Truyện Cổ Tích và Ca Dao Tục Ngữ-Hà Anh Phương

V] Ki*n Chôn Sách Trong ngày thi n, Qunh là ng%i ra v@ nh ã làm xong bài thi sm nht, ung dung c^p ng quy!n bc ra. Bn quan tr%ng cho ó là mt tay thí sinh cffl phách, bèn gi n òi xem vn bút. Qunh tha: – Ðúng là tôi ã làm xong y, nhng ngh bài thi quá dfl, thi om không th! ngi n#i, xin các quan $ng xem làm gì! Bn quan cho là Qunh ch+ nói nhún ! thoái thác, bo: – Vn cffa ông có thi cng còn hay hn k@ khác nhiu, iu ó ai cng rõ. C a ây cho ta xem! – Tôi nói th&t y mà. Ðang làm bài, tôi thy thi quá chu không n#i nên mi b= ra ngoài tìm ch< chôn sách i cho r i ! Nói xong, Qunh ro bc i lin. Quan c th l&p tc sai mt tên lính theo dõi xem Qunh i âu và làm gì… H i sau, lính trfl v, tha: – Bzm quan , úng là ng%i y mang vn i chôn th&t ffi! Chính m^t con thy ông ta ào t chôn cái ng quy!n xung, lp t lffii r i b= i! Quan gic: -Mày n ngay ch< y, ào t lên ly cho ta cái ng quy!n. Cm không 'c táy máy mfl ra y nhé! Anh lính vâng dffi i lin, mt lát sau mang cái ng quy!n v. Bn chúng không ng% r`ng Qunh ã # vào trong ó y phân l=ng trn vi nc ti!u, lffii còn th vào ó my chc con châu chu, xong, bt kín lffii. Chiu hôm y, 'i toàn b quan tr%ng thi t tfflu ông ff, quan c th xin phép quan  i!u cho mfl ng quy!n ra xem. N^p ng v$a bung, l&p tc, hàng chc con châu chu dính y phân túa bay ra làm các quan tránh không kp. Mfi i! Mình mzy, tay chân, áo mão ng%i nào ng%i ny dính y phân hôi thi khffng khip. Ðúng là mt cnh t'ng c%i ra nc m^t! Ngày hôm sau, bn quan kéo rc nhau n kin vi Chúa, m*t tên nào cng méo xfio. Chúa ích thân ng ra x v kin tai quái này. L&p tc, Qunh b gi ti i cht vi các quan tr%ng. H nht nht xin vua tr ti Qunh th&t n*ng ! ra nhc cho mình. 49 kêu m p làm vang ng c ging khin các con v&t bé nh= kia hong s'. Nó càng ly làm oai. Nhng có mt nm, có th! do thái  xc x'c "coi tr%i b`ng vung" cffa ch thu n tai Ngc Hoàng. Ngc Hoàng n#i gi&n ùng ùng và quyt nh ph trut "ngai vàng" ni áy ging cffa ch nên ã làm mt tr&n ma th&t to. Nc trong ging dnh lên, tràn vào b%, a ch ta ra ngoài. Quen thói c, ch nhâng nháo nhìn lên tr%i, nó b<ng thy c mt bu tr%i rng ln hn nhiu cái khong tr%i nó vRn thy. ch ta không tin và thy bfflc bi vì iu ó. ! ra oai, nó ct ting kêu m p. V chúa t! hy vng là sau ting kêu cffa mình mi th u phi trfl lffii nh c. Nhng bu tr%i vRn là bu tr%i. Còn nó vì mãi nhìn lên tr%i ch thèm ! ý n xung quanh,nên ã b mt con trâu i qua dRm bfip. T$ cách nhìn th gii bên ngoài ch+ thông qua ming ging cffa chú ch n mà thành ng "ch ng i áy ging" trc ht ! ch+ "nhng ng%i hi!u bit ít do iu kin tip xúc hfip". Sau na, lffii t$ thái  nhâng nháo "coi tr%i b`ng vung" cffa ch mà thành ng này còn hàm ý nói v sffl chff quan, coi th%ng thfflc t. S ph&n cffa nhng ng%i ó, nu không ging nh con ch huênh hoang, h'm hnh n, thì chí ít, h cng phi tr b`ng nhng tht bffii chua xót khi tip xúc vi thfflc ti n phong phú và sinh ng, mà khi hi!u ra thì sffl ã r i. 17. Giá Áo Túi C=m. Th%i Ng ffii, có mt ng%i tên là Mã Ân, tim ngôi vuffi Mã Ân nguyên trc ch+ là mt v quan võ nh=, b hffi cffa quan V An Tit  S %i %ng là Lu Kin Phong. R i sau, Lu Kin Phong b b hffi git, Mã Ân 'c tôn lên làm Thng soá R i n khi Chu Ôn soán 'c thiên hffi cffa nhà %ng, #i quc hiu là Lng (s gi là nhà H&u Lng), thì Mã Ân 'c phong làm Sfl Vng, làm chff c mt gii t ông B^c t+nh H Nam và Qung Tây, quyn uy l$ng lRy mt th% 140

và c câu hát “Tranh tranh tr tr, múa cho  coi, n mai i ch'  mua voi cho tranh tranh tr tr”. Tr@ em a phng có th! gi là voi, tên chung cho các con ging (min B^c còn có ni gi là tò he), ho*c gi tên riêng cffa t$ng con ging: voi, ngffla, gà, vt, ông tiên... th%ng trong các mfit hàng  chi này fl nông thôn, voi là con ging ph# bin hn c. “Voi” fl ây không to ln gì hn so vi các con ging khác, do ó cng không ^t tin hn. Duy ch+ có tiên là loffii con ging him hn, và d nhiên là cng ^t tin hn. Cho nên “'c voi òi tiên” ban u có th! ch+ là câu trách các em bé có tính hay vòi vnh i vi th quà quê c th! ó. 16. fflch ng(i áy gi&ng. Trong "Truyn ng ngôn Vit Nam" có câu chuyn k! v mt chú ch h'm hnh, nông n#i, áng thng. S là, có mt con ch, do sffl ngRu nhiên nào ó, ngay t$ khi sinh ra ã fl trong mt cái ging n. (Cng có th! không phi do ngRu nhiên mà còn là do sfl thích cffa h hàng nhà ch na. Ch th trong kho tàng thành ng, tc ng Vit Nam có câu: Ging âu thì ch ó). Sng cùng vi ch fl trong ging ch+ có vài con nhái, cua, c nh=. T$ di áy ging nhìn lên ch ta ch+ nhìn thy khong tr%i bé b`ng cái vung. Nó ngh: Tt c v tr ch+ có v&y, vì th ch tffl coi mình là chúa t!. Hàng ngày, nó ct ting 139 Trc m*t Chúa, Qunh bào cha: – Bzm hoàng th'ng, thn qu không bit gì v vic quan tr%ng ào ly ng quy!n mà thn ã chôn vì lJ phóng u vào trong. Trc ó, thn ã bo là cái th vn chng trong y thi l^m, xin quan ch xem. Ông ta mt mfflc bo thi cng c xem vì còn thm hn vffin ng%i khác. Sau ó, ông ta tffl sai ng%i ào lên lúc nào, thn làm sao bit 'c! Trc lý l? ó, các quan tr%ng cng hng, không còn bit i cht ra sao. Bí quá , quan c th bèn cáo: -Khi Chúa, không phi Qunh chôn vn. Chính h^n ã em chôn ng quy!n cha toàn th d bzn và châu chu y ffi! Qunh bit bn chúng ã tzy ra cái ng quy!n kia r i mi mang theo, bèn dõng dffic tha: – Khi tu Hoàng th'ng, quan th nói th là vu oan cho thn y ffi! Chúa truyn cho em ng quy!n ra thì thy úng là mt ng quy!n sffich s?. Không có gì buc ti 'c Qunh, Chúa ành s hoà. Qu+ ào Tr)ng Th@ Vua 'c ng%i n em dâng mt mâm ào = h ng trông ngôn lành và ht sc fip m^t, ông ta nói ó là loffii ào tr%ng th, ai n vào s? sng lâu trm tu#i. Vua thy ào quí, cha mun n vi, c ! ó khin vn võ bá quan nhìn mà thèm n nh= dãi. Nhng cffa vua thì ch ai dám ng vào. Ngày kia, Qunh vào chu, trông thy mâm ào ! trên long án. Qunh thn nhiên nh không, a tay b@ mt trái c^n rau ráu. Các quan trong triu trông thy s' ht h n  n l<i không dám nhìn. Vua bit Qunh ngang nhiên n ào quí cffa mình thì gi&n l^m, nht nh s Qunh ti cht chém vì khi quân phffim th'ng. Qunh nghe th vRn không t= ra s' hãi, ch+ gi ò bu n ru quì trc m*t nhà vua, tâu: Thn mang ti xúc phffim n b hffi, nay có cht cng là áng. Tuy nhiên, trc khi Qunh này ra i g*p t# tiên thì cng xin có 50

my l%i mun tâu, mong b hffi cho phép thn nói. Nhà vua b`ng lòng, bo c nói. Qunh tha: Không phi là thn tham n n l<i vì mt ào mà mt mffing, nhng chính vì tôi trung mun hu hffi Chúa thêm vài chc nm na nên mi n ào quí, ch+ mong sng lâu mà th% b hffi. Không ng%, ào gi là tr%ng th th&t quá on th, vì mi n xong thì cái cht ã n c&n k. Tha b hffi, th có phi là loffii ào tr%ng th, th th&t hay không ffi? Ai nói th chính là láo khoét, xin b hffi làm ti k@ ó mi phi! Vua nghe xong, thy Qunh nói rõ ràng là chí lý, lffii e mình n vào lJ cng on th thì khn. Bèn ra lnh tha ngay cho Qunh. ’n tr'm mèo Nhà vua có mt con mèo quý l^m, xích b`ng xích vàng và cho n nhng  m‚ v.Qunh vào chu, trông thy, b^t trm v, ct xích vàng i mà buc xích s^t, nht mt ch<, n ba thì ! hai bát cm, mt bát tht cá, mt bát rau nu u tôm. Mèo ta quen n ming ngon chffiy n bát cm tht cá chfflc n. Qunh cm s€n roi, h n thì ánh. Mèo ói quá, phi n bát rau nu u tôm. Nh th, 'c hn na tháng, dffiy ã vào khuôn, mi th ra. Vua mt mèo, tic quá, cho ng%i i tìm, thy nhà Qunh có mt con ging ht, b^t Qunh em mèo vào chu. Vua xem mèo, h=i: – Sao nó ging mèo cffa trRm th? Hay khanh thy mèo cffa trRm fip b^t em v, nói cho th&t! – Tâu b hffi, b hffi nghi cho hffi thn b^t trm, th&t là oan, xin b hffi em ra th thì bit. – Th th nào? Nói cho trRm nghe. – Muôn tâu b hffi, b hffi phú quý thì mèo n th n cá, còn hffi thn nghèo túng thì mèo n cm vi u tôm, rau luc. Bây gi% ! hai bát cm y, xem nó n bát nào thì bit ngay. Vua sai em ra th. Con mèo chffiy th>ng n bát cm rau, n sffich. Qunh nói: – Xin b hffi l'ng cho, ng%i ta phú quý thì n cao lng m‚ v, bn tin thì cm hzm rau da. Mèo cng v&y, phi theo chff. R i lffiy tffi em mèo v. 51 áng lu ý là nhng "dùi" trng riêng l@ này rt quan trng vì chúng là tín hiu góp phn phân bit quy nh các hiu lnh khác nhau cffa h i trng "ba h i chín dùi" có ni dung thông báo khác vi hiu lnh "ba h i ba dùi". ánh trng mà b= (không ánh) nhng "dùi" l@ này thì ng%i nghe không th! bit ó là hiu lnh gì ! áp ng yêu cu kp th%i. y v&y là làm vic không chu áo và thiu trách nhim. 15. )?c voi òi tiên. Voi th%ng 'c t'ng trng cho cái gì to ln khác th%ng, có tính cht kh#ng l . Trong nhiu ng cnh khác, voi cng mang ý ngha ó: voi nan, (bnh) chân voi, ly thúng úp voi, châu chu á voi, u voi uôi chut... Tiên thì th%ng dùng ! bi!u hin cái gì tuyt m‚, tuyt ho n mc lí tflng: fip nh tiên, sng nh tiên, có phép tiên, thuc tiên, v.v... Tuy v&y nu hi!u voi là tiên trong thành ng này theo ý ngha nói trên thì lffii không th=a áng. Bfli vì có 'c s l'ng (ho*c khi l'ng) ln nht r i, vRn có quyn òi h=i cht l'ng cao nht, mà nh th âu có phi là tham lam? ffit 'c khi l'ng th&t ln, lffii còn mun có 'c cht l'ng th&t cao na, ai dám bo ó là “'c voi òi tiên”! V&y thì phi hi!u voi và tiên fl ây là th nào cho #n? Phn ln thành ng và tc ng 'c mi ng%i chúng ta hi!u ging nhau v ý ngha toàn cc. Còn ý ngha cffa t$ng yêu t, t$ng t$ 'c dùng trong ó thì lffii có th! hi!u theo nhng cách khác nhau. Có th! gii thích các yu t ó theo khuynh hng  ng ffii, nhng trong nhiu tr%ng h'p, ch+ có th! gii thích b`ng con %ng i vào t$ nguyên ho*c tìm vào các phng ng. iu này cng d hi!u, bfli vì thành ng, tc ng th%ng 'c tffio ra t$ khá lâu và th%ng g^n vi mt xut x c th!, m*c du khó mà xác nh 'c ch^c ch^n. Trong ting a phng Ngh Tnh, các con ging n*n b`ng bt màu bán fl ch' làm  chi cho tr@ em, có ni gi chung là voi. Trong câu hát  ng dao v con chim tr cng có t$ này. Khi b^t 'c con chim tr tranh, mt loài chim bói cá nh= xinh fip, tr@ em th%ng cm ng'c cái m= dài cffa chim lên ! chim l lng 138

