Phù Lai, ng th 6 trong 36 ng cõi tiên, và cho bit chàng s? kt duyên vi con cffa gái bà là Giáng Hng - cô gái 'c chàng cu trong dp hi “mRu n” nm nào. T$ Thc cùng Giáng Hng ã sng nhng ngày hffinh phúc fl cõi tiên. Nhng fl chn cfflc lffic, chàng vRn không nguôi nh quê hng, nh nhng cuc ngao du. Chàng ã ng= l%i 'c v thm quê, khuyên ch ng không 'c, Giáng Hng ành phi b`ng lòng cho chàng cJi xe mây v trn. V ti quê, chàng bàng hoàng vì cnh quê vRn nh xa nhng không còn g*p lffii ai chn quê c na. Chàng h=i mt c già râu tóc bffic ph fl trong làng và 'c k! r`ng, thufl nh=, c 'c nghe nói có ông tam ffii tên là T$ Thc treo n t$ quan, i ngao du r i mt tích. 31 anh nó ho*c ra xô xát chi l%i, cng ti, cng fip, cng vui c%i, ch nh ai hc thói nhà ma, mà ho*c con cà con kê chi k! l!. Lúc fl nhà là mfi là con, v nhà ch ng là dâu là con, nhé ! Khôn cho ng%i giái, dffii cho ng%i thng, ch b^t chc ng%i th m*c áo qua u chi khffng kh+nh. Nghe cha con? Nghe cha con? ˆn có ni, n`m có chn, l%i n nt fl cho ra tu ng; gi thì dffi, bo thì vâng, th% mfi th% cha cho phi ffio. Kính v&y thay ! Rn v&y thay! Ch c&y khôn, c&y khéo, c&y duyên, c&y tài; khi anh nó ho*c n#i bng bng chi s^c, thì lffiy, thì van, thì l phép, $ng hc chi nhng tu ng  thoã mà ho*c dây m r mái chi lôi thôi. %i có k@ xem ch ng nh a n, a fl, th&m n iu mày t chi khinh. Ch>ng bit r`ng : ngu si cng th! ch ng ta, dRu r`ng khôn khéo cng ra ch ng ng%i; Ch>ng suy ch>ng ngh, lffii ra iu c vú lp ming em, sao ch>ng bit xu chàng h# ai chi lý ! Mfi khuyên con gi ffio cng th%ng, khôn hèn cng chu, hay dfl cng ành, ch ho*c sinh vênh v!nh chi môi; khi anh nó quá gi&n sinh x`ng, mfi con ^t phi m^c bèo trôi chi ting. %i có k@ gi&n ch ng mà ánh con ánh cái, th&m n iu mày tao chi quá. Ch>ng bit r`ng : khôn ngoan cng th! àn bà, tuy r`ng vng dffii cng là àn ông. Bffi n bffi nói, lffii ra iu múa rìu qua m^t th', sao ch>ng bit già òn non nh? chi c ? Mfi khuyên con gi nt tho hin, vt roi cng chu, yêu ng cng nh%, ch ho*c l sm sm chi m*t, khi anh nó nói dai thêm chuyn, cha con ^t phi mang v cc chi c%i. (theo Dng Qung Hàm, Vit Nam thi vn h'p tuy!n, 1960). Hai offin trên là l%i mfi khuyên con gái phi hc cách n nói, c x vi ch ng. Ch ng có to ting, n#i gi&n v' cng phi ti c%i, l phép. Hai offin di mfi khuyên con không 'c khinh th%ng ch ng, h<n láo vi ch ng. Khinh ch ng, h<n láo vi ch ng fl ây cng ch+ là to ting thôi. 158

mà cng không xong, th+nh thong lffii b v' xách c# lên tra tn b`ng %ng võ hi!m "x= chân l< mi " . Tôi v$a tc v$a...s'. Nhiu khi cn s' len c vào gic ngff. S' n n<i... s' quá hóa liu. Nhân mt êm tr`n trc mt ngff, tôi ánh bffio th tflng t'ng... Ô mê li ! 'c ng i gn mt nàng be bé xinh xinh nh cô hàng cà phê cffa Canh Thân. Nhân lúc nàng m màng nhìn tr%i xa xa, tôi lic trm ôi bàn chân nho nh=. B<ng gi&t mình ! Ng nàythì hai ngón chân cái kia phi to hn qu nhót, qu táo tàu. V&y mà x= lt l< mi chàng. Th thì chàng phi phng phi hn ông h pháp trên chùa. áng ngffic nhiên hn na là nàng làm cách nào ! thc 'c chân vào mi chàng ? Nht nh chàng và nàng không th! cùng ng ho*c cùng ng i. Ch+ còn cách là cùng n`m, mà phi n`m ng'c chiu nhau mi gác chân lên m*t nhau 'c. Th sffl o iên nh th y. Hành ng "X= chân l< mi " nht nh phi g*p khó khn, dù ch+ x= mt ngón chân cái. ng, ng i hay n`m u khó ho*c nói th>ng là không th! thfflc hin 'c. Xem v&y thì ngha en cffa " X= chân l< mi " có vn . Ngha en ã không xuôi thì ngha bóng cng ng nhiên không th! ng vng 'c. Trong u tôi ny ra mt thoáng nghi ng%,  ng th%i cng lóe lên mt tia hi vng. Hay là ng%i ta có thành kin, kt ti oan các bà ? B<ng nhiên tôi bt s', nôn nóng mun tìm hi!u các bà sâu hn ! Tìm trong vn hc nc nhà thì thy thành ng "X= chân l< mi " ã 'c Lê Quý ôn dùng t$ th k+ 18. Trong bài Kinh ngha Mfi khuyên con lúc v nhà ch ng, ngoài phn mfl u và kt lu&n, có 4 offin chính nh sau : Lúc fl nhà nh% mfi nh% cha, v nhà ch ng, nh% ch ng nh% con, nhé ! Khôn ch>ng qua l?, kh=e ch>ng qua l%i, ch b^t chc ng%i %i x= chân l< mi chi lng nhng. Nhff này con, nhff này con : i n ni, v n chn, vic nhà vic ca cho siêng nng ; h=i thì nói, gi thì tha, th% mfi th% cha cho phi l . Kính ly y ! rn ly y ! Liu hc n, hc nói, hc gói, hc mfl; khi 157 Chàng bu n bã chán ngán, mt nm tiên gii b`ng trm nm trn gian. Chàng hi h&n mun quay lffii cõi tiên, nhng xe mây ã bin mt, mfl phong th mà Giáng Hng trao cho lúc ti n bit, thì y chính là l%i bit ly: Kt bn loan trong mây, duyên x a ã d t, Tìm núi tiên trên bi&n, dp khác không còn. Chàng bu n, tht vng i v phía núi Ng Hàn Sn (Nông Cng), r i sau ó bit tích. Th%m hang T… Thjc Nga S=n. Hang T… Thjc. N`m fl dãy núi Tam ip thuc a ph&n xã Nga Thin, huyn Nga Sn (Thanh Hoá), hang T$ Thc khá thu hút du khách. 32

Dãy núi Tam ip hùng v nom xa nh mt lu‚ thành và fl th%i Vua Quang Trung ã n#i ting vi tên gi "Phòng tuyn Tam ip". Trên s%n núi có mt trin t cao, cây c# th sum sê bao quanh. ó là vùng a linh trc hang T$ Thc. Khi d$ng chân fl ca hang, du khách thy nó ging nh ming mt con cóc há lên tr%i. Mun vào hang tham quan, ng%i ta phi có ng%i hng dRn, nu không mun b lffic, và phi dùng èn ho*c uc, bfli trong hang ti nh mfflc. Trong hang là c mt không gian k v, bí zn. Ting nc nh= git tí tách. Vòm hang vô vàn nh á vi muôn dáng v@, hình t'ng, nên 'c mang nhiu tên gi nh "àn l'n", "r ng p trng", "bà tiên bán thuc", "chum thóc", "chum vàng", "chum bffic", "rùa qu", "voi phc", "mng mc"... Các nh á liên tc nh= nc, khi b^t ánh sáng cffa èn, uc lffii càng thêm lung linh. Nhiu ng%i ã i du lch fl nhiu ni nh&n xét thiên nhiên ni ây mô ph=ng rt nhiu nét dáng cuc sng và có l? không ni nào tng tffl lffii t&p trung nhiu hình t'ng thiên tffio nh ni này, khin du khách luôn sng st bt ng%. Tffii ây còn có "àn á", "trng á" - là nhng phin nh á m=ng, màu tr^ng ngà, rff t$ trn xung. Nu cm que gõ vào nhng thanh nh, m<i thanh vang ngân lên âm thanh riêng. Du khách tffl nhff, nu th ng thu&n l'i, còn có th! tu nhffic trên nhng thanh "àn á" ó. Còn "trng á" có ting vang ch>ng khác my ting trng làng và nhiu ng%i fl cui bu#i du ngoffin th%ng gõ mt h i lên ó ó thay l%i tffim bit. Trong hang T$ Thc có khá nhiu ngách. Bên ngách "%ng lên tr%i" thy hình t'ng T$ Thc n`m v^t tay suy ngRm và k ó là hình nhân v&t huyn thoffii này bay lên tr%i. Còn "%ng xung âm phff" rt ch&t hfip. Khong nm 1960, có mt oàn thám hi!m nc ngoài có trang b y ff, xung khu vfflc "âm phff" ã phát hin ra mt dòng nc chy xit. 33 Tôi yu bóng vía, c m<i ln ngh n cái l< mi vô ti ang b mt bàn chân thc vào là lffii rùng mình, n#i da gà. Ch% cho cn s' nguôi nguôi tôi mi dám tffl h=i: Ch>ng l? lffii có ng%i ùa dai nh v&y sao ? Thc chân vào mi thì chu sao cho n#i ? Thì c l&t sách ra xem cho rõ u uôi. "X= chân l< mi" 'c t$ i!n gii thích theo ngha bóng là " L'i dng tình cm mà sai khin ng%i ta phi theo ý mình ". M*c du thành ng không nói ai x= mi ai, nhng trong thfflc t thì thành ng th%ng 'c dùng ! ám ch+ các bà x= mi các ông. Các bà è u cJi c# các ông. Các ông ngoan ngoãn kính n! các bà. L'i dng tình cm mà sai khin ng%i khác 'c ngôn ng bình dân gi nôm na là b^t nffit, là n hip. Ng%i b x= mi 'c ch ngha gi là ng%i nhu nh'c, b khinh th%ng, coi r@ . Gii bình dân ch+ m*t *t tên là th`ng s' v'. T$ i!n a ra vài thí d tao nhã vn chng : "Anh chàng nhu nh'c, b v' x= chân l< mi ", hay là " Cháu bà th mà cng h=ng. Cha chi ã chiu v' th. Sau nó cng lffii x= chân l< mi " . Chòm xóm thì bc trfflc hn :"  ngu, b v' x= chân l< mi cho áng kip ", " Cù ln nh v&y tao không thèm x= chân l< mi, tao út n^m tay vào, kho^ng lên cho tan tành ". Ca dao cng ghi chép tn thm kch : Thy chng n, x@ chân l9 m$i Thy chng yêu, vén váy ái niêu canh cn ! ‰i gi%i t i ! Con sâu làm ru n i canh cha ff sao ? Xét trong tt c các loài, có loài nào nh loài...àn ông không ? n nh trâu bò gi=i chu fflng nh th mà cng ch+ ! cho ng%i x= th$ng l< mi là cùng. N nhi chân yu tay mm nc ta lffii có ng%i nJ x= c chân vào mi c ông ch ng. Th&t là coi ch ng không b`ng trâu bò. Li u yu ào t gì mà tàn nhRn th ? Nam nhi gì mà râu qu*p hn ghi ông cuc v&y? Than ôi cho nhng s ph&n hzm hiu, ch+ mong 'c : Làm trai ra bát, quét nhà V g0i thì d, b*m bà tôi ây 156