bp nhà”. Cho nên khi nói, r^n cn gà nhà, thì ý ngha n#i b&t lên u tiên là k@ ác làm hffii nhng ng%i thân thích cffa mình. Cái lí thú cffa thành ng này còn fl t$ cõng vi ngha khom lng a rc k@ khác. Và, tr trêu thay, hành ng cõng fl ây lffii là cõng rn, a rc k@ c ác, k@ nguy hi!m v làm hffii nhng i t'ng áng l? mình phi có b#n ph&n chm sóc, bo v! Sffl kt h'p ý ngha bi!u trng cffa các t$, các thành t riêng l@ ã dem lffii cho thành ng cõng rn cn gà nhà ý ngha chung hàm ch+ hành ng em k@ ác, k@ nham hi!m n làm hffii ng%i thân cffa mình, và hi!u rng ra, ó là hành ng phn bi  ng bào, a gi*c vào giày xéo T# quc thân yêu cffa mình. Cùng ngha vi thành ng cõng rn cn gà nhà, trong ting Vit còn có thành ng rc voi v giày m t&. V c bn, ý ngha hai thành ng này tng tffl nhau. Tuy nhiên, thành ng rc voi v giày m t& có s^c thái bi!u cm mffinh hn. 14. ánh Trng B^ Dùi . Thoffit nghe, tflng ch$ng thành ng "ánh trng b= dùi" ch>ng có vn  gì v m*t ch ngha, v&y mà chính nó là mt thành ng khá phc tffip, không n gin nh nhiu ng%i vRn hi!u. Tt c cng tffii mt ch "dùi" ! Thông th%ng, nhiu ng%i di n gii r`ng "ánh trng b= dùi" là dùng dùi ! ánh trng và ánh xong thì em vt dùi i. T$ ó mà suy ra ngha cffa thành ng. Có ng%i còn suy ra là ng%i ánh trng, khi xong công vic thì ch+ mang trng v, ch+ gi gìn ly trng mà vt dùi lffii, ch>ng tic gì th "r@ tin" ó na. Trách ai tham trng b= dùi (Ca dao) Nhng lffii có mt cách hi!u khác v ch "dùi". "Dùi" là tên gi nhng ting trng l@ sau nhng h i trng dài, liên tc. Nh v&y, "dùi" còn mang ý ngha nh "ting" do phép hoán d, dùng phng tin hành ng ch+ kt qu hành ng. Trong th# ng Ngh T+nh, "dùi" và "ting" song song t n tffii bên nhau và có kh nng thay th cho nhau: "ba h i chín dùi = ba h i chín ting". 137 Nhn xét v%n h@c v: Tr-ng Qu`nh. Tô Hoài: "Thói th%ng, ng%i ta ngh thff offin châm bim bóng gió là òn ngm cffa k@ khôn ngoan, nhng yu. c Trffing Qunh thy hoàn toàn không phi th. i m*t vi Trffing Qunh, n tr%i t thn Ph&t tôn nghiêm thiêng liêng thng tr u óc con ng%i th%i y cng phi chu mt phép. Sá gì bn vua chúa, quan cách, là nhà giàu h'm cffa, nhng nhãi nhép nnh b' th#i kèn u ff, tt c lúc nhúc, áng khinh áng tflm, tt c b Trffing v*t râu, Trffing &p ánh túi bi, sau cùng Trffing nh# bãi nc bt vào m*t, r i Trffing Qunh ct ting c%i h hê. Cái sng khoái coi tr%i ch+ b`ng vung y bc l n<i lòng và nim vui cffa c nghìn c triu con ng%i, các th h nhân dân lao ng phn kháng áp bc, chng quyn th phong kin. Võ khí dng dng la lit mi ni, làng xóm, ch' búa, hàng quán, ám hi, vffin chài trên sông b!, chuyn Trffing Qunh 'c k! i k! lffii, ng%i k! và ng%i nghe ng i chung vi nhau thành mt tác gi, làm phong phú mãi câu chuyn ba *t mà nh th&t... nhng ting c%i tiêu bi!u tâm h n lffic quan cffa con ng%i". Hoàng Ti&n Tzu: "Trc tiên, truyn Trffing Qunh nêu lên vn  thông minh tài trí. Khi hc t&p, nghiên cu truyn c# tích, ta ã thy vn  này 'c nói n trong nhiu truyn, nhng không fl âu con ng%i thông minh tài trí 'c xây dfflng t&p trung, c áo nh fl Trffing Qunh. Cái thông minh cffa Trffing Qunh cn bn là cffa qun chúng, do ó vic  cao tài trí Trffing Qunh cng chính là  cao trí tu cffa qun chúng. Bt k lúc nào, bt k fl âu, cái thông minh tài trí cffa con ng%i vRn áng quý, áng ca ng'i, nhng áng quý, áng ca ng'i hn c là khi cái thông minh tài trí y 'c em ng dng vào trong thfflc t u tranh cffa qun chúng. Trffing Qunh ã làm 'c iu ó. Vì v&y truyn Trffing Qunh không phi ch+  cao con ng%i thông minh tài trí, mà chính là  cao 52

con ng%i bit v&n dng tài trí cffa mình vào trong cuc u tranh thfflc t chng phong kin. T tflng phn phong là t tflng chff ffio quán trit trong toàn b truyn Trffing Qunh. Vn  chng phong kin không phi n truyn Trffing Qunh mi 'c *t ra, lffii càng không phi là mt ni dung mi m@ và riêng bit cffa truyn Trffing Qunh. Trong thfflc t, vn  chng phong kin ã 'c *t ra t$ lâu trong nhng th k{ trc và n th k{ XVIII nó ã trfl thành mt ni dung chff yu trong hu ht nhng tác phzm vn hc dân gian cng nh trong nhiu tác phzm cffa vn hc vit. Nhng cái áng chú ý trong truyn Trffing Qunh là fl phffim vi và mc  phn phong cffa nó. K@ thù cffa Trffing Qunh rt ông, phffim vi u tranh cffa Trffing Qunh rt rng. Cuc %i cffa Trffing Qunh là mt cuc u tranh liên tc không ng$ng". Tr n Gia Linh: Mt h thng truyn c%i dân gian Vit Nam g m nhiu truyn c%i ng^n, xoay quanh nhân v&t trung tâm là Trffing Qunh, mt hình t'ng vn hc y sáng tffio cffa nhân dân th k{ 18, t'ng trng cho trí thông minh, sc mffinh chin u, tinh thn lffic quan cffa qun chúng chng lffii b máy cai tr cffa chính quyn phong kin t$ trên xung di th%i Lê mffit... Trffing Qunh là bc tranh t cáo toàn b h thng cai tr cffa ch  phong kin... Cuc sng ã b o ln, nhng giá tr tinh thn cn ánh giá lffii. Nhân dân mun "t$ giã ch  phong kin" b`ng h thng truyn c%i. Truyn còn có nhng hffin ch nht nh, cái cht cffa Trffing Qunh th! hin sffl b t^c, cuc chin u mffinh m? nhng không có li thoát... Là mt h thng truyn c%i có kt cu tng i ch*t ch?. T$ng truyn tách riêng có th! coi nh mt truyn hoàn ch+nh v ni dung cng nh hình thc, nhng vRn thng nht xung quanh mt nhân v&t chính. Mt tác phzm t&p trung 'c ngh thu&t gây c%i cffa dân gian t$ li nói, hành ng n hoàn cnh áng c%i. 53 kiên trì nhRn nffii, không qun gian lao vt v. L%i giáo hun bi!u hin qua câu tc ng "có công mài s^t có ngày nên kim", mt m*t, 'c nh&n thc qua ngôn t$ cffa nó mà mu cht là sffl i l&p gia hai hình nh "s^t" và "kim"; m*t khác, thông qua sffl liên hi ti giai thoffii v cuc %i cffa nhà th n#i ting %i %ng fl Trung Quc - nhà th Lý Bffich. Tng truyn, thufl niên thiu, Lý Bffich là c&u bé không chu khó hc hành, ham chi nh bao a tr@ bình th%ng khác. Mt hôm, c&u bé chán hc, l@n sang chi fl chân núi phía ông. K lffi quá ! Trc m*t c&u bé là mt bà lão ang c^m cúi mài mt thanh s^t bên mt tng á ln. "Bà già tóc bffic n d%ng kia mà lffii chm ch^m mài mt thanh s^t làm gì nh+ ?" C&u bé ht sc phân vân, bèn rón rén n bên cffinh c già r i ct ting h=i : - C i ! C mài s^t ! làm gì v&y ? 13. Cõng rXn cXn gà nhà. Thành ng cõng rn cn gà nhà 'c dùng trong ting Vit vi ý ngha hàm ch+ hành ng phn bi T# quc, phn lffii nhân dân, em gi*c v git hffii  ng bào,  ng chí, anh em bffin bè thân thích. Ý ngha thành ng cõng rn cn gà nhà 'c hình thành nh% tính bi!u trng cffa các t$ ng tffio nên nó. Trong thành ng này, rn bi!u trng cho k@ xu, c ác hffii ng%i, và hi!u rng ra là k@ thù, là bn gi*c. iu ó cng d hi!u, bfli trong ý thc cffa nhân dân ta, rn bao gi% cng 'c liên h vi cái c ác, nham hi!m. Rn & nfic cho l!n, rn n nhà không ánh thành quái là th. Còn gà là v&t nuôi quen thuc, là i t'ng cn 'c chm sóc, bo v chu áo. Trong nh&n thc dân gian, gà hay 'c bi!u trng cho tình anh em rut tht: “Khôn ngoan i áp ng%i ngoài, gà cùng mt mfi ch hoài á nhau” (Ca dao). Khi t$ gà kt hp vi t$ nhà , tffio thành t# h'p gà nhà, thì ý ngha ó càng th! hin rõ. Mt khi nhng ng%i anh em thân thit mà lffii làm hffii lRn nhau, thì ng%i %i s? chê trách là ''gà nhà bi 136

Rõ ràng, là gia cái khó bó cái khôn vi cái khó ló cái khôn ý ngha và cách s dng hoàn toàn trái ng'c nhau. Do v&y, không th! nói ây là' hai bin th! cffa mt câu tc ng, không có dffing nào là chuzn, dffing nào là không chuzn. ây là hai câu tc g trái ngha nhau. 11. Ch )?c m-, má ã s)ng. Mffi, ting a phng là mfi. Thành ng "ch% 'c mffi, má ã sng" có ngha là ch% 'c mfi ra thì ã b ánh sng má r i. Câu này có ý khuyên không nên { lffii, phi bit tffl lfflc trong cuc sng. Ch% 'c sffl giúp J cffa ng%i khác, có khi ã b thit hffii r i. Thành ng này có l? ã xut hin fl a phng dùng t$ mffi ! ch+ mfi, cho nên khi thành ng này 'c "truyn khzu" sang các vùng khác thì âm khó hi!u và do âm vffi gn vi mffi nên câu thành ng 'c tách thành mt d bn sai: "Ch% 'c vffi, má ã sng". Mà nói nh th v ý ngha cng có v@ xuôi xuôi vì vffi là t$ c#, có ngha phffit (b^t vffi, ng vffi) ho*c tai ha (b vffi), nhng lâu nay ng%i ta ã hi!u vffi khác i vi ngha "'c cuc", "'c kin". Do ó thành ng này t$ lâu cng 'c dùng trong nhng tr%ng h'p có chuyn "'c thua". Nhng thfflc ra, vffi vi ngha c# phffit và tai ha thì không phi là th mong 'c. Trong làng xóm xa kia có li phffit vffi nhng ai vi phffim l làng, trong ó có hình thc phffit là: c làng kéo n nhà ng%i b phffit ! ng vffi, ngha là b^t sffl chff làm c< cho mà n, nên 'c vffi là không chính xác. Ng%i ta ch+ nói phffit vffi, b^t vffi, ng vffi, gieo vffi, # vffi, np tin vffi. Có sách t$ i!n nh ngha ch% 'c vffi là "ch% 'c xét x b i th%ng". nh ngha nh th th&t khiên cJng, thiu chính xác. 12. Có Công Mài SXt, Có Ngày Nên Kim. n nh s^t mài mãi cng thành kim, thì bt c vic gì cng có th! làm 'c, min là chúng ta bit chu khó kh# luyn, bit 135 CHÚ THÍCH. Trên ây ch nêu mt s các truyn c& tích iffln hình, còn kho tàng truyn c& tích có rt nhi#u nh sau :- Nhng chuyn Lffic Long quân tr4 Ng tinh, H tinh, Mc tinh; Thánh Tn viên (S!n tinh) ngn nc lt... c%a ngi Vit . (thuc loffii thn thoffii v# s/ chinh phc thiên nhiên và k0 tích c%a anh hùng. )- Nhng truyn "Cóc kin tri", "Tffii sao h& có v5n", "S/ tích loài kh", "S/ tích con tu hú", "S/ tích con dã tràng"... trong kho tàng truyn c& tích Vit Nam . ( thuc loffii c& tích v# loài vt) - Nhng truyn v# Thánh Gióng, Ch 'ng t , Bánh dy bánh chng, Qu da 1, S!n tinh Th%y tinh, Thn Kim quy và n1 thn, Tô th vfing phu, Thiu ph Nam x!ng..( thuc loffii c& tích lch s . )- Nhng truyn Tru cau, Tm Cám, Ba v u rau, Túi ba gang (hai anh em và cây kh), Cây tre trm t, Lu Bình D!ng L+, Cái cân th%y ngân, Git chó dffiy chng.( thuc loffii truyn luân lý. ) - Nhng chuyn v# s/ di trá c%a th5ng Cui, Trffing Qu0nh l6m chúa Trnh, Trffing Ln g-p may, cng nh nhng giai thoffii v# Ba Giai, Tú Xut... ( thuc loffii truyn hài hc.) Thêm vào ó, dân ta còn có nhng truyn thn k0, thoát tc nh Tú Uyên g-p tiên, T4 Th*c lên tiên... (truyn Ch 'ng t ã nhc n fl trên cng có thffl xp vào loffii này), và nhng truyn thn quái nh Ngi ly cóc, Sfi D4a, Hn Tr!ng Ba, da hàng tht, Ma xó... Chúng ta cng có mt s truyn ái tình thun túy nh Trong Chi - M7 n!ng. Mt s truyn c& tích c%a dân tc Vit (nh các truyn Trm tr*ng trm trai, Tm Cám, Thffich Sanh, Sfi D4a...) cng là truyn c& tích c%a nhi#u sc dân thifflu s trên t nc Vit Nam. Mt s truyn Vit Nam cng có thffl tìm thy trong kho tàng c& tích c%a mt vài dân tc khác fl 'ông Nam Á. Mt -c ifflm áng lu ý c%a các truyn c& tích là không có vn bn nht nh. M8i ngi kffl lffii #u có thffl thêm bt, thay &i ôi chút cho hp vi khung cnh và trình , thành phn thính gi. 54