Rõ ràng, c hai cách hi!u v xut phát i!m cffa thành ng vng chèo khéo chng u t= ra h'p lý. Chúng u lý gii 'c logic ni tffii ! hình thành ý ngha cffa thành ng này. DRu v&y fl cách hi!u th nht có phn nào h'p lý hn, do có ch< các t$ chèo, chng trong thành ng hin ang dùng u 'c nh&n din là ng t$. Nhng không phi vì th mà d dàng phff nh&n cách hi!u th hai. Có iu áng lu ý na là ngay c khi t$ chng 'c hi!u là ng t$ thì d%ng nh nó cng ch>ng còn liên h gì n vic chng thuyn, lái thuyn mà luôn luôn 'c liên h vi chng trong chng ch… Do ó vng chèo khéo chng 'c hi!u là làm kém, làm dfl nhng lffii khéo bin bffich, chng ch. Trong s dng ngôn ng, khi nói ai ó vng chèo khéo chng thì cng gi nh r`ng ng%i ta ã bit “t=ng” thfflc cht cái yu, cái dfl cffa k@ “khéo bin bffich” r i. Gn ngha vi thành ng vng chèo khéo chng trong ting Vit còn có các thành ng vng hát chê ình tranh và vng múa chê t lch. U thành ng này, tính cht bin bffich, bao bin ã mt ht v@ t nh. Chúng không có v= bc khéo léo nh trong vng chèo khéo chng mà lffii t= ra quá thô thi!n, l li u, áng chê trách hn. 30. X^ chân l mFi Nguy n D Gi-c n nhà àn bà phi ánh . ó là nói th%i loffin lffic, gi*c giã. Còn th%i bình thì sao ? Th%i bình, trách nhim cffa các bà lffii càng n*ng hn. M*c dù c Kh#ng ch+ tin tflng các ông, trao cho các ông cái trách nhim to ln " tu thân, t gia, tr quc, bình thiên hffi", nhng ffio lí nc ta vRn c %ng %ng em cái trách nhim i á vá tr%i kia ra chia s@ cho c các bà. Nh% v&y mà àn bà nc ta gi=i tu thân và t gia, ít ra cng b`ng ho*c hn các ông. Dffiy d< con cái và thu xp công vic trong nhà mà ch+ trông c&y vào các ông thì không bit tng lai s? i v âu ? Riêng v mc t gia, nhiu bà xut chúng, ffit thành tích v't xa ch+ tiêu! Có bà khoái "è u cJi c# " ch ng, có bà lffii thích gii phin b`ng thú vui "x= chân l< mi "ch ng. 155 Có mt iu lffi fl ây là nu ai ó b= mt qu bfli xung ngách hang này, thì hôm sau ã thy nó lng l% trôi ra sông Tam ip. Theo l%i dân a phng k!, ni ây có loài r^n có mào, to ch$ng c# tay, nhng rt hin, thi thong bò trên vách hang. Sffl c áo cffa hang T$ Thc khó k! ht l%i nu không t&n mình du ngoffin khám phá v@ fip y bí zn ni ây. i trong hang, thy ây ó râm ran ting ng%i c%i nói, ting chân kho nc, ting nc chy r rích, thy thp thoáng nhng vng ánh sáng di ng b&p bùng zn hin, khin cnh quan vn lô xô nhiu hình t'ng càng thêm hp dRn du khách, nh 'c tri bc lffic vào cõi mng T$ Thc. Sau khi kt thúc chuyn khám phá, trong lòng m<i du khách không kh=i b&t lên câu h=i âu là v@ huyn bí, âu là v@ hin thfflc trong câu chuyn tình T$ Thfflc t$ ngàn xa 'c dt lên và ng lffii ni ây? Thánh Gióng. T)?ng Thánh Gióng . Thánh Gióng th! hin tinh thn và sc mffinh cffa ng%i Vit trong u tranh chng ngoffii xâm, gi nc. Chuyn k! r`ng: vào %i Hùng Vng th 6, fl làng Gióng có hai v' ch ng ông lão chm làm n và có ting là phúc c. Hai ông bà ao c có mt a con. Mt hôm bà ra  ng trông thy 34

mt vt chân to quá, lin *t bàn chân mình lên m th ! xem thua kém bao nhiêu. Không ng% v nhà bà th thai và m%i hai tháng sau sinh mt th`ng bé m*t mi rt khôi ngô. Hai v' ch ng m$ng l^m. Nhng lffi thay! Ða tr@ cho n khi lên ba vRn không bit nói, bit c%i, cng ch>ng bit i, c *t âu thì n`m y. By gi% có gi*c Ân n xâm phffim b% cõi nc ta. Th gi*c mffinh, nhà vua lo s'. Bèn truyn cho s gi i kh^p ni tìm ng%i tài gi=i cu nc. a bé nghe tin, b<ng dng ct ting nói: "Mfi ra m%i s gi vào ây". S gi vào, a bé bo: "Ông v tâu vua s^m cho ta mt con ngffla s^t bit hun la, mt cái roi s^t và mt tm áo giáp s^t, ta s? phá tan l gi*c này". S gi v$a kinh ngffic, v$a m$ng rJ, vi vàng v tâu vua. Nhà vua truyn cho th' ngày êm làm gp nhng v&t chú bé d*n. Càng lffi hn na, sau hôm g*p s gi, chú bé ln nhanh nh th#i. Cm n my cng không no, áo v$a m*c xong ã cng t ch+. Hai v' ch ng làm ra bao nhiêu cng không ff nuôi con, thành th phi chffiy nh% bà con, hàng xóm. Bà con u vui lòng gom góp gffio thóc nuôi chú bé, vì ai cng mong chú git gi*c, cu nc. Gi*c ã n chân núi Trâu. Th nc rt nguy, ng%i ng%i hong ht. V$a lúc ó, s gi em ngffla s^t bit phun la, roi s^t, áo giáp s^t n. Chú bé vùng d&y, vn vai mt cái b<ng bin thành mt tráng s mình cao hn tr'ng, oai phong lRm lit. Tráng s bc lên v< vào mông ngffla. Ngffla hí dài my ting vang di. Tráng s m*c áo giáp, cm roi nhy lên mình ngffla. Ngffla phun la, tráng s thúc ngffla phi th>ng n ni có gi*c, lao vào thiên binh vffin mã toát lên bá khí c%ng lit d th%ng, gi*c cht nh rffi. B<ng roi s^t gãy. Tráng s bèn nh# nhng cm tre 35 Phn ln, mi ng%i u cho r`ng thành ng vng chèo khéo chng b^t ngu n t$ vic lái thuyn trên sông nc. Theo cách hi!u này, chèo và chng là các ng t$. Chèo là dùng mái chèo gffit nc ! cho thuyn i lên phía trc, hng ti ích. Chng là dùng tay tì vào u cây sào ! zy cho thuyn di chuy!n. Trong thfflc t, chèo khó hn chng. L th%ng, ng%i ta ch+ chng thuyn fl ch< cffin khi cây sào chffim n t, còn nhng ch< sâu, nht là fl gia dòng thì nht thit phi chèo. Ng%i lái thuyn lành ngh phi khéo léo c chèo lRn chng. Ai ó mà chèo thuyn vng, ch+ bit m<i chng thôi thì cha lành ngh. Nhng trên %i cng có ng%i ch+ bit chng thôi mà không bit chèo, ho*c chèo vng vRn lái 'c thuyn ra sông. Trong tr%ng h'p ó, ng%i lái thuyn th%ng bit phát huy “sfl tr%ng” chng ! bù lp cho ch< thiu ht ho*c vng v khi chèo thuyn. Có iu d nh&n thy là tuy vng trong chèo lái, nhng nu bit khéo léo thì vRn chng thuyn i lffii 'c. Vic làm trên, thfflc cht là em cái gin n, cái th yu ! thay th cho cái phc tffip, cái chính yu, khó khn hn mà bn thân mình vn vng v yu kém. ó chính là ý ngha cffa thành ng vng chèo khéo chng hin ang dùng trong ting Vit. Có mt cách hi!u khác v xut x cffa thành ng vng chèo khéo chng. Theo cách hi!u này, thành ng vng chèo khéo chng vn g^n lin vi vic di n chèo. U ây, chèo là kch hát, làn iu dân ca c# truyn, còn chng vn là trng, mt nhffic khí thuc b gõ. Ng%i ta ã bin lu&n khá h'p lý cho quá trình chuy!n #i t$ trng sang chng. Ch>ng là, chèo xut hin và phát tri!n fl vùng  ng b`ng B^c B, và fl ây âm tr nht loffit nói là ch. i vi dân vùng này, c*p ôi chèo và trng 'c nói tffl nhiên thành chèo và chng. Nh u bit, trng là nhffic khí quan trng, th%ng 'c kt h'p vi nh và mt vài nhffic c ! tffio nn nhffic cho chèo. V&y thì dffing gc cffa thành ng ang xét phi là vng chèo khéo trng, trong ó t$ vng i vi khéo, chèo i vi trng. C chèo và trng u là danh t$. Vi mt kt cu nh th, thành ng vng chèo khéo trng t= ra cân xng và h'p lý. ây cng là kt cu ta th%ng g*p trong thành ng ting Vit nh vng tay hay con mt ch>ng hffin. Trong di n chèo, làn iu chèo mi quan trng, còn trng và các nhffic khí khác ch+ là th yu. Hát chèo, kém vng n phi ly trng che lp sffl kém c=i y thì qu là áng chê c%i. Nu cái nghch lý này thu 'c thành công gì thì cng nh% vào sffl khéo lp lim cffa ng%i di n trò và nhffic công. Phi chng ây là c sfl logic v sffl hình thành cffa thành ng vng chèo khéo chng hin ang dùng trong ting Vit? 154

“Ni lnh l<o, ni xem gn gn Há phai son lt phn ru mà” (Nguy n Gia Thiu “Cung oán ngâm khúc”). 28. R)Qc voi giày m+ t>. Trong tâm thc cffa ng%i Vit Nam, m m t# tiên là mt chng tích thiêng liêng mà con cháu có ngha v phi gi gìn bo v. Vì th, k@ nào ng chffim n m m t# tiên thì là k@ ã gây ra mt sffl xúc phffim không th! tha th. Nu k@ xúc phffim y lffii chính là con cháu thì ó là k@ bt ngha là k@ phn bi t# tiên, nòi ging. Cho nên “rc voi giày m t&” là hành vi bi!u trng cho sffl phn bi T# quc, phn bi  ng bào rut tht cffa mình. Cùng ngha vi rc voi giày m t& trong ting Vit còn có thành ng cõng rn cn gà nhà. Song ngha cffa thành ng này có phn không mffinh m? và sâu s^c b`ng thành ng “rc voi giày m t&”. 29. V]ng chèo khéo chng. Trong ting Vit, thành ng vng chèo khéo chng 'c hi!u khá thng nht. Ng%i Vit th%ng s dng thành ng này ! ch+ nhng ng%i “làm kém, làm dfl nhng khéo chng ch, bin bffich”. Thí d: “Khen cho ông bn có tài V/ng chèo khéo chflng, nói hay hn làm" V ý ngha và cách s dng thành ng vng chèo khéo chng, nhìn chung là n gin, d hi!u, d dùng. Nhng v ngu n gc và c ch hình thành thành ng này thì lffii 'c lý gii theo nhng hng rt khác nhau. 153 cffinh %ng qu&t vào gi*c. Gi*c tan vJ. Ðám tàn quân giRm ffip nhau chffiy trn, tráng s u#i n chân núi Sóc (Sóc Sn).Thánh Gióng v nhà d&p u lffiy mfi, tffi n công nuôi dJng sinh thành r i lên +nh núi Sóc Sn cJi ngffla bay v tr%i. Vua nh công n, phong là Phù Ð#ng Thiên Vng và l&p n th% ngay fl quê nhà. Hin nay vRn còn n th% fl làng Phù Ð#ng, tc gi là làng Gióng. M<i nm n tháng t làng mfl hi to l^m. Ng%i ta k! r`ng nhng bi tre `ng ngà fl huyn Gia Bình vì ngffla phun la b cháy mi ng màu vàng óng nh th, còn nhng vt chân ngffla nay thành nhng h ao liên tip. Ng%i ta còn nói khi ngffla thét la, la ã thiêu cháy mt làng, cho nên làng ó v sau gi là Làng Cháy. Ý ngh‘a cZa truy*n Thánh Gióng Cách ây hàng ngàn nm, trên vùng t màu mJ 'c b i ^p bfli phù sa sông H ng, nc Vn Lang ã 'c hình thành di sffl h'p nht mt cách tffl nguyn cffa m%i nm b lffic. U ni sinh t giàu tim nng ó, các b lffic chung sng mt cách hòa h'p, oàn kt, yêu thng ùm bc lRn nhau, cùng chung tay lao ng, i chi vi sffl kh^c nghit cffa thiên nhiên, ci tffio tffl nhiên ! phc v cho cuc sng cffa mình. Th%i gian trôi qua, con ng%i vRn cn cù, hng say lao ng, xây dfflng và bo v quê hng, t nc. Bit bao m hôi, xng máu ã # xung, thm Rm, làm trù phú mnh t quê hng, dt nên non sông gm vóc khôn thiêng. Và cng qua chính nhng ch*ng dài lch s y mà lòng ng%i càng g^n sâu vào t, tình yêu quê hng, t nc ngày càng &m à, tha thit. T$ ó mà mt nn vn 36

hóa *c s^c mà “lòng yêu nc” là s'i ch+ = xuyên sut b dày lch s 'c hình thành và phát tri!n rfflc rJ, là cái ngu n, cái ging cp nc ti cho nhng giá tr tinh thn khác m hoa kt trái. iu này 'c th! hin rt rõ qua nn vn hc nc nhà khi dòng vn ng u luôn là vn chng yêu nc, nhng truyn ng u luôn là chuyn yêu nc, yêu ging nòi (bn truyn thn thoffii ng u: sffl tích H ng Bàng, truyn Sn Tinh, truyn Thánh Gióng, truyn Thn Rùa Vàng) mà tiêu bi!u nht là truyn Thánh Gióng – mt câu chuyn luôn tr%ng t n vi dân tc qua bao bin c lch s, mt truyn mà nhng tinh túy cffa nó luôn 'c bo t n và phát tri!n sut hàng ngàn nm lch s và cho ti t&n ngày nay. Truyn Thánh Gióng qu th&t có rt nhiu ý ngha mà ý ngha u tiên phi k! n ó là lòng yêu nc thit tha, sâu &m cffa m<i ng%i con x sfl: Truyn Thánh Gióng có th! 'c xem nh mt cách mà ông cha ta t#ng kt lch s các cuc chin th^ng chng ngoffii xâm th%i c# ffii. Nét fip cffa truyn ngày mt 'c tô &m qua t$ng l%i truyn ming cffa nhân dân ! r i qua th%i gian, truyn trfl nên fip trong t$ng chi tit và ta có th! d dàng nh&n thy r`ng: ông Thánh là hình nh t'ng trng cho nhng ng%i dân thufl y vi nhng nét fip nht, tiêu bi!u nht, cao quý nht cffa nhng ng%i con yêu nc: - Cha Gióng là ông thn Kh#ng L . Ông Kh#ng L này i hái cà trong cn lc, ! lffii du chân trong v%n cà, ! r i mfi nó *t chân lên du mà th thai sinh ra nó – mt a bé không tên fl làng Gióng. a tr@ này không tên vì nó là mi ng%i. Cha nó là mt ông Kh#ng L - mt ông Kh#ng L rt dân giã khi ra  ng hái cà ! n. Nh v&y, a bé là con cffa mt dân tc v ffii. - a tr@ làng Gióng sinh ra ã my nm r i mà c n`m trong nôi, không nói không c%i. Nhng khi s gi Hùng Vng th sáu i truyn rao cn nhân tài cu nc, ánh gi*c Ân thì a bé lin thông cm và bit nói, l%i nói zu tiên cffa nó là xin tình nguyn ra i ánh gi*c, bo v quê hng. Nh v&y, lòng yêu nc cffa Gióng ã 'c ff s€n t$ rt sm mà có l? không phi t$ khi mi sinh ra mi có mà là t$ trc khi sinh, khi còn n`m 37 Nhng th%i ó cng phi qua, nhan s^c cng tàn tffi theo th%i gian nm tháng, ó là lúc nhffit phn phai hng: Lòng phin, nht phn phai h ng 4 ê mày li7u võ vàng mt hoa. (Truyn Phng Hoa) Ai cng hi!u thành ng nhffit phn phai hng ch+ sffl tàn phai nhan s^c do tu#i tác cffa ng%i ph n. Nhng hi!u hng, phn trong thành ng này là gì thì lffii không n gin. Thoffit tiên, nhiu ng%i cho r`ng hng, phn fl ây là các loffii xa x+ phzm dùng ! hoá trang, tôn thêm s^c fip cho ng%i ph n. V&y thì nhffit phn phai hng có liên quan gì n tu#i già? Nhffit phn phai hng trong tr%ng h'p phn hng là  hoá trang ch+ liên quan n cách sng, li sng cá nhân, do chff quan tffio ra. Trong khi ó, tu#i già là do quy lu&t khách quan ch nh, tác ng. Thành ra, cách hi!u này cha tho áng.Thfflc ra, phn hng trong nhffit phn phai hng là h qu cffa sffl c l. Trc ây ng%i ta ví ng%i ph n nh mt bông hoa (làm hoa ! ng%i ta hái, làm gái ! ng%i ta thng). Lúc còn xuân s^c, ng thì cng là lúc hoa v$a mi nfl, ang a hng và khoe s^c phn. Lúc hoa tàn, thì phn hng s? phai nhffit. Khi ng%i con gái v già, thì nhan s^c tàn tffi dn i cng tffla nh hoa tàn thì hng phn tt phi nhffit phai. Nh v&y, theo phép c l cffa truyn thng vn hoá c# thì hng, phn trong nhffit phn phai hng chính thfflc là hng phn cffa hoa. Tuy nhiên v sau này ng%i ta d dàng b= qua iu ó, nghi m nhiên xem phn, hng trong thành ng này là các cht hoá trang th%ng dùng cffa ph n. C v&y, ng%i ta ch+ hi!u ý ngha chung cffa thành ng mà m*c nhiên xem phn hng là chuyn ã bit và d hi!u nh th. Theo cách hi!u này và theo khuôn mRu có s€n cffa nhffit phn phai hng ng%i ta tffio l&p các dffing thc mi cffa thành ng này, l nh nhffit phn phai son (hay phai son nhffit phn): “T ng không nffli gin duyên tffii phn T ng không iu nht phn phai son" (Khuyt danh “Bn thán n”) 152