PHN TH BA. NI DUNG. Ca dao t]c ng/ Vi*t Nam. 55 Trong tr%ng h'p này tàu có ngha là chu ng. i vi nhng con v&t quý, giúp J cho con ng%i kh=i nhng n<i nhc nh`n trong vic th chfl hàng hoá, các v&t liu n*ng, ho*c cung cp cho ng%i tht n hàng ngày nh v&y mà phi ! cho cffin ráo máng, ! phi chu ói, chu khát cùng kit th, âu cng là mt sffl tàn nhRn quá mc. Nhng nói v&t là ! nói ng%i v&y. ã cffin tàu ráo máng vi nhau thì còn âu là tình ngha; con ng%i lúc ó s? i x vi nhau mt cách tàn nhRn: “My ông ã không n ngha lffii i x cffin tàu ráo máng ra thì can chi mà ch ng'ng” (Xuân Thiu. “Thôn ven %ng”). “B mfi Bính i vi Bính th&t cffin tàu ráo máng và n mc c 10. Cái khó bó cái khôn. C ngJ ây là hai bin th! cffa mt câu tc ng, th r i không ít ng%i tranh lu&n lí gii theo nhng hng khác nhau. Nhiu ng%i xem dffing thc cái khó bó cái khôn là dffing chuzn, dffing ích thfflc và phff nh&n dffing thc cái khó ló cái khôn. Ng'c lffii, mt s khác xu cho dffing cái khó ló cái khôn mi là mt dffing chân chính. Thfflc ra, ây là hai câu tc ng có ngha và cách s dng khác nhau. Chúng khác nhau mt cách "nghit ng'"! Trong nhng hoàn cnh bt l'i, nhng ng%i thông minh tài cán, khôn ngoan cng có lúc phi bt lfflc, không th! d dàng xoay trfl, o ng'c 'c tình th. Cái khó bó cái khôn là v&y. Cái khó bó cái khôn phn ánh sffl bt lfflc cffa trí tu, tài nng trc hoàn cnh. ó cng là sffl cm thông trc bc %ng cffa nhng con ng%i ang ri vàn hoàn cnh không có li thoát. Th nhng, ôi khi trong cuc 'sng vRn có nhng tình th ng'c lffii. Con. ng%i fl vào mt cnh hung tflng ch$ng ã hoàn toàn b t^c, hoàn toàn ht %ng tháo gJ, t nhiên mt ý ngh thông minh "xut thn" cu vt 'c tình cnh, gii t=a 'c khó khn. Cái khó ló cái khôn là nh th. ó cng là l%i ng viên, an ffi nhau, c g^ng tìm cách tháo ga khó khn, bt lu&n fl hoàn cnh nào. 134

Thì ra, ông lão ng dân fl lffii ánh cá, không v n Tt, ã gi cá qua thuyn khác cho nhà ón Tt. Thành ng "Cá nhy gi%ng th%" ra %i nh th. Nó hàm ch+ nhng sn v&t quý, him có 'c lúc him hoi. Nó còn có ngha là mt th hàng ^t, khó mua. Vì lúc cn mà cha có, dân bán cá (ho*c các sn v&t khác) có th! nâng giá lên. Ng%i mua, vì cn kíp Phi nh^m m^t mua. Trong s dng, thành ng còn bo lu ngha nói lên tc l cúng cm cá cffa ng%i vùng bi!n. (Trích t$ "KJ chuy*n Thành ng/, T]c ng/" - Hoàng Vn Hoành - Vin Ngôn Ng Hc) 9. C-n tàu ráo máng. Thành ng cffin tàu ráo máng 'c dùng ! ch+ sffl i x tàn t, không còn tình ngha gia nhng con ng%i vi nhau: “Ng%i ta i x cffin tàu ráo máng vì h fl huyn fl t+nh, h có n %i fl kip chi vi ta” (Chu Vn. “Bão bi!n”). Thoffit tiên, thành ng này 'c dùng ! ch+ sffl chm sóc thiu chu áo cffa con ng%i i vi v&t nuôi nh voi, ngffla, l'n và các gia súc khác. U trong thành ng này, máng là dng c fflng thc n cho l'n và các gia súc, tàu cng là mt loffii máng dùng ! fflng thc n cho voi và ngffla. (V sau tàu còn 'c dùng ! ch+ ch< nht voi nht ngffla. 56 133

1. Ca dao Vi*t Nam. A - ’ -  Ai i $ng b= rung hoang, Bao nhiêu tc t tc vàng by nhiêu. Ai i bng bát cm y, D@o thm mt hffit, ^ng cay muôn phn. Ai a con sáo sang sông, ! cho con sáo s# l ng bay xa. Ai i $ng ly hc trò, Dài lng tn vi n no lffii n`m. Anh v hc ly ch nhu, Chín trng em 'i, m%i thu em ch%. Anh i anh nh quê nhà, Nh canh rau mung, nh cà dm tng. Nh ai dãi n^ng dm sng, Nh ai tát nc bên %ng hôm nao. Anh em nào phi ng%i xa, Cùng chung bác mfi, mt nhà cùng thân. Yêu nhau nh th! tay chân, Anh em hòa thu&n, hai thân vui vy. Anh i anh nh non Côi Nh sông V Thffy, nh ng%i tình chung Áo anh st ch+ %ng tà V' anh cha có, mfi già cha khâu. Ai v Hà Tnh thì v, M*c la ch' Hffi, ung chè hng sen. Ai v Tuy Phc n nem, Ghé qua Hng Thffinh mà xem Tháp Chàm. Ai v n huyn ông Anh, Ghé xem phong cnh Loa Thành Thc Vng. C# Loa hình c khác th%ng, Tri qua nm tháng, n@o %ng còn ây. 57 thành ng ang xét không ch+ là ming n, ming bú mà còn là ming nói. Vì th, ming 'c bi!u trng cho l%i nói, cho ý kin,  ngh, phê bình phn i cffa ng%i khác i vi ng%i trên. Còn lp là hành ng che, bt lffii, không cho l ra, không cho phát ngôn, không cho nói. U trong thành ng này, riêng t$ c là ít giá tr bi!u trng nht, nhng lffii hi khó hi!u. Nhiu ng%i ã hi!u c trong c vú lp ming em có chc nng ch+ gp, ch+ t#ng th! vi ngha là “tt c, toàn b”, nh trong c nhà, c bn, c con gà,… Nhng cách hi!u này là không chính xác. Thfflc ra, c trong thành ng này có ý ngha là “to, ln”, nh ngha cffa c trong a c, c lng rng háng, c hi ln ting,… Sffl giao kt ngha cffa các yu t, nht là ngha bi!u trng cffa chúng ã tffio thành câu c vú lp ming em nh`m hàm ch+ mt thói xu cffa ng%i %i là hay { vào th lfflc, sc mffinh ! chèn ép, ln át ng%i kém mình v th lfflc và a v trong cuc sng. 8. Cá nh+y gi)ng th U vùng Hi Thanh (Thanh Hóa) có tc l: Khi cúng gi< ho*c Tt nht, bao gi% trong mâm cm cúng cng phi có cá bi!n. Dân fl ây làm ngh ánh cá nên có quan nim s' ng%i ã khut ói cm lffit (nhffit) cá. Vì th món cá 'c coi là món chính trong cúng bái. Ngay c ngày Tt, dù các thc d i dào nhng trên bàn th% (vùng này gi bàn th% là gi%ng th%) cng phi có a cá. Nhng nm vào ngày giáp Tt mà bi!n ng, cá him hi, nhà nào cng tìm mi cách ! kim cá v làm cm cúng. Có ln, fl nhà :mt ng%i ng dân ã s^p cm cúng chiu ba mi Tt, nhng ng%i i ánh cá bi!n vRn cha v. Cha có cá thì cha cúng 'c. Bà v' b n ch n, chffiy ra ch' tìm mua cá. Ch' ht cá. Bà bu n bã quay v nhà. Bc vào nhà, nhìn vào mâm c<, thy có hai a cá mi khoanh tròn, bà m$ng rJ, m^t sáng lên sung sng. Bà h=i cô con dâu: "Cá fl âu th con?" Vn là ng%i dí d=m, cô con dâu tr l%i: "Bit nhà ta cha có cá, cá t$ ngoài bi!n vào r i tffl nhy lên gi%ng th% y mfi ffi". 132

trong khi ó cn bi!u trng cho hành ng n, vic tiêu dùng nói chung, dài bi!u trng cho s nhiu, phn chi tiêu ln. T#ng hòa ngha cffa các thành t này, chúng ta có thành ng bóc ngn cn dài vi ý ngha “làm ra 'c ít mà chi dùng quá nhiu”. Vì i theo hng bi!u trng này nên thành ng bóc ngn cn dài ã xa dn vi cái xut phát i!m cffa nó, cng nh thfflc t quan sát vic n ung theo li bóc ng^n c^n dài. T$ bóc ch>ng còn g'i gì n vic “bóc v=” na. Thành ra, trong ting Vit, ôi khi ng%i ta còn dùng ng t$ làm ! thay vì cho bóc trong thành ng này ! tffio l&p mt bin th! khác là làm ngn cn dài. Dffing thc Làm ngn còn dài tuy làm mt th i xng gia các ng t$ vn có liên h ch*t ch? v ngha và hành ng bóc và n trên thfflc ti n, song nó vRn 'c t n tffii hi!n nhiên trong ting Vit, do tính bi!u trng cffa các thành Trong s dng ngôn ng, thành ng bóc ngn cn dài 'c dùng khá linh hoffit. Thành ng này 'c tách, chen, thay #i v trí các yu t trong ó theo nhng dffing thc khác nhau tùy theo dng ý ng%i nói 7. C+ vú l_p mi*ng em. Nhiu bà mfi, khi nghe tr@ khóc, không cn d< dành, v< v, nfflng nu gì c mà l&p tc dùng bu vú sa s€n có trên mình ! lp ming a bé. Nh% 'c bú tí mfi, a tr@ không còn khóc na. Mi hay là, vi a bé, bu vú cffa mfi có th mffinh và ng nghim trông thy. Cái hin t'ng bình th%ng mà chúng ta vRn g*p, vRn thy hàng ngày 'c dân gian khai thác và khái quát thành câu c vú lp ming em ! ch+ hin t'ng dùng quyn lfflc, th mffinh cffa mình ! chèn ép, ln át k@ khác. V xut x và ý ngha chung cffa thành ng c vú lp ming em nh th là ã rõ. Tuy nhiên, fl thành ng này, chúng ta cn quan tâm n mt s i!m khá lý thú v m*t ch và ngha. Vú fl ây là bu sa mfi, 'c dùng ! bi!u trng cho th mffinh, cho sffl l'i th, trong khi ó em v$a là t$ xng gi em bé, v$a là t$ bi!u trng cho ng%i cp di, ng%i yu th hn. Ming trong 131 Anh hùng là anh hùng rm, Ta cho m i la ht cn anh hùng. Ai v tôi gi bu ng cau, Bu ng trc kính mfi, bu ng sau kính thy. Anh i Bình nh fl lâu, Chiu chiu em ng v%n dâu ngó ch$ng. Hai hàng nc m^t rng rng, Chàng xa thip cách, ngang ch$ng mun bng. Ph mRu nhà la dc rm rm, Cm sao ng ngáo, làm không mun làm. Bfli chng thip b^c chàng nam, Gi tay không n#i còn làm vic chi. Ai v nh Vi Ninh Hòa, Nh cau H# Bái, nh cà an Nê, Nh d$a Qung Hán, Lfflu Khê, Nh cm ch' Bn, tht dê Quán Lào. Ai v Nh'ng Bffin thì v, Gffio nhiu, cá l^m, d b làm n. B Bu i thng ly bí cùng, Tuy r`ng khác ging nhng chung mt giàn. Bây gi% m&n mi h=i ào, V%n h ng ã có ai vào hay cha? M&n h=i thì ào xin tha: V%n h ng có li nhng cha ai vào! B^c thang lên n cung mây, H=i sao Cui phi p cây c %i? Cui nghe thy h=i, Cui c%i: Bfli hay nói di, phi ng i gc cây. B^c Kffin có sui ãi vàng, Có h Ba B! có nàng áo xanh. Bình nh có núi vng phu, Có m Th Nffii, có cù lao xanh. Em v Bình nh cùng anh, 'c n bí = nu canh nc d$a. 58

Bm vàng &u t mù u, Ly ch ng càng sm ting ru càng bu n. Bao gi% cho n tháng ba, ch c^n c# r^n tha ra ngoài  ng. Hùm n`m cho l'n lim lông, Mt chc qu h ng nut lão tám mi. N^m xôi nut tr@ lên m%i, Con gà, be r'u nut ng%i lao ao. Ln n`m cho trúm bò vào, Mt àn cào cào u#i àn cá rô. Lúa mffi nhy lên n bò, C= nn c= lác rình mò b^t trâu. Gà con u#i b^t diu hâu, Chim ri u#i ánh vJ u b nông. Bà già i ch' Cu ông, Xem mt qu@ bói ly ch ng l'i chng. Thy bói gieo qu@, nói r`ng: "L'i thì có l'i, nhng rng ch>ng còn". B ng b ng con nín con i Di sông cá li, fl trên tr%i chim bay. ’c gì mfi có m%i tay Tay kia b^t cá, còn tay này b^n chim. Mt tay chut ch+ lu n kim Mt tay i làm rung, mt tay tìm hái rau. Mt tay ôm p con au Mt tay i vay gffio, mt tay cu cúng ma. Mt tay khung ci, gu ng xa Mt tay lo bp nc, lo ca nhà n^ng ma. Mt tay i cffi, mui da Còn tay ! van lffiy, ! bzm tha, J òn. Tay nào ! gi ly con Tay nào lau nc m^t, mfi vRn còn thiu tay. B ng b ng con ngff con say Di sông cá vRn li, chim vRn bay trên tr%i. Bffin bè là ngha tng thân, Khó khn, thu&n l'i ân cn bên nhau. Bffic Liêu nc chy l% %, Di sông cá cht trên b% Triu Châu. 59 Gn ngha vi "bán cá mi thuy#n" là thành ng á qua be thuy#n tc là bán cá ho*c trao #i hàng hóa qua be thuyn? ! ch+ sffl trao #i vi vàng, chênh lch giá tr ho*c tình trffing phffi tay cho xong vic. 6. Bóc ngXn cXn dài. V ý ngha thành ng bóc ng^n c^n dài, cun sách nh “T$ i!n ting Vit” do Hoàng Phê chff biên (NXB. KHXH 1988), gii thích là nói n, ho*c chê vic “làm 'c ít mà tiêu dùng lffii quá nhiu”. Thành ng bóc ngn cn dài 'c gii thích nh trên là úng nhng cha ff. Trên thfflc t, thành ng này còn 'c dùng vi ý ngha rng hn, phê phán li làm n có tính cò con do tham lam, mun b= ít công sc, vn ling mà lffii mun thu 'c l'i nhu&n nhiu. Ý ngha chung cffa thành ng bóc ngn cn dài nzy sinh trên mt lôgich và c ch ngha khá lí thú. Nh u bit, thành ng bóc ngn cn dài nói ti mt vic rt c th!, nói n chuyn n ung mt th gì có v=. Th ó là gì không thành vn , bfli ai mà ch>ng liên h vi cái th v= mm, kh d n 'c nh khoai lang, chui... iu quan trng hn là, trên thfflc t có nhng k@ bóc v= 'c mt phn ng^n mà khi n lffii c^n mt phn dài hn, ln sang c ch< cha bóc v=. L th%ng thì ó là hành vi phàm n tc ung. Nhng ng%i %i không nht thit khai thác hoàn toàn ý này. Ng%i ta ch+ còn gi 'c cái ý “làm thì ít mà mun hflng thì nhiu”. iu này có liên quan ti ngha th hai cffa thành ng, tc là phê phán k@ làm n cò con, hám l'i, mun b= sc và b= vn ít nhng mun thu v cho nhiu l'i lc hn. Thfflc ra fl thành ng này, dân gian ã khai thác theo mt hng khác trên c sfl ngha bi!u trng cffa các t$ cu tffio nên thành ng. Các t$ bóc, ngn, cn, dài #u có ý ngha bi!u trng riêng. U ây bóc bi!u trng cho lao ng, cho hành ng làm (vic), ngn bi!u trng cho s l'ng ít, sn phzm làm ra không nhiu, 130

i na, thì bn chff trò vRn có nhiu mu mfio, khin cho ng%i chi bao gi% cng thua cuc. Vì th, ng%i ta mi gi bn chff trò là bn "ba que x= lá" vi hàm ý là bn bp b'm, l$a o, di trá. T$ cách thc chi th nht, nhiu ng%i cho r`ng hình thc ban u cffa "ba que x= lá" là "x= lá ba que" Sfl d có sffl thay #i này là do vic c chch cho thu&n ming, d c, d nh. Thành ng "ba que x= lá" dn dn 'c mfl rng phffim vi x dng. Nó 'c dùng ! ch+ tt c nhng hffing ng%i l$a lc, bp b'm, !u cáng. Trong quá trình x dng, thành ng "ba que x= lá", 'c tách thành hai v "ba que", "x= lá". Các b ph&n 'c tách ra này ã gia nh&p vào vn t$ vfflng ting Vit. V ý ngha, các t$ "ba que", "x= lá" 'c dùng tng tffl nh thành ng "ba que x= lá". So sánh: - bn ba que - bn x= lá - bn ba que x= lá 5. Bán cá mFi thuy:n. M<i ln thuyn ánh cá v bn, dân buôn cá # xô xung ! mua cá ti. Cá c ng b`ng r#, xp du mi thuyn. Dân mua cá ng trên b%, m*c c vi chff thuyn. Th=a thu&n 'c giá thì chuy!n cá t$ mi thuyn lên b%. Bên nh&n cá, bên ly tin. Ng%i ánh cá quay thuyn r%i bn. Ng%i mua cá gánh cá lên ch'. Mua cá fl thuyn r@ hn so vi fl ch'. Cùng mt phn cá 'c chia, ng%i khéo bán, ho*c c gan gi cá, ch% lên thuyn mi bán, có khi tin thu 'c b`ng c hai phn 'c chia. Ng%i non gan bán ngay trên thuyn, thu 'c ít hn. "Bán cá mi thuy#n" là thành ng ch+ hành vi bán cái gì ó nóng vi, thiu cân nh^c, r@, và ã trao tay là xong, dt khoát, không tr lffii. 129 Biên Hòa có bfli Thanh Trà, Thff c nem nng, in Bà Tây Ninh. Bao phen quffi nói vi diu, Cù lao Ông Chflng có nhiu cá tôm. Bu n riêng r i lffii tffi thm, Hai tay áo vi t Rm c hai. Bóng èn là bóng èn hoa, Ai v vùng Bfli vi ta thì v. Vùng Bfli có lch có l, Có sông t^m mát có ngh seo can. Bi!n Ba ng nc xanh cát tr^ng, Ao Bà Om th^ng cnh min Tây, Xin m%i du khách v ây, Ghé thm th^ng cnh chn này thn tiên. Bn mùa em ch>ng phi lo, Gffio  ng Nai, vi Hà Tnh ta m no trn %i. Biên Hòa có bfli thanh thanh, Có cô bán bfli xinh xinh tr tình. Anh ây lên thác thác xung ghnh, á mòn sông cffin quyt chung tình vi em. C Ch ng em áo rách em thng, Ch ng ng%i áo gm sông hng m*c ng%i. Con vua thì lffii làm vua, Con sãi fl chùa lffii quét lá a. Bao gi% dân n#i can qua, Con vua tht th lffii ra quét chùa. Con i nh ly câu này: Cp êm là gi*c, cp ngày là quan. Cá không n mui cá n, Con cãi cha mfi trm %ng con h. C%i ng%i ch vi c%i lâu, C%i ng%i hôm trc hôm sau ng%i c%i. Ch+ âu mà buc ngang tr%i, Tay âu mà bt ming ng%i th gian. 60

Cây khô nghe sm nt ch i, ffio ch ng ngha v' gi&n r i lffii thng. Cãi nhau là chuyn bình th%ng, Cãi xong tâm sffl trên gi%ng c êm. Còn tr%i, còn nc, còn non, Còn cô bán r'u, anh còn say sa. Chó nào mà chó sffa không, Không ng%i bán dffio cng ông i %ng. Công cha nh núi Thái Sn, Ngha mfi nh nc trong ngu n chy ra. Mt lòng th% mfi kính cha, Cho tròn ch hiu mi là ffio con. Ci v' thì ci lin tay, Ch ! lâu ngày l^m k@ dèm pha. Cha mfi nuôi con bi!n h lai láng, Con nuôi cha mfi tính tháng tính ngày. Chim khôn kêu ting rãnh rang, Ng%i khôn n nói du dàng d nghe... Công cha nh núi ngt tr%i, Ngha mfi nh nc fl ngoài bi!n ông. Núi cao bi!n rng mênh mông, Cù lao chín ch ghi lòng con i! Chiu chiu ra ng ngõ sau, Trông v quê mfi rut au chín chiu. Cái cò l*n li b% ao HJi cô ym ào ly chú tôi chng? Chú tôi hay tu hay tm, Hay nc chè *c, hay n`m ngff tra. Ngày thì c nhng ngày ma, êm thì c nhng êm th$a trng canh. 61 th! nh&n bit d dàng và chính xác. Mt khi ã bi lông ! dò tìm nhng vt xu thân th! có th! b che khut di lp lông fip cffa chim có ngha là v v@ fip cffa b lông, cffa dáng iu, cffa ting hót, nhng tiêu chí khách quan, có tính cht truyn thng, ã 'c th$a nh&n nhng vì chff quan không mun th$a nh&n, ho*c mun ánh st giá v@ fip cffa chim. ó là mt sffl c tìm moi móc không thin ý nh`m làm gim giá tr cffa loài v&t này: Vi nh&n thc này, nhân dân ta g^n vic bi lông tìm và vi hành vi c tìm moi móc khuyt i!m ng%i khác ! hffi thp uy tín cffa h. Trong v&n dng ngôn ng, thành ng bi lông tìm và có th! 'c s dng linh hoffit ! nhn mffinh ý ngha bi!u ffit cffa nó. "Bi lông m>a n% tìm ni vt C$ng có khi kinh, c$ng có quyn (Hng  c quflc âm thi tp) Gn ngha vi thành ng bi lông tìm vt là thành ng vffich lá tìm sâu. 4. Ba Que X^ Lá . Trong th%i Pháp thuc, có mt bn ng%i chuyên t# chc nhng "trò chi có thflng". Trò chi cffa bn h g m mt cái que và ba chic lá. M<i lá có ính mt chic vòng nh= fl cung. Ng%i chi cm cái que nh= x= vào ba vòng này. M<i ng%i ch+ 'c x= mt ln. Ng%i nào x= vào 'c mt lúc c ba lá và nhc 'c chúng lên thì 'c lnh thflng. Ai x= tr&t, tc x= không vào lá nào ho*c ch+ vào mt trong ba lá, s? mt toi s tin *t c'c. Cng liên quan ti trò chi này, có ng%i k! lffii cách thc chi cffa bn chff trò có khác chút ít. Chúng th%ng dùng ba que nh=, trong ó ch+ có mt que x= vào chic lá r i chìa cho mi ng%i xem. Chúng tuyên b r`ng nu ai rút trúng que có chic lá khi chúng n^m tay lffii thì ng%i ó trúng thflng. Ng'c lffii, ng%i chi s? mt s tin *t c'c trc. Dù chi theo cách thc nào 128

2. BXt cá hai tay. H mt ng%i nào ó vì lòng tham mun có 'c nhiu th trong cùng mt lúc, ho*c ! n ch^c, không 'c th này thì 'c th khác, ho*c v$a làm iu này fl ây r i lffii làm iu ó fl ni khác na (theo l? th%ng anh ta ch+ 'c làm fl mt ni), thì s? b mi ng%i gi mt cách m+a mai là k@ “b^t cá hai tay”.B^t cá hai tay” 'c hi!u fl ây vi ngha en là m<i tay b^t mt con cá và kt qu là tut mt, ch>ng b^t 'c con nào (vì m<i tay b^t mt thì không ch^c ch^n). Ch>ng th mà ca dao Vit Nam ã t$ng khuyên nhff mi ng%i “Xin fing bt cá hai tay Cá li d i n c, chim bay lên trffi” T$ ngha en c th! ó, nhân dân ta ã dùng thành ng này vi ngha rng hn ! ch+ nhng ng%i có t tflng “nc ôi”, ho*c tham lam, ôn  m, mun có nhiu th, mun làm nhiu vic cùng mt lúc, không 'c vic này thì 'c vic khác, kt qu ho*c là không 'c gì, “xôi h=ng b=ng không” ho*c 'c ch^c mt th nhng th%ng b chê trách là tham lam, khôn ranh 3. BQi lông tìm v&t. Thành ng bi lông em và xut phát t$ thành ng Hán Vit suy mao cu tì. Trong ting Vit, thành ng này d'c dùng ! ch+ hành vi cffa nhng ng%i hay bi móc khuyt i!m, thiu sót cffa ng%i khác. "Có mt bà gia l%i lao ng, ch+ quanh quzn fl nhà, con cà con kê, sinh ra l^m chuyn. Bà thóc mách bi lông tìm vt m *t chuyn n, chuyn kia, gây xích mích vi bà con làng xóm" Trc ht hành ng bi lông tìm vt 'c thfflc hin khi xem xét các loffii chim fip. Ngày xa bên Trung Quc hay mfl các hi thi chim. Chim fip fl b lông và dáng iu. Chim quý fl ting hót. Nhng iu này l ra fl b ngoài, rt hi!n nhiên, có 127 Con cò cht r trên cây, Cò con mfl lch xem ngày làm ma. Cà cung ung r'u la à, Chim ri ríu rít bò ra ly phn, Chào mào thì ánh trng quân Chim chích cfli trn, vác mõ i rao. C&u cai nón du lông gà, Ngón tay eo nhRn gi là c&u cai. Ba nm 'c mt chuyn sai, Áo ng^n i m'n, qun dài i thuê. Ch&p ch&p thôi lffii cheng cheng, Con gà trng thin ! riêng cho thy. m xôi thì m cho y m vi thì thánh nhà thy mt thiêng! Con mèo mà trèo cây cau H=i thm chú chut i âu v^ng nhà. Chú chut i ch' àng xa Mua m^m mua mui gi< cha con mèo! Con cò mà i n êm, &u phi cành mm ln c# xung ao. Ông i ông vt tôi nao, Tôi có lòng nào ông hãy xáo mng. Có xáo thì xáo nc trong $ng xáo nc c au lòng cò con. Cây khô cha d mc ch i Bác mfi cha d fl %i vi ta; Non xanh bao tu#i mà già Bfli vì sng tuyt hóa ra bffic u. Con ng%i có c, có ông, Nh cây có ci, nh sông có ngu n. Con cá i b= trong ci á, Con mèo cái n`m trên mái kèo, Trách cha mfi em nghèo, anh nJ ph duyên em. Cô kia ng fl bên sông, Mun sang anh ng cành h ng cho sang. Cây a c, bn ò xa, B hành có ngha, n^ng ma cng ch%. 62

Cn Th gffio tr^ng nc trong, Ai i ên ó lòng không mun v. Chiu chiu mây phff Hi Vân, Chim kêu ghnh á ngRm thân em bu n. Chiu chiu ra ng b% sông, Mun v vi mfi mà không có ò. Chiu chiu chim rét kêu chiu, Bâng khuâng nh mfi chín chiu rut au. Chiu chiu ra ng lu tây, Thy cô gánh nc ti cây ngô  ng. Chiu chiu ai ng hàng ba, Qun en áo tr^ng nt na du dàng. Chiu chiu b^t bm ang bay, Bâng khuâng nh bffin, bffin rày nh ta. Chiu chiu bóng ng v tây, HJi cô bán cffi bên y bên vi. Cô còn hái na hay thôi, Cho tôi hái J nên ôi v' ch ng. Chiu chiu bc ti ghe buôn, Sóng bao nhiêu g'n em bu n by nhiêu. Chiu chiu bu n ming nhai tru, Nh ng%i quân t bên cu ngzn ng. Chiu chiu chim vt kêu chiu, Bâng khuâng nh bffin chín chiu rut au. Chiu chiu con quffi l'p nhà, Con cu ch@ lffit, con gà a tranh. Chèo b?o nu cm nu canh, Chìa vôi i ch' mua hành v nêm. Chiu chiu dffio mát di trng, Trông lên ch+ thy ch H`ng fl trong. Chiu chiu d^t mfi qua èo, Chim kêu bên n, v'n trèo bên tê. Chiu chiu ng bên Vân Lu, Trông v V Dffi rut au chín chiu. Chiu chiu mây phff Sn Trà, Sóng xô ca ffii tr%i à chuy!n ma. Công âu công u#ng công th$a, Công i gánh nc ti d$a Tam Quan. 63 nh ta ch+ g*p dffing n cháo ái bát mà thôi. Nh v&y, ch>ng cn bin lu&n nhiu, chúng ta cng d dàng chp nh&n dffing thc n cháo ái bát là dffing ích thfflc cffa thành ng ang xét. Vn  áng quan tâm hn là tffii sao dân gian lffii dùng cm t$ n cháo ! bi!u hin vic ân ngha? Có bao nhiêu th khác, quý him hn, áng giá hn sao không 'c chn dùng, trong khi ó lffii dùng cháo , mt thc n b&c thp nht, ! ch+ cái ân cái ngha do ng%i khác mang lffii? Thông th%ng cháo là món n nhfi, d tiêu thích h'p vi ng%i bnh ui sc, không n 'c cm. Bát cháo t$ tay ng%i khác mang lffii chm sóc l? nào ng%i bnh ch>ng bit nâng niu trân trng? Lffii na cháo trong dân gian các c bà th%ng dùng ! cúng l fl các miu di gc a, sau ó ban phát cho tr@ ! ly phc. Vì th mà có chuyn “cp cháo gc (lá) a”. Khi g*p nffin ói kém nhiu ng%i quRn bách cm không có n, áo không có m*c, sng thoi thóp trong hoffin nffin, nhng ng%i có lòng nhân c th%ng nu cháo ! phát chzn, giúp cho ng%i b nffin bát cháo cm hi. Bát cháo cu giúp con ng%i ra kh=i cái ói n cht ng%i cng ch>ng áng ghi lòng tffic dffi hay sao? Mt ming khi ói b`ng mót gói khi no là th! Nhng iu liên tflng fl trên cho thy cách l&p ý l&p t cffa thành ng n cháo ái bát vùa c th! vùa rt sâu s^c. Vi quan nim sâu kín ó, nhân dân ã khéo léo tffio nên mt sffl i l&p g^t gao gia mt bên là ân ngha vi mt bên khác là hành vi ph bffic n mc thô bffio nh`m toát lên giá tr phê phán cffa thành ng n cháo ái bát i vi nhng k@ sng không Cùng ngha vi n cháo ái bát, trong ting Vit còn có nhng thành ng nh qua cu rút ván, qua sông m vào sóng... Tuy v&y, khi s dng cn chú ý n sffl khác nhau rt tinh t v s^c thái ý ngha cffa chúng. _____________________________________________________ C&u nào ly mt bi ông ng%i ta r i. Ch+ 'c cái n cháo ái bát, ung cho kh=e vào r i vt c bi ông ng%i ta i”. (Lê Khánh. “Nhng ngày vui”). 126