26. MÔN ’NG H $I. Trong ch  phong kin, ôi la kt duyên, nên v' nên ch ng âu ch+ vì tình yêu cffa h, âu phi vì “ôi la xng ôi”. Cái quan trng, cái ct lõi trong hôn nhân th%i y là môn ng h i, tc là hai gia ình thông gia phi có sffl ngang nhau v nhà ca, cffa ci, và tng ng nhau v a v xã hi: “Phú ông mt hôm m^ng em và bo: “Bao nhiêu ám môn ng h i không ly, phi chng mun ly con nhà chùa?” (Nguy n #ng Chi. “Kho tàng chuyn c# tích Vit Nam”). Môn ng h i trc ht là tng xng v nhà ca, gia th. Các yu t môn, h có ngha là “ca, nhà”, các yu t ng, i 'c tách ra t$ t# h'p ng i vi ngha là “ngang b`ng, i h'p nhau”. V&y là, t$ ch< so sánh rt c th! v cái nhà, cái ca, thành ng môn ng h i 'c mfl rng ngha ! ch+ gia th, a v xã hi gia hai bên. ôi la, duyên s phù h'p nhau, xng áng kt tóc xe t ch+ khi a v gia ình h ngang b`ng nhau: Xã hi phong kin không chp nh&n nhng câu chuyn tình gia các ôi la thuc >ng cp chênh lch nhau: “Mt công t con quan t! tng lffii ly mt cô gái lái ò làm v' thì còn âu là môn ng h i!” (“Giai thoffii Thng Long”). Bin th! cffa thành ng môn ng h i là môn ng h i. Dffing thc này có ý ngha và cách dùng tng tffl nh môn ng h i. “Š, em vua nc Tây làm r! hoàng  nc Nam, môn ng h i nh th, tflng cng không my ng%i có 'c” (Danh nhân Hà Ni). 27. Nh-t ph_n phai h)=ng. Ng%i ph n bao gi% cng có th%i xuân s^c, tr@ trung, lt vào m^t xanh bao chàng trai, và làm cho h say mê, eo u#i. 151 trong bng mfi, khi 'c nghe nhng l%i mfi ru, khi 'c nghe b`ng ôi tai, nhìn b`ng c*p m^t,… cffa mfi,… Sau này, khi nói: “cu nc, cu dân trc”, “T# quc trên ht”, “Tôi ch+ có mt c mun, mt ý mun tt b&c, là gii phóng nc nhà, làm cho dân m no hffinh phúc”,… thì t tflng này ã có s€n trong truyn Thánh Gióng ngàn xa r i. - a bé mi ngày nào còn n`m trong nôi, hôm nay ã lãnh trng trách ánh gi*c. Khi lãnh trng trách ánh gi*c, cu nc thì v$a vn vai mt cái, nó ã hóa thành mt ông Kh#ng L , to ln và kh=e mffinh phi th%ng. Th là dân làng em cà m^m th&t nhiu, Gióng n cà m^m lffii càng ln mffinh hn na, có sc nh# c mt bi tre ! làm v khí ánh gi*c. Lt cái dáng v@ thn thoffii ra thì ta có th! nh&n thy ngay r`ng, sc mffinh này là sc mffinh cffa toàn dân, sc mffinh cffa lòng ng%i – cffa lòng yêu nc – mt sc mffinh ln lao, phi th%ng ang ln lên cfflc k nhanh chóng mà không gì, không mt th lc h^c ám nào có th! ánh bffii. Và t tflng “toàn dân chung sc,  ng lòng ánh gi*c” và cng là mt li ánh truyn thng nhng không bao gi% l<i th%i qua th%i gian, nm tháng ã 'c th! hin rt rõ tffii ây. M<i con ng%i t Vit tuy bình th%ng trông có v@ nh= bé nhng n khi t nc lâm nguy thì u trfl nên v ffii, phi th%ng, u óng mt vai trò quan trng trong công cuc bo v t nc. Ch^c h>n nhân dân sáng tác và trau d i truyn thánh Gióng mun nói r`ng dân tc ta mt khi ng trc mt nhim v lch s n*ng n, tflng ch$ng nh quá sc gánh vác cffa mình, thì, bfli s€n lòng yêu nc n ng nàn, bfli bit chung sc vi nhau, bfli nhiu mu trí và sáng tffio mà vn lên mau chóng cho kp nhim v 'c giao. Th&t v&y, sut my ngàn nm sau, Vn Lang, Âu Lffic ã dám ánh th^ng và th^ng nhng k@ xâm l'c ln mffinh hn mình gp my chc ln. - Gi*c tan, v anh hùng làng Gióng không v triu lnh thflng mà gic ngffla lên núi Sóc, v tr%i, hfin khi nào t nc lâm nguy thì s? trfl lffii giúp dân ánh quân xâm l'c. B`ng c ch+ cao quý này, truyn mun ca ng'i mt chff ngha yêu nc hoàn toàn trong tr^ng không mt hffit bi danh v hay mt chút t l'i cá nhân, ca ng'i mt tinh thn phc v vô iu kin cho T# quc, cho  ng bào. Ngoài ra, ng trên phng din nhân v&t Gióng, ta cng có th! cm nh&n 'c mt góc khác trong tm 38

lòng cffa ng%i anh hùng mà sâu xa hn là chính m<i ng%i dân x sfl: bo v t nc là trách nhim, là b#n ph&n cffa m<i ng%i dân và c l&p, tffl chff chính là phn thflng ln nht, cao quý nht mà không ai có th! ban cho ngoài chính bn thân m<i ng%i. TRUYN TRANG QU“NH. Nguy[n Qu`nh (1677–1748) là mt danh s th%i Lê–Trnh (vua Lê Hi!n Tông), t$ng thi < Hng Cng nên còn gi là Cng Qu`nh. Ông n#i ting vi sffl trào lng, hài hc tffio nên nhiu giai thoffii nên trong dân gian vRn th%ng gi ông là Tr-ng Qu`nh dù ông không < Trffing nguyên. Ông còn có tên Th)ng, hiu Ôn Nh), thy i*p Hiên, quê tffii làng Bt Th'ng, xã Ho`ng Lc, huyn Ho`ng Hóa, t+nh Thanh Hóa. Thân sinh ông là ông Nguy n B#ng và bà Nguy n Th Hng. 39 Nhng câu nói trong dân gian nh lá th^m, t h ng vn vn ho*c nguyt lão xe t u ly trong i!n tích ông t bà nguyt. Theo Thn tiên tuyn , th%i Nguyên Hòa nhà %ng rt thái bình, có quan ffii thn Chung Thôi rt giàu sang, thuc vào hàng danh gia vng tc. Quý t cffa Chung Thôi la Chung Hffio thông minh nh ng; mi 12 tu#i a ~ vn hay ch tt, quan lffii trong triu ai cng khen ; các v có con gái u mong mun kt sui gia vi Chung Thôi. Ngoài th%i gian vui thú cùng cm k thi ha, Chung Hffio cng th%ng theo cha i sn b^n. Mt hôm i sn, mi u#i theo con th=, Chung Hffio lffic vaò r$ng sâu, quanh co c ngày không tìm 'c li rffi êm xung lffinh gia r$ng hoang, Hffio b^t u thy s' Di ánh trng b<ng nghe ting sui róc rách. Chàng ln n tìm nc ung. Bên b% sui, trong hang á, mt bà lão ang ng i xe ch+, màu ch+ = th^m. Chung Hffio kh? bc lffii gn, kính czn tha: - Ti!u nhân i sn, b lffic %ng. Xin h=i ni ây là âu, sao lão bà lffii ng i mt mình xe ch+ = - ây là ng tiên. ta ang ng i xe duyên cho nhng ôi tình yêu nhau di trn gian. Ch+ này là dây t h ng. Ta xe nhiu hay ít thì trai gái cng theo ó mà th 25. Mài Dao D-y V?. Ngày xa có mt ng%i nhà quê ly phi v' c ác. Ng%i v' này i x vi mfi ch ng rt là h<n láo vô l . Ng%i ch ng khuyên hoài không 'c, bèn ngh ra mt k. Anh ta s^m mt con dao bu th&t s^t. M<i ngày ly ra mà Ng%i v' ly làm lffi h=i, nhng anh ta không áp. Ng%i v' tò mò h=i hoài, cui cùng anh ta tr l%i: "Tôi mài dao ! có dp git mfi i thô Mfi ã già, sng mà ngày nào cng cãi c vi mình v&y thì thà cht i cho r ". Ng%i v' thy th hong ht, r i n nn: "Xin mình $ng git mfi, t$ nay tôi ha s? không có iu chi to ting trong nhà na". T$ ó trong nhà thu&n hòa vui v@. "Mài dao dffiy v'" ý nói sffl khôn ngoan cffa ng%i ch ng ! khuyên bo v' mình làm iu phi. 150