7. GII THICH CA DAO T C NG VIT NAM. S u tm : Hà Ph ng Hoài 1.’n cháo ái bát. Mt ai ó, khi 'c ng%i khác giúp J thoát kh=i khó khn, hoffin nffin mà sau ó lffii ph n, bi ngha th&m chí phn lffii ân nhân cffa mình, thì dân gian th%ng phê phán, ch+ trích b`ng thành ng n cháo ái bát. Thí d: “Nhà mày trc nghèo ói, nh% khfli ngha 'c tí rung v%n, tí v' con. Th mà r i n cháo ái bát.” (V Cao. “Nhng ng%i cùng làng”). Thành ng n cháo ái bát g m hai v: v th nht nói v vic nh&n ân ngha (n cháo), v th hai nói v sffl bi bffic ân ngha ó (ái bát). \/ thành ng này, mt s ng%i còn bn khon, không hi!u dffing ích thfflc cffa nó là n cháo ái bát hay n cháo á bát. Thfflc ra, iu ó ch>ng có ngha lý gì, bfli vì hành vi ái bát hay á bát #u bi!u th sffl ph phàng n thô bffio cffa ng%i %i. D nhiên, hành vi ái bát gây n t'ng mffinh m?, n*ng n hn và phù h'p vi cách nói khoa trng, phóng ffii mà dân gian vRn a dùng. Hn na, trên thfflc t s dng, hu 125 Chiu chiu mây phff v kinh, ch kêu ging lffin, cm tình ôi ta. ôi ta nh la mi nhen, Nh trng mi mc nh èn mi khêu. Chiu chiu bãi b! sóng xô, Dã tràng xe cát c  phù vân. Chiu chiu ông L i cày, Trâu tha, gãy ách, khoanh tay ng i b%. Chiu chiu én ling trên tr%i, Rùa bò di t, kh+ ng i trên cây. Chiu chiu én ling Truông Mây, Cm thng chú Lía b vây trong thành. Chiu chiu én ling cò bay, Khoan khoan h=i bffin, bffin rày nh ai? Chiu chiu én ting ngoài khi, Thy anh ba chn, bn ni mà bu n. Chiu chiu ra ng ngõ sau, Ngó v quê mfi, rut au nh dn. Chiu chiu vt li bàu sen, ! anh lên xung làm quen vi nàng. Chiu chiu xách gi= hái rau, Ngó lên m mfi rut au nh dn. Chiu chiu có k@ tht tình, Tffla mái mái ngã, tffla ình ình xiêu. Chiu chiu hoa tri góc n, Mun vô làm bé có bn hay không? Chiu chiu hoa tri s&p vàng, iu Ngô xe trúc sao chàng ch^ng say? Chiu chiu em ng bên trông, Trông non non ng^t, trông sông sông dài. Trông mây mây ngang kéo tr%i, Trông trng trng khuyt, trông ng%i fl xa. Chiu chiu én ling b% kinh, ch kêu ging lffinh th^m tình ôi ta. Chiu chiu én ling cò bay, Bâng khuâng nh bffin, bffin rày nh ai? Bffin rày nh cff, nh khoai, Nh cam, nh quýt, nh xoài cà lm. 64

Chiu chiu gt mp nu canh, Thy anh qua lffii b= hành ln om. Chiu chiu lffii nh chiu chiu, Tay bng cái r#, tay dìu con th. Chiu chiu lffii nh chiu chiu, Nh ng%i ãy gm khn iu v^t vai. Chiu chiu lo by lo ba, Lo cau tr# mun, lo già ht duyên. Chiu chiu la cháy cm sôi, Heo la, con khóc, ch ng ng%i nh&u say. Chiu chiu mang gi= hái dâu, Hái dâu không hái nh câu ân tình. Chiu chiu ra ng ngõ sau, Trông cô hàng xóm rut au quá ch$ng. Chiu chiu lffii nh chiu chiu, Nh n i cm nguôi, nh riêu nc chè. Chiu chiu lo by lo ba, Lo cha mfi già u bffic tu#i cao. Chiu chiu mú la m%i ba, C^t áo c# gia tra ba nút vàng. Chiu chiu ng phff i câu. Sm b^t ng phff bit âu mà tìm. Chiu chiu ông L i câu, B= ve, b= chén, b= bu ai mang. Chiu chiu ông L th câu, Su n ông L chúi u xung sông. 65 Thuyn ai thp thoáng bên sông Nghe câu mái *y chnh lòng n c non. Nh trên ã nói, ca dao là phn nh mt phn nào d lu&n cffa qun chúng Vit Nam i vi các hin t'ng trong xã hi fl th%i k các phng tin truyn thông b`ng vn tffl cha phát tri!n. Vi ng%i dân, các hành vi cffa gii cm quyn, cng nh hành ng cffa các nhân v&t trong nc, u phi chu sffl bình phzm, phán xét cffa công lu&n. Nhng hành vi có ffio c, thin tâm 'c khen ng'i, ca tng, trái lffii xu xa, ê tin u b chê bai, nguyn rffa. Trm nm bia á c$ng mòn Ngàn nm bia mi-ng vJn còn tr tr Ca dao, nht là loffii ca dao có liên quan n lch s Vit Nam là tm bia ming ! %i cho ng%i ta ghi nh, là tm gng cho nhiu th h soi chung và bn thân nhng câu ca dao ó cng là nhng phán xét cffa lch s. jc Tr n H)ng -o. VQi Chi&n thXng B-ch \ng, ã tiêu di*t 50 v-n quân Mông C> n%m 1288. 124

vua ã t$ng gi iên gi cu ng ! tránh m^t dò xét cffa ng%i Pháp.Dân gian phát hin mt hành ng cffa v vua yêu nc này, mà ng%i ta tflng lm là hành vi bt chính, khi vua vn mang ting iên khùng: Kim Long có gái mY miu TrJm th ng trJm nh trJm liu trJm i Tng truyn vua Thành Thái có t# chc mt i n binh fl ngoffii thành, mt a i!m bí m&t fl vùng Kim Long và giao cho mt v tng ph trách hun luyn ! ch% dp khfli ngha. Nhiu êm vua xut cung vi hành ! n xem xét kt qu cffa vic hun luyn ó. Vua Duy Tân lên làm vua lúc mi 8 tu#i, nhng ln lên có chí khí và có lòng yêu nc mãnh lit. Cng nh vua Thành Thái, vua Duy Tân có ý chng Pháp. Vua th%ng ra ngoài cung in ! xem xét dân tình và tìm cách liên lffic vi các nhân s. Ði dffio chi trên bãi bi!n, tay vy cát, ng%i hu ly nc cho vua ra. Vua nói: "Tay nhp (bzn) ly nc ra, th nc nhp ly gì mà ra?". Phong trào Vn Thân bí m&t liên lffic vi vua ! tìm phng cu quc. Nm 1915, ng Vit Nam Quang Phc c Trn Cao Vân và Thái Phiên h'p tác vi vua mu  khfli s H hfin g*p nhau trên b% sông Ngffl Hà, gi làm ng%i i câu ! tránh tai m^t ch. R i mu  phc quc cffa vua Duy Tân cng b tht bffii và vua phi i à‡ Ng%i dân Hu thng tic vua cùng các ngha s Trn Cao Vân và Thái Phiên ã hin thân vì nc: Chiu chiu ông Ng> ra câu Cái ve cái chén cái bu sau l ng Và trên dòng Hng Giang, nhiu nm sau, trên các chuyn ò dc, ng%i ta còn nghe my câu hò trm thng, bi át, y tâm sffl cffa k@ mang hoài bão cu nc không thành: Tr c bn Vn Lâu Ai ngi ai câu Ai su ai thm Ai th ng ai cm Ai nh ai mong 123 Cà Mau hãy n mà coi, Mu<i kêu nh sáo th#i, +a li lnh nh bánh canh. Cn Th là t+nh, Cao Lãnh là quê, Anh i lc t+nh bn b, Mi i buôn bán ch>ng v thm em. Cái Rng, Ba Láng, Vàm Xáng, Xà No, Anh có thng em, xin s^m mt con ò, ! em qua lffii mua cò gfli th. Cái Rng, Ba Láng, Vàm Xáng, Phong in, Anh có thng em, cho bffic cho tin, $ng cho lúa gffio xóm ging h hay. Con cò l*n li b% sông Gánh gffio a ch ng, ting khóc n+ non, Nàng v nuôi cái cùng con, ! anh i trzy nc non Cao B`ng, Con trai trong Qung ra thi, Thy con gái Hu chân i không ành. Cm cha áo mfi ch thy, G^ng công mà hc có ngày thành danh. Cm cha áo mfi ch thy, Ngh sao cho bõ nhng ngày c ao. Ch Hu i ch'  ng Nai, Bc qua Bn Nghé ng i nhai tht bò. Cúc mc b% ao kêu b`ng cúc thffy, Ch' Sài Gòn xa, ch' M‚ cng xa. Vit th thm ht mi nhà, Trc thm ph mRu sau là thm em. Ch+ iu xe tám, &u t, Anh i Gia nh th t$ cho em. Ch$ng nào Ch' Ln ht vôi, Nc Nam ht gi*c em thôi a ò. B^p non mà nng la lò,  ai ve 'c con ò Thff Thiêm. Ch>ng thm cng phi hoa nhài, DRu cha thanh lch cng ng%i Tràng An. 66

Cát ln còn cun gió ông, Anh i Hòn Ch ng sao ch>ng rff em. Cm chài mà vãi cá cng, Cá cng m*c cá, chài vng m*c chài. Cm chày giã gffio phng phng, êm nay có k@ rng rng ti hò. Ct nhà day hng v Nam, Day lng v B^c, không làm có n. Ct ting kêu bà quán gia àng H i mai gi% có g*p bffin vàng tôi không Ct ting kêu ng%i fl xóm Bùi Na êm thc d&y cm dùi *p x Mau ngâm r i lffii tip x Tip thành con nh= r i a vô bà ánh ba giây lffii thành àn giây neo * Cu cao trm nhp, bông hoa dip héo su Bm ong hi ng ch% ngày b^c qua Lu tây có trng i!m ba Không tình cng ngha %ng xa i tìm Tai nghe v%n lý có chim Anh à nghe ting àn kìm em than Tr%i à sfl nh c hàn Sáo sanh em sang sng, duyên nàng thng không êm nm canh tflng nim t tóc Ngày sáu kh^c thng gió nh mây %n kìm ai gzy lu tây Cho nên ong bm khin xây v%n ào Thnh suy ch>ng bit làm sao Cho ng%i thc n ra vào hành lang Gia ng%i thc n ta ch>ng nói gian Lòng ta thng m sáo nàng t$ lâu. Cái cò i ón cn ma, Ti tm m% mt ai a cò v. Cò v n gc cây , Ging cung anh b^n, cò v làm chi. Cò v thm bá, thm dì, Thm cô x B^c, thm dì x ông. Cái cò cht ti hôm qua, 67 N c Nam có bfln anh hùng T ffng gian Viêm dfli Khiêm khùng Thuyt ngu T%ng là Nguy n Vn T%ng, trc sát cánh vi Tôn Tht Thuyt chng Pháp, sau ra hàng. Viêm là Hoàng K Viêm, trc cng chng Pháp, sau 'c vua Ð ng Khánh phc chc và sai i d hàng vua Hàm Ngh Khiêm là Ông Ích Khiêm, mt v quan th%i Tôn Tht Thuyt và Nguy n Vn T%ng chuyên quyn, vì tính kh>ng khái, không lu n cúi cp trên, làm ph&t ý hai ông T%ng, Thuyt nên b giam vào ngc. Dân gian nói ông Khiêm "khùng vì có tính khí khác th%ng, ngang bng, không chu khut phc c%ng quyn. Và "Thuyt ngu", ng ý cho r`ng ông Thuyt là mt k@ "hu dng vô mu". Dù sao, d lu&n qun chúng cng chê hai k@ gian di và khen hai ng%i trung can, ngha khí. Th%i Pháp xâm l'c nc ta, ng%i dân không kh=i bu n lòng nhìn th sffl ri reng: Ðêm êm chp b& m a ngun H@i ng ffi quân t có bun chng ai? Nht là cnh quc phá gia vong vi mt triu ffii suy tàn: Mt nhà sinh ng ba vua Vua còn (Ðng Khánh) vua mt (Kin Phúc) vua thua chy dài (Hàm Nghi) Tuy thua chffiy dài, nhng vua Hàm Nghi vi sffl phù tr' cffa Tôn Tht Thuyt và các trung thn, ngha s ã phát hch kêu gi nhân dân hflng ng chng Pháp, khfli xng phong trào Cn Vng fl kh^p n Tình trffing trong nc Vit lúc by gi% ã phân hóa làm hai: GJm xem th s> thêm ru = gi+a Ðng Khánh, hai u Hàm Nghi U gia, tc là kinh ô Hu, hai u là Ngh Tnh và Nam Ngãi, ni phát tri!n phong trào Cn Vng. Tinh thn ái quc cffa ng%i Vit vRn liên tc sôi n# Dù công cuc chng Pháp cffa vua Hàm Nghi b tht bffii, nhng n %i vua Thành Thái, âm mu chng Pháp vRn âm thm trong trí v 122