thông cm, tng tr' lRn nhau,ng%i giàu giúp k@ nghèo khó, $ng nh èn nhà ai ny rffing, ! r i m*c cho cái cnh: k@ n ch>ng ht ng%i ln ch>ng ra. 24. Lá ThXm Ch‚ H(ng. Lúc tình n , Kim Trng m chuyn trm nm. Thúy Kiu th= th@ tha: DJu khi lá thm ch2 hng Nên chng thì c$ng ti lòng m# cha. Lá th^m, theo i!n tích là th t$ qua lffii cffa ôi la trong ngày con th . Nc Sfl có thành Tây  Quan trn thff là Kiu Công Di có aí n là Kiu Nga, mt giai nhân tuyt s^c. By gi%, tình hình trm cp nh r dân tình không 'c an c lffic nghip. Ni thành dành cho ng%i quyn quí; ngoffii thành cho th dân. Ca thành luôn 'c canh phòng nghiêm ng*t, th%ng dân ra vào b xét h=i rt ng*t. Giai nhân Kiu Loan ã thm yêu trm nh chàng nho sinh mffic rp Kim Ngc. Nhà chàng fl ngoffii thành, nghèo rt m ng ti. C&u hc trò không d gì qua 'c c#ng thành, nói chi n chuyn lt 'c nha môn ! g*p gJ ng%i yêu. Bên này bên kia thành quách mà tflng nh núi non nghìn trùng. Không g*p nhau 'c, m<i ng%i ch+ bit nhìn giòng sông thfl v^n than dài. Sông kia, m<i ngày hai ln triu lên xung, con nc t$ ngoffii thành i vào r i lffii chy rffi Theo triu lên xung, ôi gái trai ã vit th trên lá, th xung sông, nh% giòng nc mà trao #i tâm tình cho th=a nh thng. Giòng sông ã trfl thành giòng lá th^m. 149 Thufl nh=, ông hc vi ông ni và cha (vn là giám sinh fl Quc T Gíám. Nm 1696, Qunh thi < Gii nguyên, nhng i thi Hi nhiu ln b h=ng, triu ình b# nh&m ông làm giáo th các huyn Thffich Tht, Phúc Lc (Sn Tây), tip n làm hun ffio phff Phng Thiên fl kinh thành Thng Long. Nm 1718, < khoa S‚ vng 'c b# làm tri phff Thái Bình, r i v làm Viên ngoffii lang fl B L ; sau b giáng xung chc Tu soffin fl Vin Hàn lâm. Tuy không < cao, Qunh vRn n#i ting là ng%i hc hành xut s^c. ng th%i ã có câu: "Nguy n Qunh, Nguy n Nham, thiên hffi vô tam" (ngha là thiên hffi không có ng%i th ba gi=i nh hai ông). Bc tranh ng qun. Sách "Nam Thiên lch ffii t l'c s" ã nh&n xét v ông: "... Nguy+n Qu0nh vn ch!ng n&i ting fl i, nói nng kinh ngi, thffio quc âm, gi1i hài hc...". Tác phzm còn lffii cffa Nguy n Qunh, g m mt s bài ký, vn t mfi, vn khóc em (vn tài hoa, nhng cht yu fl tu#i 14) và hai bài phú chép trong t&p: "Lch triu danh phú". Lch triu danh phú là tuy!n t&p cffa các danh s th%i by gi%, tt c u < ffii khoa, ch+ có hai ng%i < Hng cng là Nguy n Qunh và *ng Trn Côn. Tng truyn ông là bffin th cffa n s oàn Th i!m. Do tính cách trào phúng nên dân gian th%ng  ng hóa ông vào nhân v&t Trffing Qunh - mt ông Trffing dân gian n#i ting vi tính trào lng. Thi v?. 40

! tôn vinh ông, nhà nc Vit Nam ã cho xây dfflng nhà lu niêm Trffing Qunh tffii quê hng ông. n th% Nguy n Qunh fl Ho`ng Lc, Ho`ng Hóa, Thanh Hóa Nm 1992 n th% Trffing Qunh 'c công nh&n là di tích vn hoá lch s cp quc gia. Cng t$ th%i i!m ó, n th% 'c dòng h và cng  ng cùng tham gia bo v, tôn tffio và phát huy giá tr cffa di tích. ây là cách làm có nhiu u i!m bfli ã g^n 'c trách nhim trfflc tip cffa con cháu trong dòng h Nguy n i vi vic trông nom, chm sóc, tu sa ngôi n. Ông Nguy n Quang Khánh, trfflc h th tám cffa c Nguy n Qunh, 'c dòng h Nguy n giao trng trách trông nom, chm sóc n th%. ! tin cho vic trông coi, bo v di tích vn hoá cp Quc gia và dòng h, ông Khánh ã chn công vic làm th' c^t tóc fl gn ngôi n. Ông Khánh tâm sffl: "Nhiu khi ang b&n vic c^t tóc nhng thy có khách n tham quan, th^p hng tflng nim, tôi phi xin phép tffim ngh+ ! gii thiu, hng dRn cho khách,...”. Cun sách truyn Trffing Qunh cng do chính nhà vn Nguy n c Hin trfflc h th 8 cffa c Nguy n Qunh biên soffin 'c ánh giá cao v giá tr vn hc ngh thu&t và ã 'c dch ra hai th ting Anh và Pháp. Cun sách này 'c *t tffii nhà lu nim c Nguy n Qunh ! phc v du khách trong nc và nc ngoài n tham quan, tìm hi!u. n th% 'c dòng h trông coi nhng nhng hoffit ng liên 41 23. Lá lành ùm lá rách. Trong cuc sng khó khn vt v, con ng%i cn phi bit thng yêu ùm bc, chia s@ vi nhau. ó là thông ip mà ông cha ta gi lffii qua câu tc ng lá lành ùm lá rách. Theo ngha t$ng ch, chúng ta nh&n thy quan nim sng 'c tàng zn trong câu tc ng này. U câu tc ng này n#i lên sffl i l&p cffa hai hình nh lá lành và lá rách trong ó các t$ lành, rách tffio sffl liên h ti qun áo và cách ánh giá giàu nghèo cffa ng%i Vit Nam – nghèo ói hn nhau cng ch+ fl tm áo, manh qun! Vì v&y, trong ting Vit lá lành ùm lá rách bao gi% cng 'c dùng bi!u trng cho sffl nghèo kh#. “Chng em áo rách em th ng Chng ng ffi áo gm xông h ng mc ng ffi” (Ca dao) Cho nên cng không nghi ng% gì v vic kh>ng nh lá lành trong câu tc ng này là hàm ch+ lp ng%i có %i sng khá hn so vi nhng ng%i nghèo ói 'c nói n trong nhóm t$ lá rách. Ngoài ra, các t$ lá và ùm trong câu câu tc ng lá lành ùm lá rách cng gi nh ti vic cùng chung chia s@ mt v&t th! v&t cht (lng thfflc, thfflc phzm) nào y. ! có mt n^m cm, mt chic bánh ngon, fip khi gói bc ng%i ta có th! xp lá rách trong lp lá lành. ó là mt iu bình th%ng. Nhng cái ý ngha cn lu ý, h>n là lá lành là ni nng tffla cffa lá rách trong vic tffio nên mt v&t th! v&t cht g^n lin vi %i sng cffa con ng%i. Cng v&y, ng%i giàu có th! ùm bc che chfl cho ng%i nghèo ! tffio l&p cho h mt cuc sng J khó khn hn! Âu ó cng là cái ngha tng thân tng ái fl %i. Vi câu tc ng lá lành ùm lá rách, chúng ta nh&n thy mt quan nim gin n v cuc sng giàu nghèo. Nhng cao hn th là cái ffio lý, cái l? %i cffa con ng%i Vit Nam. U âu có cuc sng ói kh#, fl âu có hoffin nffin, con ng%i cn có sffl 148

Song dèm pha ! mà dèm pha thôi, ch>ng có cn c c sfl gì áng k!. Hng vi lài mà lffii ch+ chfflc hn qu khi "qu già qu ri" và cng ch+ 'c cái “thm xa”. Nói qu, ch>ng qua là ! nói ng%i. Tình ngha g^n bó gia ng%i vi ng%i 'c ly qu ra làm zn d: Hai ta ang nh ang th ng Ai v phân qu r< h ng cho ành… Th&m chí có khi bc l n<i nim, than thfl vi qu nh vi bffin tri âm tri k{ Tay cm nhành qu mà than Tuffli xuân xanh không gp bn, hi hoa tàn gp nhau Hoa tàn mà cng có th! là “hi” 'c ? Hi gì lffii có hi hoa tàn, th&t là au n! Cái au n cffa câu th không phi do ting “than” mà do fl ting “hi” lffi lùng này. Và n<i au d%ng nh nhói sâu thêm vì có qu. Mt khi ã r%i gc i theo ng%i, giúp ích cho ng%i, làm sao qu còn gi 'c cành ti: Nâng cành qu héo trên tay Càng th ng qu ng0t qu cay cùng ng ffi Cm ng xit bao khi bit qu ã cùng ta t$ng ngt ngào, cay ^ng. Câu th trên vit v qu, v tm lòng son s^t thffy chung cffa qu - mt th cây r$ng. Và chung quy nói qu vRn là ! nói ng%i. (Trích “Mt si rm vàng” – ào Thn) 147 quan nh t# chc l hi, trùng tu tôn tffio n th%... u có sffl thng nht qun lý, ch+ ffio cffa các cp chính quyn và các c quan chc nng. Vào nhng ngày l hi 1/10 âm lch (ngày sinh) và 28/1 âm lch (ngày mt) cffa c Nguy n Qunh, dòng h u phi h'p vi các c quan chc nng t# chc ón tip hàng chc nghìn l't khách th&p phng v dâng hng tflng nim, tìm hi!u thân th sffl nghip cffa c Nguy n Qunh... Vào nhng ngày ffii l , xã u trfflc tip ng ra chff trì ón tip khách th&p phng, t l , gii thiu thân th sffl nghip Nguy n Qunh... Cng thông qua các ngày l , hi, con cháu trong dòng h lffii t hi ông ff ôn lffii truyn thng cha ông, truyn thng hiu hc trong dòng h. Vi cách sinh hoffit dòng h nh v&y ã góp phn nâng nim tffl hào cffa dòng h, khuyn khích 'c con cháu hc hành. Trong nhng nm v$a qua, t+ l &u ffii hc cffa con cháu trong dòng h Nguy n ffit trên 30%. Nm 2004 t+nh Thanh Hoá cùng dòng h Nguy n và các nhà ho tâm ã tu b# lffii nóc n và xây dfflng thêm nhà lu niêm c Nguy n Qunh, kinh phí lên n hàng trm triu  ng. Nhng sa cha nh= do dòng h Nguy n tffl óng góp... 42

Tr-ng Qu`nh và m't s các giai tho-i . Cây nhà lá v)n Qunh nhiu ln dùng trí thông minh, tài i áp ! trêu chc chúa Trnh, nên trc chúa quý trng bao nhiêu thì sau lffii ghét by nhiêu. Chúa càng ghét, Qunh càng trêu t'n. Mt ln, chúa sai lính ti kéo # nhà Qunh. Thy lính n Qunh bo: – Chúa sai các anh n kéo # nhà ta, các anh c làm, nhng không 'c reo, c%i, ai mà reo c%i ta c^t lJi. U %i, h kéo n*ng thì phi reo hò, không dô ta, hò khoan sao mà kéo n#i? Bn lính ành chu thua v trình báo lffii. Ln khác chúa sai bn lính n +a vào v%n nhà Qunh, Qunh thn nhiên cm dao ra bo: – Chúa sai các anh n +a thì c +a nhng ta cm ái. Th`ng nào ái thì dao ây, ta c^t…. Ngay!a ai không ái bao gi%? Bn lính lffii phi v tâu lffii. Chúa truyn cho chúng mang gáo d$a theo và ái vào ó. Qunh ành chu thua nhng vRn ngh cách chi lffii chúa. Mt tháng sau, Qunh ra ch', thy ng%i ta bán ci tt, lin mua th&t nhiu v, mang lên biu chúa. Chúa thy ci ngon, sai u bp nu canh, và quên chuyn c lin h=i Qunh ci âu mà ngon v&y. Qunh tha ngay: – Dffi, ó là ci nhà tr ng. Trc nó không tt l^m nhng t$ khi chúa sai lính “Bón phân” v%n nhà thn, nên nó tt ti nh v&t. Cây nhà lá v%n thôi, thn mi dám dâng cho chúa xi! Thi v” S Tàu vn là mt tay v? rt gi=i. Mt hôm, h^n khoe tài vi Qunh, ra ging thách thc: – Ta ch+ nghe ba ting trng ánh là v? xong mt con v&t. Ng%i có th! làm nh th không? Qunh c%i áp: – Tha, ch+ nghe mt ting trng mà v? xong n m%i con v&t nh tôi mi tài, ch phi ba ting trng mi v? 'c mt con thì sao gi là tài cho 'c! 43 chú ý hn là phzm cht l? ra ch+ có fl loài ng%i ch không phi fl loài cây: = sao nh qu trên rfing Thm không ai bit, ngát lfing ai hay Hai câu th ch+ khác nhau mt ch nhng ni dung ý ngha ã có th! rt xa nhau. Nu nh câu trên, $ng ! cho ai bit cái thm cái ngát cffa mình – di n ffit cái ý không cn phi l ra phzm cht bên trong, là cách gi gìn ý t cffa mt ng%i tffl bit cái giá cffa mình, thì câu th di lffii có th! thiên v cái ý mun bng bít, giu kín bn thân – không ! cho ai 'c mình cay hay ngt – nh mt li sng khôn ngoan gi mình. Dù sao thì ngt, thm, cay vRn là phzm cht có th&t cffa qu, hu ích i vi con ng%i. Mt phzm cht tinh thn khác na cffa qu 'c khám phá là sffl g^n bó vi ci r , lòng chung thffy trc sau nh mt. Hãy sng 'c nh cây qu trên non cao: = sao nh qu trên non Trm nm khô r/i, v@ còn dính cây S^c hng và phzm cht cao quý cffa qu là kt qu cffa mt quá trình khám phá và kh>ng nh. Ch>ng th mà không thiu k@ so bì, dèm pha vi qu. U %i, ai cao quý tt fip mà không có lúc phi chu ting dèm pha: Xin fing thy qu ph/ h ng Qu già, qu r/i, h ng tr ffng thm xa. Anh fing tham cái bông qu B@ ph cái bông lài, Mai sau qu r/ng Bông lài thm xa… V^ qu&. Hoa qu 146

mt qu nào ri vào ming h^n. V$a ói, v$a mt, h^n ành nut nc bt tht vng ng d&y. Thành ng ''Há ming ch% sung” hay “ffii lãn ch% sung” ch^c là xut phát t$ câu chuyn này. Vi thành ng ''Há ming ch% sung”, nhân dân ta nh`m  kích nhng k@ l%i bing chfflc n s€n b`ng cu may. 22. Hoa qu& gi/a r…ng R_t nhi:u câu th= hay cZa Vi*t Nam gXn vQi nh/ng hình +nh, sz vt c] thJ cZa làng quê xj s. N&u nh) th= c> iJn l_y : tài tùng, cúc, trúc, mai thì ca dao dân ca l-i hay nói &n )ng làng, gi&ng n)Qc, h-t m)a, b&n ò, dòng sông, cây a, cây lúa… i:u b_t ng là chúng ta còn có nh/ng câu th= khá hay v: cây qu&. Bt ng% vì qu không phi là th cây có th! d g*p hàng ngày. Sng fl  ng b`ng, fl ph phu%ng, trc ây ã my ai trông thy qu mà vit v cây qu: Em nh cây qu gi+a rfing Thm tho ai bit, ngát lfing ai hay. Bt ng% vì qu không phi là th cây có th! d g*p hàng ngày. Sng fl  ng b`ng, fl ph phu%ng, trc ây ã my ai trông thy qu mà vit v cây qu: Em nh cây qu gi+a rfing Thm tho ai bit, ngát lfing ai hay. Qu phn ln sng fl r$ng nhit i và á nhit i, v= tinh du cha v thm cay dùng làm d'c liu quý. Phzm cht *c bit cffa cây qu là fl cht du thm, là v cay kích thích nhng áng 145 S Tàu nghe nói tc l^m, ngh bng phi cho cái th`ng này bit tài mi 'c, thách Qunh thi v? vi h^n. Qunh nh&n l%i ngay. Ðn lúc thi, nghe ting trng u tiên, s Tàu lin c^m cúi v? ly v? !. Qunh thì c ung dung ng i di chiu nhai tru, xem nh ng%i ang ng i hóng gió ch không phi thi th gì c. Ting trng th hai n#i lên, s Tàu lic thy Qunh vRn c ng i ó ngâm nga. Nghe ting trng th ba, Qunh mi ng lên, tin ti bàn, nhúng c m%i u ngón tay vào nghiên mfflc r i trét lên giy thành m%i vt dài ngo`n nghoèo. Khi ó, s Tàu cha v? xong 'c hình thù con v&t nào c. Th%i gian so tài ã ht, Qunh a t% giy ra, bo vi s Tàu: – Ông thua cuc r i y nhé ! Tôi âu có nói ngoa, ch+ nghe mt ting trng thôi là tôi v? xong ngay m%i con giun t ây này. S Tàu mun ôm u kêu tr%i, ành thua mfio cffa Qunh mt ln na. ón Sj Tàu Triu ình chuzn b ón s nhà Thanh sang nc ta. Chúa nghe nói tên này là k@ hng hách, h'm hnh, bèn kêu Qunh vào, giao cho gi vic nghênh tip. Qunh phng mffing vua,  ng th%i xin triu thêm bà oàn Th i!m gi làm ng%i bán hàng nc cho khách qua %ng, còn mình gi trang làm anh lái ò a s b qua sông. Khách Tàu n, i ngang quán bà i!m, thy trong hàng có mt cô gái xinh x^n ng i bán, lin hùa nhau kéo vào ung nc, s€n có buông l%i chc ghfio, bJn c't. Mt tên líu lo c bâng qu: “Nam bang nht thn th# bt tri nhân canh” (Mt tc t nc Nam không bit bao nhiêu ng%i cày, ý cho r`ng àn bà nc Nam l>ng l) Bà i!m ang nhai tru, nh# tofit mt bãi, c: “B^c quc ch ffii phu, giai do th  xut” (Bn quan quyn phng B^c u t$ ch< ó mà ra c ) Nghe xong câu y, c bn ng$ng ung nc, tròn m^t, há hc ming nhìn bà i!m. Chúng không th! ng% r`ng mt bà bán nc bên %ng lffii có sc hc kinh ng%i n th ! Khách ra i, xung ò cffa Qunh. Khi ò n gia sông, mt tên trong nhóm s Tàu nht bng, vãi r^m nghe mt ting 44