Trong cuc khfli ngha ny, h Ðoàn tôn Ðinh Ðffio (con cffa H ng Bo - ci h Ðinh, sau khi H ng Bo b ti, tffl th^t c# cht) làm minh ch V này cng không thành công. Ngoài các v n#i loffin, triu vua Tffl Ðc còn phi i phó vi cuc xâm lng cffa ng%i Pháp. Tffl Ðc là ông vua có tinh thn bo thff, t$ khc  ngh canh tân cffa các s phu, nht là Nguy n Tr%ng T, nên v&n nc có chiu suy vong. Vua Tffl Ðc ch+ là mt nho s thun túy, có ting hay ch nht triu Nguy n, a thích thi vn, ngâm vnh. Di triu vua, có ông Lê Ngô Cát là mt danh s, ã soffin mt b s b`ng vn vn là "Ðffii Nam Quc S Di n Ca". Soffin xong, ông dâng lên vua Tffl Ðc ngffl lãm. Vua xem r i ban thflng cho ông Cát: Vua khen thng Cát nó tài Ban mt cái khfl vi hai ng tin Vic ban thflng này, có l? do chuyn bàn tán gia các  ng liêu vi ông Cát fl triu ình, nhng lffii lt ra ngoài, nên dân gian ã có l%i phzm bình m+a mai trên, cho r`ng vua Tffl Ðc không quí trng vn tài cffa ng%i khác. Sau khi vua Tffl Ðc mt, quyn hành fl triu ình Hu thuc v hai ông Tôn Tht Thuyt và Nguy n Vn T%ng. Hai ông này trong bn tháng ã ph và l&p 3 vua: Dc Ðc, Hip Hòa và Kin Phúc. Cho nên th%i ó, trong dân gian có câu, gia lúc có sffl tranh chp gi"a Pháp và Vit: Nht giang l %ng quflc nan phân THUY\T T nguy-t tam v ng tri-u bt T5]NG Ngha là: Mt sông hai nc (Vit - Pháp) không th! thng thuyt, bn tháng ba vua im ch>ng lành. (cui 2 câu có tên hai ông Thuyt và T%ng). Th%i gian triu ình Hu khfli xng công cuc chng Pháp vi các ffii thn và các tng lãnh, dù có tâm huyt nhng thiu kinh nghim lãnh ffio chin tranh, nên dân chúng ã có l%i bình phzm có phn kh^c nghit: 121 Có hai hffit gffio vi ba  ng tin. Mt  ng mua trng, mua kèn, Mt  ng mua mJ t èn th% vong. Mt  ng mua m rau rong, em v thái nh= th% vong con cò. Cái cò là cái còn vàng, Mfi i ^p àng, con fl vi ai? Con fl vi bà, bà không có vú, Con fl vi chú, chú là àn ông. Cái cò là cái cò con, Mfi nó yêu nó, nó còn làm th. Cái cò bay lng bay l, Lffii ây anh gi xôi khô cho nàng. em v nàng nu, nàng rang, Nàng n có gi@o, th%i nàng ly anh. Cái cò tr^ng bffich nh vôi, Cô kia ly l? chú tôi thì v. Chú tôi ch>ng m^ng, ch>ng chê, Thím tôi móc m^t, m# m xem gan. Cái cc mày l*n ao chà, Bay lên rff cánh làm nhà ch nng. Ym th^m mà nhum hoa nng, Cái rng hffit < làm tng anh  . Ym th^m mà vã nc h , Vã i vã lffii anh  yêu ng. Cái cò là cái cò k, ˆn cm nhà dì, ung nc nhà cô. êm n`m thì ngáy o o, Cha i n ch' ã lo n quà. Hàng bánh, hàng bún bày ra, Cff t$, khoai nc cùng là cháo kê. ˆn r i c^p ít ra v, Thy hàng ch chó lffii lê trôn vào. Ch này bà bán làm sao ? Ba  ng mt g^p l? nào ch>ng mua. Nói di là mua cho ch ng, em n quãng  ng, ng nón ra n. Thoffit là au bng lm rm, 68

V nhà au qu>n au qun dffi dày. em tin i bói ông thy, Bói ra qu@ này, nhng ch cùng nem. Cô nàng nói di ã quen, Nào tôi n ch n nem bao gi%. Con cò con vffic con nông, Ba con cng béo v*t lông con nào ? V*t lông con vffic cho tao, Hành rm nc m^m b= vào mà thuôn. Con cò là con cò qum, Mày hay ánh v', mày n`m vi ai? Có ánh thì ánh sm mai, Ch ánh ch&p ti, ch>ng ai cho n`m. Cái cò cái vffic cái nông, Sao mày d€m lúa nhà ông hJi cò. Không, không, tôi ng trên b%, Mfi con nhà nó # ng% cho tôi. Ch>ng tin thì ông i ôi, Mfi con nhà nó còn ng i ây kia. * Con cò mà i n êm, &u phi cành mm ln c# xung ao. Ông i ông vt tôi vào Tôi có lòng nào ông hãy xáo mng Có xáo thi xáo nc trong $ng xáo nc c au long cò con D Dã tràng xe cát bi!n ông, Nhc nh`n mà ch>ng nên công cán gì. Dù ai nói ng nói nghiêng, Lòng ta vRn vng nh king ba chân. Dffiy con t$ thufl còn th, Dffiy v' t$ thufl b v mi v. Dù em con b con b ng, Thi ua yêu nc quyt không l là. 69 th^ng Tây Sn. Nhân dân min Nam vn có cm tình vi nhà Nguy n ã truyn câu hát: Ly trffi cho chóng gió nm Ð& cho Chúa Nguy7n giong bum thng ra Khi Chúa Nguy n còn fl trong Nam, t# chc cuc Nam tin vào t Gia Ðnh, khzn hoang l&p p. Dân chúng  ng lòng c# võ: Nhà Bè n c chy r< hai Ai v Gia Ðnh Ðng Nai thì v Vua Gia Long thng nht sn hà, l&p nên triu Nguy n, truyn 'c 13 %i vuffi K tc sffl nghip mfl nc cffa Th T# Gia Long, vua Minh Mffing ã có công dfip các v n#i loffin fl B^c và Nam, cng nh chng cffl ngoffii xâm (Xiêm), chim Chân Lffip, bo h Ai Lao. V ni tr, vua chn ch+nh lu&t pháp, ch , làm thành mt nc có k{ cng, vn hin. Trong vic bo v phong tc, vua ã chffim n tinh thn bo thff cffa ng%i dân min B^c, tc là cm àn bà m*c váy: Tháng sáu có chiu vua ra Cm qun không áy ng ffi ta hãi hùng Không i thì ch không ông Ði thì phi lt qun chng sao ang? Di triu vua Tffl Ðc, nhiu bin c trng ffii ã xy rffi T$ nhng v n#i loffin fl min B^c, chff trng phù Lê, nh gi*c Châu Chu (có Cao Bá Quát làm quc s), Cai T#ng Vàng fl B^c Ninh, gi*c Khách fl Cao B`ng. U triu ình, có ng%i anh vua Tffl Ðc là H ng Bo, âm mu offit ngôi nhng tht bffi Nm 1886, nhân dp vua Tffl Ðc cho xây Khiêm Lng fl Vffin Niên (Hu), ba anh em h Ðoàn (Ðoàn Trng, Ðoàn Trfflc, Ðoàn AÙi) khai thác n<i oán h&n cffa ng%i dân phi i làm phu gian lao vt v, n#i d&y chng triu ình. H khích ng dân b`ng câu ca dao: Vn niên là Vn niên nào Thành xây x ng lính, hào ào máu dân. 120

Cha nh@ u con nh@ chân Ðn nm Nhâm Tut (1802) thì thân chng còn Ch "ti!u" fl trên u ch Quang, fl chân ch Cnh. Trong xã hi Vit Nam ngày trc, có hffing s phu, fl lRn trong dân chúng, th%ng nh&n nh v các hoffit ng cffa gii cm quyn ng th%i và  xut nhng câu sm ! tuyên truyn cho mt phe phái nào ó. Câu sm 'c truyn trong dân gian b`ng cách dffiy cho tr@ con hát khi nô ùa fl các ni công cng. Ch>ng hffin câu sm sau ây, di hình thc ca dao, 'c truyn là cffa các cfflu thn nhà Mffic t# chc chng Trnh làm ra ! liên lffic tìm n c sfl fl mffin B^c: Ai lên Phfl Cát Ði Ðng H@i thm cô Tú có chng hay ch a? Có chng nm ngoái nm x a Nm nay chng b@ nh ch a có chng Dù chin tranh xy ra gia hai min Nam B^c ht sc khc lit, nhng hai h Trnh Nguy n vRn thfflc hin nhng công cuc phúc l'i fl vùng h cai trU Nam, các chúa Nguy n nhiu %i trn thff, mu cu an c lffic nghip cho dân chúng. Di %i chúa Hi!n Tông Nguy n Phúc Chu, %ng i qua vùng H Xá - Qung Tr (tc truông nhà H ) th%ng có bn cp zn núp, cp bóc k@ qua %ng. Nm 1722, Chúa sai ông Nguy n Khoa Ðng, làm Ni Tán, i ánh dfip bn cp ó. Ng%i dân ca tng vic y, qua câu ca dao quen thuc: Nh em anh c$ng mufln vô S truông nhà H s phá Tam Giang Phá Tam Giang ngày rày ã cn Truông nhà H, Ni Tán cm nghiêm Phá Tam Giang fl huyn Qung Ðin, t+nh Th$a Thiên, ni có 3 sông ln cffa Hu (sông Ô Lâu, sông B ,sông Hng) chy v r i # ra ca bi!n Thu&n An. Phá này nhiu sóng ln, thuyn bè qua lffii khó khn, v sau cffin i. Sau mt th%i gian dài, sut 25 nm, u tranh gian kh#, Chúa Nguy n Ánh ã có th vng mffinh, tin quân ra Trung ! chin 119 Dù ai i ng'c v xuôi, Cm n^m lá c là ng%i sông Thao.  i cho bit ó bit ây, U nhà vi mfi bit ngày nào khôn. Con gái nói có là không, Nói yêu là ghét, nói bu n là vui. àn ông i bi!n có ôi, àn bà i bi!n m côi mt mình. %i ng%i có mt gang tay, Ai hay ngff ngày còn có na gang. %ng i không khó vì ngn sông cách núi, Mà ch+ khó vì lòng ng%i ngffii núi e sông. a tình thì vng n' tình, Trách ng%i ã v&y, trách mình sao ây ! ã cam qun quít má ào, Nhng mong chim nhffin mai trao ch+ h ng. êm qua ra ng b% ao, Trông cá, cá l*n, trông sao, sao m%. Bu n trông con nhn ging t Nhn i, nhn hJi, nhn ch% mi ai ? Bu n trông chênh chch sao Mai. Sao i, sao hJi, nh ai sao m%? ôi ta b^t g*p nhau ây, Nh con bò gy g*p bãi c= hoang. 70

ôi ta nh t'ng mi tô, Nh chuông mi úc, nh chùa mi xây. ôi ta nh la mi nhen, Nh trng mi mc, nh èn mi khêu. ôi ta nh r^n liu iu, Nc chy m*c nc, ta dìu ly nhau. ôi ta nh rung nm sào, Cách b% fl gia làm sao cho lin? ôi ta nh th!  ng tin,  ng sp,  ng nga,  ng nghiêng,  ng n`m. ôi ta nh th! con bài, ã quy!t thì ánh, $ng nài thp cao ôi ta nh á vi dao, Nng sic, nng s^c, nng chào, nng quen. ôi ta nh ngãi Phan Trn, Khi xa ngàn d*m, khi gn bên ôi. ôi ta nh r'u vi nem, ang say ngây ngt, ai dèm ch xa. ôi ta nh lúa òng òng, fip duyên nhng ch>ng fip lòng mfi cha ôi ta nh ch+ xe ba, Thy mfi xe ít, ôi ta xe nhiu. êm n`m lng ch>ng ti gi%ng, Trông cho mau sáng ra %ng g*p em. i ngang thy ngn èn chong chóng, Thy em nho nh=, mun b ng mà ru. %ng dài ngffla chffiy bit tm, Ng%i thng có ngha trm nm cng v. u nm n qu thanh yên, Cui nm n bfli cho nên èo bòng. Vì cam cho quýt èo bòng, Vì em nhan s^c cho lòng nh thng. êm khuya thip mi h=i chàng: Cau xanh n vi tru vàng xng chng? Tru vàng nhá lRn cau xanh, Duyên em sánh vi tình anh tuyt v%i. 71 S> này ch2 ti Bà Chè Cho Chúa mt n c cho Nghè làng xiêu V chuyn hai anh em h Trnh tng tàn, dân gian ã c l%i bàn tán: Ð/c cùn thì gi+ ly tông Ð/c long cán gãy còn mong n9i gì "Tông" ám ch+ tc hiu cffa Trnh Cán (Tông Ðô Vng). "Ðc long cán gãy" là nghip chúa cffa Trnh Cán không t n tffii bao lâu. Lch s Vit Nam t$ th k{ th 17 n u th k{ th 19, sut 200 nm là mt chu<i bin c Rm máu. Ht cuc chin tranh Trnh Nguy n, n cuc tng tranh Nguy n - Tây Sn. T$ lúc anh em Tây Sn khfli ngha, chff yu là vua Quang Trung, l&p nên mt triu ffii huy hoàng vi nhiu võ công oanh lit, nhng khá ng^n ngffi: Ðu cha ly làm uôi con M ffi bfln nm tròn ht sfl thì thôi Vua Quang Trung. Tng truyn ây là mt câu sm ng vào vic triu Tây Sn mt nghip sau 14 nm. Ðu ch Quang (- Quang Trung) ly làm uôi ch Cnh ( - Cnh Thnh). Mt câu ca dao khác, cng cùng ý ngha: 118

quân Trnh, phi l*n li %ng xa, vt v nên fl th bt l'i trong vic tin quân ánh Nguy n. Cuc ni chin Nam B^c gia hai nhà Trnh - Nguy n kéo dài, nhng hai phe cng liên tc k truyn nghip Chúa. Và cng vì chin tranh quá lâu dài nên sau cuc ngng chin, vi sông Gianh làm gii hffin hai min Nam B^c, h Trnh t# chc mt xã hi gn nh thanh bình fl B^c. Các vua chúa cng nh qun thn có mc sng xa x+, try lffic. Theo t&p "V Trung Tùy Bút" cffa Phffim Ðình H#, %i chúa Trnh th 12 là Trnh Sâm th%ng t# chc nhiu cuc vui chi fl ly cung trên Tây H , sai ng%i xây ct luôn mãi. M<i ln vui chi thì lffii có binh lính hu quanh h , các ni thn thì gi làm àn bà và dân thì bày bán hàng hóa nh fl ch' ! vua quan mua s^m. Cng di triu Trnh Sâm, ph b= con c là Trnh Khi, l&p con th là Trnh Cán làm th t (con cffa sffng phi Ð*ng Th Hu, th%ng gi là Bà Chúa Chè), giao cho Huy Qu&n Công Hoàng Ðình Bo làm ph chính. Khi Trnh Sâm mt, ng Trnh Khi mu vi quân tam phff n#i loffin, git Qu&n Huy và 'c tam quân (th%ng gi là loffin kiêu binh - hffing lính 'c Ngh = Thanh c&y th, Ngh c&y thn) l&p lên làm Chúa, tc là Ðoan Nam Vng. Khi Trnh Sâm còn sng, ham vui thú n chi, nên mi quyn hành fl tay Qu&n Huy. Ông này tffl do ra vào cung cm và có mi liên h bt chính vi Tuyên phi Ð*ng Th Huê Vic này không tránh kh=i búa rìu cffa d lu&n qun chúng: Ba quân có mt nh mff Ð& cho Huy Qun vào sff chính cung Khi vit t&p "V Trung Tùy Bút", v vic chúa Trnh ham mê hflng lffic, bày cnh vui chi làm kh# dân vi nhiu sai dch, Phffim Ðình H# ã cho là có sffl bt t%ng. Cho nên ht %i Trnh Sâm, các con ông là Trnh Khi và Trnh Cán vì tranh quyn ã gây ri loffin fl kinh thành. Trnh Cán (con Tuyên phi Ð*ng Th Hu) mi 'c l&p lên, vi sffl h< tr' cffa Qu&n Huy, cha 'c hai tháng, thì b anh là Trnh Khi tr$ dit. Và các chúa Trnh t$ ó v sau cng vì lý do n ha mà mt nghip: 117 ói lòng n na trái sim, Ung lng bát nc i tìm ng%i thng Ng%i thng, i hJi, ng%i thng, i âu mà ! bu ng hng lffinh lùng. ôi ta cùng bffin chn trâu, Cùng m*c áo vá nhum nâu mt hang. Bao gi% cho gffio bén sang, Cho trng bén gió, cho nàng bén anh. %ng xa thì th&t là xa, M'n mình làm mi cho ta mt ng%i. Mt ng%i m%i tám ôi mi, Mt ng%i v$a fip v$a ti nh mình. êm êm tflng di Ngân Hà, Chuôi sao Tinh zu ã ba nm tròn. á mòn nhng dffi ch>ng mòn, Tào Khê nc chy vRn còn tr tr. êm qua v&t #i sao d%i, Tic công g^n bó nhJ l%i giao oan. êm qua tr%i sáng trng r`m, Anh i qua ca em n`m không yên. Mê anh ch>ng phi mê tin, Thy anh lch sffl có duyên du dàng. Thy anh em nhng m màng, Tflng r`ng ây y ph'ng hoàng kt ôi. Thy anh cha kp ng= l%i, Ai ng% anh ã vi d%i gót loan. Thip tôi mê mzn canh tàn, Chiêm bao nh thy anh chàng ng i bên. T+nh ra l>ng l*ng yên nhiên, Tng t bnh phát liên miên c ngày. Ngh r`ng duyên n' t$ ây, Xin chàng hãy lffii chi ây chút nào. Cho thip t= thit thp cao! 'i ch% trúc fl vi mai, 'i ch% anh fl vi ai cha ch ng. 72

i qua nghiêng nón, cúi lng, Anh không chào, em không h=i, vì chng ông ng%i. ôi ta thng mãi nh lâu, Nh sông nh nc, nh nhành dâu nh t`m. y, ây xng áng cng v$a, Xin $ng kén chn lc l$a ni nao. u ff tía, ging ging cng tía, Khoai lang ngâm, ngn mía cng giâm. Cffi kia chen lRn vi trm, Em gi sao cho kh=i, k@o lm, b em! i âu b= nhn ging mùng, B= ôi chiu lffinh, b= phòng quffinh hiu! ffii Hoàng phong cnh hu tình, Cffa nhiu t rng gái xinh trai tài.  ai l*n xung vfflc sâu, Mà o ming cá, un câu cho v$a.  ai b^t chffich `ng uôi, B^t chim u cánh, b^t ng%i trong trng.  ai bit á my hòn, Tua rua my chic, trng tròn my êm.  ai l'm á qung tr%i, em gu tát bi!n, ghfio ng%i trong trng. om óm bay ra, tr ng cà tra <, Tua rua b`ng mt, ct bát cm chm. Tháng t mua na an thuyn, Tháng nm tháng sáu g*t min rung chiêm.  ai tát b! ông Khê, Tát sông B , trng tròn my êm. ông Thành là mfi là cha, ói cm rách áo thì ra ông Thành. %ng vô x Ngh quanh quanh, Non xanh nc bic nh tranh ha  . Ai vô x Ngh thì vô! %ng lên M%ng L bao xa? Trm by mi thác, trm ba mi ghnh. 73 Nhng ó ch+ là chuyn  n ffii trong dân gian, không có b`ng chng gì xác thfflc. Khi Lê L'i dy binh chng Minh, khfli u fl vùng Thanh Hóa, sau chim lnh Ngh An ! mfl rng khu vfflc chin u, nhân dân ã phn khfli ca ng'i vùng t tffl do y và c# võ cuc di dân vào vùng này: Ð ffng vô x Ngh- quanh quanh Non xanh n c bic nh tranh h0a  Ai vô x Ngh- thì vô Các bin c lch s nh hflng rt ln n %i sng dân chúng, nht là loffin lffic. Chin tranh gây cnh iêu tàn, cht chóc, nhà tan ca nát. Nhân dân ch+ bit kêu tr%i, bày t= n<i oán thán: Cái cò ln li bff sông Gánh go  a chng ting khóc n2 non Em v nuôi cái cùng con Ð& anh i tr*y n c non Cao Bng y là thm cnh cffa ng%i dân phi thi hành ngha v tòng quân di th%i Nam B^c Triu, xy ra cuc chin tranh Trnh - Mffic. Cao B`ng là cn c a trng yu cffa nhà Mffic. Ng%i lính trong câu ca dao trên thuc hàng ng quân Trnh, 'c lnh lên %ng ánh quân Mffic, v< v v' con trong bu#i chia ly. T$ khi Trnh Tùng dit 'c nhà Mffic, dù vi danh ngha phù Lê, nhng t&p trung mi quyn hành vào tay mình r i xng Chúa, vua Lê ch+ còn gi h v.Trong lúc h Trnh xng chúa fl min B^c, thì Nguy n Hoàng 'c Trnh Ki!m cho vào trn thff Thu&n Hóa t$ trc, gây dn th lfflc, n lúc vng mffinh cng xng chúa fl min Nam. R i ôi bên gây nên cuc Nam B^c phân tranh, kéo dài n non na th k{. H ánh nhau liên miên, xây thành ^p ly kiên c, hi!m trfl ! phòng chng nhau, nên có câu tc ng: Hi&m nht l$y Thy Th nhì ng ly Võ Xá Ly Thy tc là ly Tr%ng Dc, do Ðào Duy T$ ch+ huy xây ct. Nh% ly này, quân Nguy n mi chng cffl 'c lâu dài vi 116

= ffi muôn s> cffia chung Hn nhau mt ting anh hùng mà thôi Th&t v&y, fl %i muôn sffl cffa chung, nhng cffa chung ó không phi là ai cng có th! chim hu d dàng. Phi có tài nng hay mu l'c quyn bin. Ngôi vua cui cùng cffa nhà Lý thuc v Lý Chiêu Hoàng, tc là Chiêu Thánh công chúa, con vua Lý Hu Tôn, mi lên 7 tu# Quyn hành lúc ó fl trong tay Trn Thff Ð. Và Thff Ð ã làm chff hôn cho cháu là Trn Cnh ly Chiêu Hoàng, ! chuy!n vng quyn qua nhà Trn. Qun chúng có lòng lu luyn nhà Lý ã t= lòng công phRn và m+a mai trong câu ca truyn khzu: Trflng chùa ai ánh thì thùng Cffia chung ai khéo vJy vùng thành riêng Di %i vua Trn Anh Tông, vì lý do chính tr, ã g em gái là Huyn Trân công chúa cho vua Chiêm là Ch Mân ! #i ly 2 châu Ô, Lý (tc Ða Lý và B Chính), sau #i tên là Thu&n Châu và Hóa Châu. Ng%i Vit vRn có tinh thn k th chffng tc, cho ng%i Chiêm là ging man di, lên ting phn i vic làm này cffa triu ình nhà Trn Tic thay cây qu gi+a rfing Ð& cho thng Mán thng M ffng nó leo Qun chúng còn tic thng cho thân ph&n mt v công chúa, lá ngc cành vàng, phi ly ch ng man r' fl phng xa, qua ca khúc Nam Bình, vRn lu truyn fl c ô Hu: "Nc non ngàn d*m ra i" V sau, Ch Mân cht, vua Trn sai Trn Kh^c Chung sang Chiêm tìm cách a Huyn Trân v nc ! kh=i b h=a thiêu theo ch ng (theo tc l Chiêm). D lu&n qun chúng có v@ kh^c nghit khi nghi ng% v tình cm cffa Trn Kh^c Chung i vi công chúa Huyn Trân trên ch*ng %ng thffy dài ngày a công chúa v nc. Ng%i ta xót xa thân ph&n Huyn Trân, mt ln na, qua tay Trn Kh^c Chung. Tic thay ht go trng ngn Ðem vò n c /c li vn la rm 115 %ng lên x Lffing bao la? Cách mt trái núi vi ba quãng  ng. Ai i, ng lffii mà trông, Kìa núi thành Lffing, kìa sông Tam C%… %ng v Kip Bffic bao xa? %ng v Kip Bffic có cây a B . Có yêu anh c^p nón ra v, Giàu n, khó chu ch h thfl than. t ta b! bffic, non vàng, B! bffic Nam Hi, non vàng B ng Miêu.  ai bit lúa my cây, Bit sông my khúc, bit cây my tng. i b thì khip Hi Vân, i thuyn thì khip sóng Thn, hang Di. Yêu nhau cho tht cho xôi, Ghét nhau a n Kim Bôi , Hffi Bì. ò t$ ông Ba, ò qua &p á, ò t$ V Dffi th>ng ng Ba Sình. L% % bóng ng trng chênh, Ting hò xa vng, n*ng tình nc non. c Th gffio tr^ng nc trong, Ai v c Th thong dong con ng%i. m ffii T$ hoa sen thm ngát Ging ffii T$ nc mát nc trong Dòng Tô un khúc l'n quanh t nuôi tr@ nh= l$ng danh trong ngoài.  ng Tháp M%i cò bay th>ng cánh Nc Tháp M%i lóng lánh cá tôm.  anh con rt my chân? Núi u Mâu my thc, ch' Hôm my ng%i? t Châu Thành anh fl X Cn Th n em v By lâu sông c&n bi!n k Phân tay mai trúc dm d ht châu. ng a ghi ! lffii ây, Bên kia thanh miu, bên này Bc am. 74

 ng Nai có bn r ng vàng, Lc ha L phú San àn Ngha thi. %i vua Thái T#, Thái Tông, Con b con b ng, con d^t, con mang. Bò en húc lRn bò vàng, Hai con húc ch^c, âm quàng xung sông. Th`ng bé chffiy v bo ông ”Bò en ta ngã xung sông mt r i”. àn ông ming rng thì tài, àn bà ming rng ic tai láng ging. àn ông nông n#i ging khi, àn bà sâu s^c nh ci fflng tru. ói thì u gi phi bò, Cái chân hay chffiy cái giò hay i.  ng tin không phn không h , Sao mà khéo i!m khéo tô m*t ng%i! em chuông i m nc ng%i, Ch>ng kêu cng m ba h i ly danh. i âu mà b= mfi già, Gi nghiêng ai sa, tách trà ai dâng. ói lòng n ht chà là, ! cm nuôi mfi , mfi già yu rng. @ con ch>ng dffiy ch>ng rn, Thà r`ng nuôi l'n mà n ly lòng. 75 không có quan nim k th ó, nht là i vi hffing anh th n kit. Mufln coi lên núi mà coi Coi bà qun t ng c%i voi bành vàng Hai Bà Tr)ng. Rõ ràng câu ca dao này ã ca ng'i công c chng ngoffii xâm cffa Triu N Vng (tc là Triu Th Trinh - mà s Tàu mit th gi là Triu ...u : Bà vú Triu). Sau cuc n#i d&y chng Tô Ðnh cffa Hai Bà Trng b tht bffii, Bà Triu noi gng anh dng ó ã pht c% khfli ngha chng quân Ðông Ngô. Khi Bà ánh gi*c, m*c áo giáp vàng cJi voi xông vào quân ch nh vào ch< không ng%i, xng danh hiu là Nhy Kiu tng quân. Sau mt th%i gian dài b l thuc Trung Hoa, Vit Nam giành 'c c l&p và Ngô Quyn thit l&p mt vng triu tffl chff, sau hn 10 th k{ chu nhc cffa ng%i dân di ách ô h. Nhng cui %i nhà Ngô, vì th lfflc suy yu, nên ã có 12 s quân n#i d&y, ánh lRn nhau, làm cho dân tình kh# sfl. Các s quân ó, trong hn 20 nm, vRn xng hùng xng bá, không ai chu phc ai. Kt cuc, h phi khut phc di tay Vffin Th^ng Vng Ðinh B Lnh, tc Ðinh Tiên Hoàng sáng l&p ra vng triu nhà Ðinh. Phán xét sffl tranh giành quyn lfflc cffa các s quân và cuc chin th^ng cffa Ðinh B Lnh, dân gian ã tóm gn trong câu ca dao: 114

6. Ca dao l;ch s<. Ph)=ng Nghi Ca dao, tc ng là ting nói cffa dân gian Vit, tri qua nhiu th%i ffii, t$ th%i xa và n c th%i nay. Ca dao, tc ng phn nh tâm t, tình cm cffa ng%i dân trong sinh hoffit h`ng ngày, không ch+ fl ni  ng ni mà còn fl thành th, kinh ô. Tuy là ngôn ng dân gian, nhng ca dao, tc ng không phi là ting nói bình th%ng mà là ngôn ng có vn iu, ng^n gn và vì ng^n gn, có vn iu nên d ph# bin rng rãi trong qun chúng. T$ trc, ng%i ta th%ng có quan nim r`ng ca dao, tc ng là vn chng bình dân, phát xut t$ nông thôn, th&t sffl ca dao tc ng là ting nói cffa nhiu tng lp dân chúng, và có l? phn ln tác gi là nhng k@ s, c ng fl kh^p ni, t$ thành th n nông thôn. Ca dao, tc ng là loffii vn chng truyn khzu, bi!u hin nhiu m*t sinh hoffit cffa qun chúng Vit Nam, nht là v m*t tình cm, nên trong ca dao rt phong phú khúc hát tr tình. Ngoài ra, *c bit ca dao, tc ng còn bi!u l nhng nh&n nh cffa dân chúng i vi nhng hành vi tt, xu cffa con ng%i trong xã hi khi giao tip vi nhau, hay bình lu&n, phê phán gii lãnh ffio trong chính quyn hin tffii, ho*c trong quá kh, tc là nhng nhân v&t lch s và các bin c liên quan n v&n mnh dân tc và t nc. Tr%ng h'p này, ca dao, tc ng có th! xem là mt hình thc ngôn lu&n cffa qun chúng fl th%i ffii xa, khi xã hi cha phát tri!n, cha có iu kin ph# bin d lu&n cffa ng%i dân nh là báo chí ho*c các hình thc thông tin trong th%i ffii mi, m*c dù t$ trc ã có th tch nhng ch+ là ! chuy!n ti vn chng, s liu, mô phffim (thánh mô hin phffim) v...v... Bài vit này ch+  c&p n phn ca dao, tc ng có liên h vi các vn  lch s Vit Nam. Nho giáo t$ Trung Quc truyn sang t Vit, qua gii nho s, t$ trc th%ng có quan nim trng nam khinh n (nht nam vit hu, th&p n vit vô). Nhng i vi ng%i dân Vit thì 113 ã sinh ra kip fl %i, Trai th%i trung hiu ôi vai cho tròn. Gái th%i trinh tnh lòng son, Sm hôm gìn gi k@o còn chút sai. Trai lành gái tt ra ng%i, Khuyên con trong by nhiêu l%i cho chuyên. ã r`ng là ngha v' ch ng, Du cho nghiêng núi, cffin sông ch>ng r%i. ^ng cay cng th! rut rà, Ngt ngào cho l^m cng là ng%i dng. Em ch ng fl vi ch dâu, Coi ch$ng k@o nó git nhau có ngày. Con cô, con c&u thì xa, Con chú, con bác th&t là anh em. ói thì n ngô, n khoai, $ng fl vi d'ng, ic tai láng ging. %ng i nhng lách cùng lau, Cha mfi tham giàu ép u#ng duyên con. Duyên sao c^c c, hJi duyên! Cm gng, gng ti, cm vàng, vàng phai. $ng nài lng giáo khác dòng, Vn u con Lffic cháu H ng khi xa. * ôi ta nh cái òng òng, fip duyên, nhng ch>ng fip lòng mfi cha. * ng bên ni  ng, ngó bên tê  ng, mênh mông bát ngát, ng bên tê  ng, ngó bên ni  ng, bát ngát mênh mông. Thân em nh ch?n lúa òng òng, Pht ph gia ngn n^ng h ng ban mai. t Qung Nam cha ma ã thm, R'u H ng ào cha nhm ã say.  n r`ng quan tng có danh, CJi ngffla mt mình, ch>ng phi vn ai. Ban khen r`ng:"y mi tài", Ban cho cái áo vi hai  ng tin. 76