“bffm”. Không thy xu h# thì thôi, h^n còn c mt câu cha thfin xc x'c: Lôi ng Nam bang (Sm ng nc Nam) Qunh ang cm chèo, lin ng c&y vffich qun ái vòng cu qua u s, v$a ái v$a c: V qua B^c hi (Ma qua b! B^c) Tên s Tàu gi&n iên tit, xc lffii nh ánh Qunh, Qunh trfl cán chèo thff th r i m^ng: “Tin phát lôi, h&u phát v, thiên a chi lý nffii h+ “ (Sm ng trc, ^t sau s? có ma, lu&t tr%i t là th ) C bn khách Tàu sng st nhìn nhau, không tht 'c mt l%i vì câu i áp b^t bí quá úng cffa anh lái ò. C nhóm trong bng v$a tc, v$a s', c ng&m ming cho n ni. i áp VQi oàn Th; iJm Thufl còn i hc, Qunh càng ngày càng mê cô con gái thy hc là oàn Th i!m là ng%i v$a xinh fip, oan trang lffii gi=i vn th. Nhng trêu chc vi nàng không d bfli ngoài tính tình oan trang, Th i!m còn rt gi=i vn th nht là ng i. Có ln Qunh t$ ph Mía v, Th i!m thy Qunh ang ng i, lin ra ngay mt v i có ý trêu: “Lên ph Mía g*p cô hàng m&t, cm tay kfio lffii h=i thm %ng.” (kfio ting a phng còn có ngha là kéo lffii). G*p câu i ra toàn mía, m&t kfio, %ng, Qunh ngh mãi không ra v i, bí quá, ành phi ánh bài chu n. Mt hôm, thy cô i!m vào bu ng t^m, nhà v^ng, Qunh nghch ng'm gõ ca òi vào. Cô i!m vn hay ch, tc cnh, ra ngay mt v i, bo Qunh i 'c thì cho vào. Câu i nh sau: – “Da tr^ng v< bì bffich!”. (Bì bffich, ch hán cng có ngha là da tr^ng). Qunh ngh nát óc cng không tìm ra câu ! i, ành lffi thffi b= i nhng ngh bng s? tìm dp lJm lffii Th i!m. Mt ln khác, Qunh ng i i din vi Th i!m qua ca s# Th i!m lffii c mt câu: 45 m thy mình i chi Non B ng. U chn y, T+nh Lang g*p mt ông thy ng i nim kinh, trc m*t có mt cây hng ang chᇠDo tò mò, T+nh Lang bèn h=i v nguyên do cây hng nà‡ Thy tng áp lffii r`ng, trc ó ã có mt ng%i lên chùa và th^p cây hng này ! khn nguyn, cu phúc. Nay cây hng vRn còn cháy mà ng%i y ã sinh 'c ba kip r  Kip u tiên là vua Huyn Tôn, kip th hai là vua Hin Tôn fl %i %ng, và kip th ba là T+nh Lang. Nghe n tên mình, T+nh Lang gi&t mình t+nh gic, lòng na tin na ng%. V sau, i!n tích này 'c lu truyn rng rãi trong dân gian và dn dà ã hình thành nên thành ng "tam sinh hng la" hay "hng la ba sinh" ! ch+ l%i nguyn có hiu lfflc n ba %i ng% V nguyên do cffa thành ng này, có sách cng ghi lffii nhng ôi ch< có khác i chút ít. Theo "T$ i!n truyn Kiu" cffa c ào Duy Anh thì sách "Truyn ng lc" chép là: có ng%i mng thy mt v lão tng, trc m*t có tia khói rt nh=. V tng nói r`ng: "ó là khói hng cffa mt ng%i àn vit kt nguyn, ng%i àn vit ã tri qua ba kip mà hng vRn còn". Nh v&y, tuy các d bn có khác nhau fl mt s chi tit, nhng v c bn ngu n gc và con %ng hình thành thành ng "hng la ba sinh" u thng nht. Trong ting Vit, thành ng "hng la ba sinh" 'c dùng ! ch+ l%i nguyn, l%i th có ng nghim n ba kip, ba %i. 21. Há Mi*ng Ch Sung. Tc ng ã dffiy: “Tay làm hàm nhai, tay quai ming tr+”. V&y mà cng có k@ ch>ng mun làm, ch+ chfflc ch% n. H^n ta n#i ting l%i bing. Cái danh ''ffii lãn'' qu là rt xng áng. ffii lãn ch% sung há ch>ng phi là mt sffl kin n#i ting ó sao? Mt ngày n, h^n n bên mt cây sung to. Chao ôi, bao nhiêu là qu chín! Lffii na, th+nh thong mt qu ri xung bên gc cây. H^n ngh ngay ra mt diu k. Cn phi n`m nga, há to ming, th nào cng có qu ri úng ming. Lúc ó, h^n s? nhai ngon lành, mà ch>ng cn phi hoài công leo trèo, hái l'm gì… Nhiu qu sung ln l't ri chung quanh mình, nhng ch>ng có 144

trai trc bffin bè và ng%i v' cffa mình. Bao gi% cng v&y, h g*p bffin bè, dù nghèo khó th&t, chàng vRn t= ra giàu có và hào phóng. Còn i vi v', chàng t= ra mình là ng%i sang trng, có tài 'c nhiu ng%i kính phc. Mt s ng%i có cách hi!u khác v câu tc ng này. Theo h, câu tc ng này ý nói: nh% có bffin bè và ng%i v' tt mà chàng trai mi trfl nên giàu sang. Do v&y, chàng trai cn phi quý trng bffin bè và v' con. Sffl t n tffii c hai cách hi!u ph# bin i vi câu tc ng này có th! tìm thy cách gii thích, fl cách hi!u t$ vì. U cách hi!u th nht, vì 'c hi!u trong ngha mc ích; còn fl cách hi!u th hai, vì 'c hi!u theo ngha nguyên nhân. Cng là cách ng x vi bffin bè và ng%i v', nhng fl câu tc ng “giàu #i bffin, sang #i v'” mang mt ý ngha hoàn toàn khác. Câu tc ng này trc ht phê phán nhng k@ hay thay lòng #i dffi. Khi nghèo khó thì anh còn bit chi vi bffin nghèo. Khi giàu có, h^n ta s' bffin nghèo làm phin nên b= bffin c ! tìm n bn giàu kt bffin mong 'c l'i lc, chí ít thì cng ''có i có lffii'' và 'c ting là sánh vai vi các b&c àn anh giàu có trong thiên hffi. Lffii na, khi anh ta cha có a v, ng%i v' cffa mình là tt c. Nhng tr trêu thay, khi ffit 'c a v cao hn, h^n ta ngh ngay ti mt ng%i v' tng xng hn vi mình. Sffl ph bffic i vi bffin bè, v' con cffa bn ng%i sng bffic b?o, h'm %i, trflng gi này không phi là him. ây là sffl úc kt kinh nghim thfflc t qua nhiu th k+ và  ng th%i cng là l%i kt án i vi li sng cffa nhng hffing ng%i nh v&y. Rõ ràng là hai câu: “giàu vì bffin, sang vì v'” và ''giàu #i bffin, sang #i v'” là hai câu tc ng riêng bit. M<i câu bi!u th mt ý ngh riêng, úc kt mt chân lý riêng và bài hc 'c rút ra qua ó cng rt riêng. 20. H)=ng L<a Ba Sinh. Trong sách "Qun ngc chú" có ghi lffii chuyn T+nh Lang i chi chùa Nam Hu Tffl. U chùa, T+nh Lang n`m chi mt lúc ã ngff thip i không hay bit gì. Trong gic ngff, T+nh Lang 143 “Hai ng%i ng i song song hai ca s#.” (Song là hai, song cng có ngha là song ca). Lffii mt ln na, g*p câu quá hóc búa, Qunh bí quá ành lng ra ch< khác. Mt hôm ti tr%i, th$a lúc Th i!m ra ngoài, Qunh l@n vào gi%ng Th i!m n`m trc. Th i!m không bit, vào bu ng s% soffing, vô tình qu% ngay tay vào… Th i!m bit ngay là Qunh nghch ng'm, lin ra cho mt v i, bo không i 'c s? mách thy hc v ti sàm sJ. V i ra nh sau: “Trng ni vô phong phàm tffl l&p.” (Trong phòng không có gió mà ct bu m lài dfflng lên) Ln này Qunh i 'c ngay: “Hng trung bt v thffy tr%ng lu” (Trong bng không có ma mà nc vRn chy dài). Ln ó Qunh thoát ti. Nhân ngày xuân, thy sai Th i!m em l lên chùa. Qunh 'c thy cho theo cùng. Trên %ng, Th i!m ch+ cây xng r ng bo Qunh: – Cây xng r ng, tr ng t r^n, long vRn hoàn long (Long là l=ng l@o, ch Hán long ngha là r ng, mà ch r ng ã dùng fl trên). V ý, Th i!m nói bóng, Qunh ngang ngffinh, có dffiy d< th nào cng không chuy!n 'c. Ch i ã khó, ý lffii sâu xa. Th mà Qunh i lffii 'c rt ch+nh, lffii t= 'c cái ý nht quyt gi cái tính y và còn thách thc Th i!m na. Qunh i mh sau: – Qu da chut, tut th>ng gang, th chi thì th (Th ch hán ngha là chut, mà ch chut cng ã dùng trên). Cng qua ln i áp này, hai ng%i thy t tflng không h'p nhau nên t$ y thôi xng ha. Bjc Tranh NgF Qu+ H`ng nm, c n dp r`m trung thu là trong triu lffii mfl cuc thi gi là “Thi ng qu.” Ðây là dp cho bn quyn quí giu có fl kinh thành Thng Long tha h mà tung tin ra hu offit ly gii cao nht cffa nhà vua. Th nhng, ln thi này thì th&t khó. 46

Ch>ng hi!u sao dffio gn ây Chúa Trnh lffii m^c cái chng s' n^ng, s' gió. Chúa ng i ngffl lãm sau mc màn rff, bfli th vic chm thi hu nh giao lffii cho bà Chúa tùy quyn quyt nh, th nên vic cho i!m lffii càng r^c ri và khó khn hn các k thi trc! Trong k thi này, Qunh tuy ch có l^m tin nh thiên hffi, nhng cng xin tham dffl. Lffii còn nói trc vi bffin bè r`ng mình s? offit gii cao nht. Vào cuc thi, mi ng%i ua nhau bày ra các thú trái cây ngon lffi. Trong lúc ó, mi ng%i thy Qunh vRn ch+ hai tay không, c# áo gi^t mt t% giy cun tròn. Tuy kinh ngffic trc cnh t'ng y nhng ch>ng ai th$a gi% mà chú ý n Qunh, ai cng mi chm chút cho mâm qu dffl thi cffa mình trc ã. Lúc n l't mình, Qunh rút cun giy y ra, tri ph>ng trc m*t Chúa và bà chính cung. Thì ra ó là mt tm tranh v? hình mt thiu n rt tr@, dáng yêu kiu, kho thân, n`m nghiêng mình, chân hi co, chân du<i th>ng, ôi bàn tay úp lffii *t di ngfflc. Di bc tranh có  hàng tffla: Mâm ng qu r`m. Ð'i mt lát cho mi ng%i ng^m bc tranh xong, Qunh tha vi Chúa: – Kính xin Chúa thflng ngoffin và cho i!m “Mâm ng qu,” cffa thn ffi! Chúa nghiêm m*t: – Ngi ngh sao mà dám ó là mâm ng qu? Qunh l*ng l? lùi xa my bc, dùng cây quffit tay thc, i!m lt qua bc tranh. Trc ht, ch+ vào u thiu n trong hình r i nói: Ðây là d? nhãn. Ch+ vào ngfflc, Qunh tâu: Ðây là mt c*p ào t. Ðn nhng ngón tay nut nà kia, Qunh bo ó là trái ph&t thff. Ch< cui cùng, Qunh ly cán quffit khoanh mt vòng, nói : Ðây là múi mít mi bóc, hãy còn thm phc! Không hi!u Chúa ngh th nào mà thích chí c%i n^c n@. Bà chính cung thy Chúa ang m^c bnh, lffii còn thích nhng th không nên n y, lin cht vn Qunh – NgJ trffing cho xem th gì mi m@, ch th ng qu y thì n nhân nào mà ch>ng có ? Qunh bin bác ngay: – Tâu lnh bà, tc ng có câu “Ng%i nm by ng, cffa nm by loài,” âu phi ng%i nào cng ging ng%i nào. Có b&c 47 s€n né là th”! còn nhng thanh tre, thanh na dùng ! an né 'c gi là hom nh ngha cffa hom trong hom gianh, hom s^n, hom dâu… T`m chín 'c th trên né ! tùy ý chn ni nh t kt kén. Nu kén trên né mà to, m&t  lffii dày (già kén) thì s? kfit vào hom, khó gJ (kfin hom). Già kén kfin hom vn ngha là nh v&y. T$ kfin trong thành ng này có th! là dffing thc c# cffa kfit hay nghfit chng?. Vì trong ting Vit thy có sffl tng ng v âm (âm u k –ng và âm cui t-n) và ngha gia kfin vi nghfit, kfit vi nghfit, nghfin… Cách lý gii ngu n gc và ngha cffa thành ng “già kén kfin hom ” nh v&y là th=a áng có có sc thuyt phc hn c vì nó phù h'p vi quy t^c tng h'p ng ngha và i ng trong cu trúc cffa thành ng. ó là sffl tng h'p và i ng gia già (tính t$) vi kfin ( tính t$), kén (danh t$) vi hom (danh t$). Nh v&y t$ câu chuyn con t`m kén t mà ng%i VN ã liên h n chuyn con ng%i vi con %ng tình duyên cffa h. i vi ngh nuôi t`m ! cho kén to b kfit ch*t vi hom thì làm sao tháo gJ 'c ? Cng v&y, môt ai ó c tình kén chn, k‚ tính quá ! “quá la” lâm vào tình trffing kfit gia các thang giá tr kén lffla “cao ch>ng n, thp ch>ng ti” thì cng khn và không th! nào tháo gJ ra kh=i cnh lJ làng,  zm. 19. Giàu vì b-n, sang vì v?. Trong ting Vit, t n tffii c hai dffing “giàu vì bffin, sang vì v'” và “giàu #i bffin, sang #i v'”. Nhiu ng%i cho r`ng ây là hai bin th! cffa mt câu tc ng duy nht. Theo hung này, ho*c th$a nh&n bin th! này là úng và phff nh&n bin th! kia, ho*c ng'c lffii. Kì thfflc thì ây là hai câu tc ng riêng bit, bfli vì hình thc và ý ngha cffa chúng có sffl phân bit rffich ròi. U câu tc ng “giàu vì bffin, sang vì v'”, ý ngha 'c toát là sffl úc kt mt kinh nghim lâu %i v cách ng x cffa ngu%i con 142

Nhng Mã Ân th&t sffl lffii ch+ là mt k@ tm th%ng, bt tài, chuyên lo hflng th, ng%i ng th%i rt khinh th%ng Mã Ân, và gi Mã Ân là "Tu nang phffin ffii",ý nói r`ng Mã Ân ch+ là cái túi ! cha r'u, fflng cm mà thô V sau, ng%i %i bin "Tu nang phffin ffii" thành thành ng ! ch+ hffing ng%i bt tài vô c, không giúp gì 'c cho quc gia xã hi, trái lffii ch+ chffiy theo l'i danh, mu cu cm áo cho mình mà thô 18. Già kén k–n hom. Có mt l%i nh^c nhfl, các chàng trai cô gái n tu#i dfflng v' g ch ng hãy kén chn mt v$a hai phi thôi k@o tình duyên lJ làng,  zm ! n n<i phi than vãn: “Ai ngff già kén k#n hom, cao chng n, thp chng ti” (Phan V%n Ái, “L—ng l= phú”) Trfl v vi các vùng tr ng dâu nuôi t`m, kéo t dt vi, chúng ta 'c nghe cách lý gii cffa  ng bào fl ây v thành ng “già kén kfin hom” ht sc lý thú. Tuy v&y, fl ngay c trong các làng ngh này thì cách lý gii cffa h cng không thng nht. Có ít nht là hai cách hi!u sau ây: 1.Khi t`m chín nh t làm thành kén, con t`m hóa thành nhng n`m gn trong kén t ó. Nu ! kén lâu ngày thì nhng hóa thành con ngài (con bm) c^n thffng kén bay ra, @ trng. Loffii kén “già” này khi kéo t thì t ch>ng róc ra 'c (t b kfin). Già kén kfin hom là nh v&y. Song, fl cách hi!u này, ng%i ta ch>ng gii thích 'c t$ hom là gì. Hom vRn là mt zn s. 2. VRn là ng%i th' thff công ngh t t`m cho bit, trong ngh t`m t có mt công offin là dùng né cho t`m làm kén. Ng%i ta an nhng thanh tre, na thành phên có chân ng tffla nh tm lip nhng an tha tffio ra nhng ô trng hình vuông ! cài rm vào cho t`m làm kén. ó là cái né. Làm ngh t`m t “s€n nong 141 anh linh kit xut nh Bà Trng, Bà Triu, có b&c tài trí nh Ngc Hoa, Phng Hoa, nhng k@ tht c, tht phu trên trn này có em gánh # i cng không ht. Thn trm ngh cây qu cng v&y thôi. Có th bfli ào, bfli ngt, nhãn l ng, ào tiên, mít thm, mít m&t … lffii có th bfli ^ng, nhãn còi, mít nhão, mít dai… Xin lnh bà xem lffii cho k‚ mâm “ng qu,” cffa thn dâng úng là nhng th quí y ffi! Qunh nói thao thao bt tuyt mt hi. Bà chính cung nghe câu 'c câu chng, s' mình b lRn vào loffii n nhân tm th%ng, bèn h=i lffii cho rõ: – Th trffing xp ta vào ng ng%i nào? Qunh nhìn ch`m ch`m bà Chúa t$ u n gót r i làm b cung kính, tha: – Tâu lnh bà, nhan s^c nh lnh bà áng 'c xp vào loffii “khuynh thành, khuynh quc,”! Bà chính cung ch>ng hi!u thâm ý cffa Qunh khi dùng nhng i!n tích sâu xa, ngh r`ng Qunh khen mình là ng%i fip không ai sánh b`ng, trong bng sung sng vô cùng, lffii có ý hàm n trffing na! Nhà vua t$ nãy n gi% c mi ng^m bc tranh, không ! ý n cuc i áp gia chính cung và Qunh, b<ng thfl dài, chép ming: – Giá mà mâm “Ng qu,” này là th&t thì ta chm ngay cho ngi gii nht! Qunh bit Chúa ã xiêu lòng, bèn tha: – Th “ng qu,” y thì thiu gì, mà giá nh có th&t thì vào tay b&c cao sang nh Chúa th'ng cng ch+ mt ln thflng thc qua là chán ngay thôi. Còn mâm “Ng qu,” cffa thn ây mi th&t là vô giá, không có thc nào sánh 'c. C em bày nó ra lúc nào cng 'c, Chúa th'ng có “n” c nm c %i cng không ht, ! ó ch>ng s' thiu thi gì, mà mun “n” cng không ai b mt phn ai. Bzm, chính vì nó quí nh v&y nên thn mi em tin dâng, còn vic dffl thi ch+ là nhiên h&u. Qunh tâu xong, Chúa không phán gì ngay, quay sang vn ý bà chính cung, bà Chúa m+m c%i. Sau ó thay m*t Chúa tuyên b Qunh offit gii nht cuc thi ng qu nm nay. 48