ánh gi*c thì chffiy trc tiên Xông vào tr&n tin cfli kh gi*c ra! Gi*c s', gi*c chffiy v nhà Trfl v gi mfi m# gà khao quân!  ng ng có ph K L$a, Có nàng Tô Th, có chùa Tam Thanh. èn Sài Gòn ngn xanh ngn = èn M‚ Tho ngn t= ngn lu Anh v hc ly ch Nhu Chín trng em 'i m%i thu em ch%. èn nào sáng b`ng èn Sa éc, Gái nào fip b`ng gái Nha Mân, Anh th ghe câu lên xung my ln, Thng em t rut, nhng ti gn lffii run.  ng Tháp M%i cò bay th>ng cánh, Nc  ng M%i lóng lánh cá tôm, Mun n bôn súng m^m kho, Thì vô  ng Tháp n no ã thèm, E - Ê Em nh hoa gffio trên cây, Anh nh mt ám c= may bên %ng. Lffiy tr%i cho c gió sng, Hoa gffio rng xung, lffii lu n c= may. G Gió a cây ci v tr%i, Rau rm fl lffii, chu l%i ^ng cay. Gió a cành trúc la à, Ting chuông Trn V, canh gà Th Xng Mt mù khói t=a ngàn sng Nhp chày Yên Thái m*t gng Tây H . Gánh cfflc mà # lên non, Cong lng mà chffiy, cfflc còn theo sau. 77 Ca dao Vit Nam th%ng ghép nhng món n n#i ting vi nhng ng%i sành n, bit thflng thc ! không u#ng công ng%i u bp cng nh em tình ng%i thêm gn nhau: Bng bng mà nu canh tôm. Wn vào mát rut, êm hôm li bng. Sáng ngày b d/c chm chanh. Tr a g@i cá chy, tfli canh cá chy. Nht trong là ging làng Hi. Nht báo, nhì bùi là cá rô râu. Canh ci mà nu vi gfing, Chng n thì ch xin fing chê bai. Kh xanh nu vi flc nhi, Tuy n c nó xám nh ng mùi nó ngon. Canh bu nu vi cá trê Wn vô cho mát mà mê v già. Tôi bit ch^c r`ng kho tàng ca dao Vit Nam rt bao la cng nh các món n, làm sao k! cho ht . . . thôi thì n ít mình s? thèm mun thêm hoài hoài v&y. . Bc vào min Trung c# kính, ca dao Vit Nam s? giúp chúng ta thflng thc nhng món n cffa x C ô: Yn sào Vnh S!n. 112

Nói n ca dao là nói n nim tffl hào cffa dân tc mình. Ca dao là vn chng dân gian dã dffing tri qua nhiu th h lch s, ã 'c sinh ra trong nhng giai offin xã hi lúc by gi% và lu truyn cho n ngày nay. Ít có ng%i bit n 'c chính xác các tác gi, dù v&y ca dao ã là v khí chng lffii nhng xm nh&p vn hóa tri qua sffl ô h cffa nhiu th%i ffii. Ca dao Vit Nam là thành trì bo t n nn vn hóa dân tc. Nhng câu ca dao tc ng, l%i hò, hát d*m, bài vè th%ng  c*p n nhiu khía cffinh khác nhau nh x hi, gia ình, tính ngJng, tình yêu, thiên nhiên .v..v . . . Ca dao Vit Nam là mt kho tàng vô giá, làm giàu thêm ting Mfi @, chúng ta nên c g^ng và trang trng gìn gi. Là mt ng%i ph n Vit Nam, tôi luôn c g^ng ! làm trn bn c tính ‘Công Dung Ngôn Hffinh’ cffa mt ng%i con gái Vit Nam. Bfli v&y, tôi ã xem vic ni tr' rt cn thit, tôi rt a thích hc h=i nu nng nhng món n, thfflc n lffi. Ca dao Vit Nam ã cha fflng rt nhiu thú v trong vic ni tr' qua các thfflc n m<i min. B^t u t$ min B^c, tha thit vi món tht nu ông cho ba ngày Tt, cng nh nhng món n mà ca dao di n t nh sau: Ra i anh nh quê nhà Nh canh rau muflng, nh cà dm t ng. Nh ai dãi nng, dm s ng. Nh ai tát n c bên  ffng êm nao! Và r i m<i vùng u có các món riêng c hu: Chàng i nh cháo làng Gh. Nh cm phfl Mía, nh chè ông Viên. D a La, ca Láng, nem Báng, t ng Bn. Cua Ph/ng Pháp, rau muflng Hiên Ngang. H%i cô tht l ng bao xanh. Có v An Phú vi anh thì v An Phú có rung t b. Có ao tm mát, có ngh mch nha. 111 Gà nào hay b`ng gà Cao Lãnh, Gái nào bnh b`ng gái Nha Mân? Gái Tm Vu  ng xu ba a, Trai Thff Th$a cJi ngffla xung mua. Gái Thi Bình lòng ngay dffi th>ng, Trai bffic tình mt c>ng v quê. H Hoa thm ai ch>ng mun eo, Ng%i khôn ai nJ c theo n*ng l%i. Hoa thm ai ch>ng nâng niu, Ng%i khôn ai ch>ng mn yêu mi b. Hôm qua tát nc u ình, B= quên cái áo trên cành hoa sen. Em 'c thì cho anh xin, Hay là em (còn) ! làm tin trong nhà. Hòn á óng rong vì dòng nc chy, Hòn á bffic u vì bfli sng sa. Em vi anh cng mun kt ngha giao hòa, S' mfi b`ng bi!n, s' cha b`ng tr%i. Em vi anh cng mun kt tóc fl %i, S' r`ng mây bffic gia tr%i mau tan. Hc trò x Qung ra thi Thy cô gái Hu b= i không ành HJi cô tát nc bên àng Sao cô tát ánh trng vàng # i I K Khôn ngoan i áp ng%i ngoài, Gà cùng mt mfi ch hoài á nhau. 78

Khn thng nh ai Khn ri xung t Khn thng nh ai Khn v^t lên vai Khn thng nh ai Khn chùi nc m^t èn thng nh ai Mà èn không t^t M^t thng nh ai M^t ngff không yên êm qua em nhng lo phin Lo vì mt n<i không yên mt b. Kim vàng ai nJ un câu, Ng%i khôn ai nJ nói nhau n*ng l%i. Khen ai khéo ha d  , Trc sông Nh Thffy, sau h Hoàn Gm. Khen ai khéo hoffi d  Gia ni thành th có h xanh trong Ngffla xe v^ng khách bi h ng Mt tào c# miu, ôi dòng thanh lu Trng soi nc, nc in cu Bc tranh thiên c# 'm màu tang thng Có hoa ánh bóng tà dng Nghìn xa hung bá  vng chn này. L Làm trai cho áng nên trai, Khom lng chng gi gánh hai hffit v$ng. Làm trai cho áng nên trai Xung ông, ông tnh. Lên oài, oài yên Làm trai cho áng nên trai, Mt trm ám c< ch>ng sai ám nào. L%i nói ch>ng mt tin mua, Lffla l%i mà nói cho v$a lòng nhau. 79 Ngày nay, xã hi càng phát tri!n cao theo hng công nghip hóa, hin ffii hóa ffio ngha v' ch ng cffa nhng ng%i tr@ tu#i hôm nay nu không khéo gi d b nhng yu t khách quan và chff quan phá vJ.Ôn lffii nhng câu hát truyn ming cffa ng%i xa, qua ó tìm phng cách gi gìn ffio ngha phu thê trong nhp sng mi.Mong r`ng hffinh phúc gia ình luôn t n tffii trong m<i gia ình mi cffa chúng ta hôm nay. Ng@c H+i 5. CA DAO †M THwC VIT-NAM. Hoài Bo Anh Th 110

Làm sao mà không bu n 'c, xót xa l^m và h m'n nh% chuyn xa tích c ! gii t=a n<i nim, anh Vân Tiên và ch Nguyt Nga trong truyn th Lc Vân Tiên cffa nhà th Nguy n ình Chi!u 'c h nh^c n o v chng anh phi xét cho xa Anh Vân Tiên mù mt, ch Nguy-t Nga còn chff ffio v' ch ng tay p má k sanh t có nhau nhng âu phi lúc nào cng v&y, ng%i %i th%ng nói chén trên sóng còn khua, hung chi nhng va chffim h`ng ngày nu không khéo gi nh khách thì s? …nh tm ván mõng g&p ghnh á chng cao, tm ván mõng gp ghnh V chng sao kh@i lúc mình lúc tôi Nhng dù gì i na ffio v ch ng ly làm u thì hffinh phúc gia ình mi vng bn, nht là bn tính chu thng chu khó, d thông cm, d tha th cffa ng%i ph n Vit Nam fln cây ai n% d t chi o chng ngh8a v gin ri li th ng 109 Làm trai ly 'c v' hin, Nh cm  ng tin mua 'c cffa ngon. Làm trai quyt chí tu thân, Công danh ch vi, n' nn ch lo. Lên non mi bit non cao, Nuôi con mi bit công lao mfi hin. Lc t+nh có hffit Ba Xuyên, Bffic Liêu ch *t, bình yên dân rày. M&u Thìn vn thit nm nay, Mt ngàn hai tám, ting rày n#i vang. Phong Thffinh vn thit tên làng, Giá Rai là qu&n, ch' làng kêu chung. Anh em M%i Chc công khùng, B tranh in th#, rùng rùng thác oan... Lênh ênh ba mi thuyn k, Thuyn ra K@ Ch', thuyn v sông Dâu. Lênh ênh ba bn thuyn k, Chic ra Hà Ni, chic v sông Dâu. Vì t`m em phi hái dâu, Vì ng%i lch sffl em ng i ru bên nong. Lênh ênh chic bách gia dòng, Thng thân góa ba phòng không lJ thì. Gió a cây trúc ngã qu Ba nm trfflc tit còn gì là xuân? Lênh ênh qua ca Thn Phù Khéo tu thì n#i, vng tu thì chìm. Làng tôi có ly tre xanh, Có sông Tô Lch un quanh xóm làng. Bên b% vi nhãn hai hàng, Di sông cá li t$ng àn tung tng. M Mt cây làm ch>ng nên non, Ba cây chm lffii nên hòn núi cao. 80

M%i nm lu lffic giang h , Mt ngày tu t+nh, c  lffii nên. My %i bánh úc có xng, My %i dì gh@ lffii thng con ch ng. Mfi già nh chui chín cây, Gió lay mfi rng, con phi m côi. Mình v có nh ta chng, Ta v ta nh hàm rng mình c%i. Mt nm chia m%i hai k, Thip ng i, thip tính khó gì ch>ng ra. Tháng giêng n tt fl nhà, Tháng hai r<i rãi quay ra nuôi t`m. Tháng ba i bán vi thâm, Tháng t i g*t, tháng nm trfl v. Tháng sáu em i buôn bè, Tháng by, tháng tám trfl v ong ngô. Chín m%i c^t rffi  ng mùa, Mt, chffip v 'c anh  dài lng. Anh n r i anh lffii n`m, Làm cho thip phi quanh nm lo phin. Ch>ng thà ly chú lfflc in, Gffio b , thóc ging còn phin n<i chi. 81 Ai chèo ghe bí qua sông o ngh8a v chng nng lm anh i! Bfli ý thc 'c ffio v' ch ng n*ng nh th! Ng%i con gái v nhà ch ng luôn ngh r`ng có ch ng là phi theo ch ng : Ch+ rng chi t vu quy Làm thân con gái phi i theo chng Nhim v và trách nhêm h luôn làm tròn vai trò cffa ngi v' hin sut %i ch+ bit vì ch ng, vì con, hãy nghe h hát trong câu ca Ai kêu , ai hú bên sông Tôi ang vá áo cho chng tôi ây V' ch ng hòa thu&n gia ình hffinh phúc là c m cffa mi gia ình, dù giàu hay nghèo nhng có sffl  ng lòng thì tát b! ông cng cffin: Cá trê mà nu canh bu Chng chan v húp gt u khen ngon Tình v' ch ng là tình cm thiêng liêng không th! so sánh vi mt tình cm nào khác, ai tôn trng nó thì mi thy nó sâu s^c nh th náo? Chim quyên n trái nhãn lng Lia thia quen chu v chng quen hi Tình cm tràn tr nh th thì ai nJ nào chia xa, nhng trong thfflc t cng có nhiu cuc chia xa ngoài ý mun khin ng%i trong cuc phi au kh# vô cùng Chim chuyn nhành t rt xuflng nhành mai V chng xa cách làm ai c$ng bun 108

4. Ca dao tình ngh‘a phu thê . Trong ca dao dân ca Nam b, ngoài nhng câu hát có ni dung ca ng'i tình yêu thiên nhiên t nc, con ng%i, nhng câu hát huê tình cffa các chàng trai cô gái nông thôn mà còn có nhng câu hát ca ng'i tình ngha v' ch ng vi nhng lo toan trong cuc sng lao ng vt v ho*c nhng ngha v và trách nhim trong quan h gia ình. Xã hi phong kin t$ bao %i ã luôn g^n ch*t vào np ngh, cách sng cffa ng%i ph n Vit Nam, ng%i ph n vùng t mi Nam B cng không ngoffii l, h luôn coi trng tình ngha phu thê èn nào cao bng èn S Th ng Ngh8a nào tr ng bng ngh8a phu thê Trong quá trình  ng cam cng kh# lao ng bên nhau h mi thy tình cm v' ch ng m*n n ng m lffinh có nhau và hình nh ch ng chèo thì v cng chèo là hình nh quen thuc trong nhng câu hát min sông nc và âu có gì sánh b`ng cái ngha Tào Khang ó. 107 N Nhà Bè nc chy chia hai, Ai v Gia nh,  ng Nai thì v. Nh ai b#i h#i b i h i, Nh ng ng la nh ng i ng than. Ng%i âu g*p gJ làm chi, Trm nm bit có duyên gì hay không. Nhi u iu phff ly giá sng, Ng%i trong mt nc phi thng nhau cùng. Nfflc c%i châu chu á xe, Tflng r`ng chu ngã ai dè xe nghiêng. Ngoài ming thì nói Nam mô, Trong lòng thì cha ba b dao gm. Nghèo nhân nghèo ngha thì lo, Nghèo tin nghèo bffic ch lo là nghèo. Ngó lên nuc lffit mái nhà, Bao nhiêu nuc lffit nh ông bà by nhiêu Nam Kì sáu t+nh em i Cu Long chín ngn cùng khi mt ngu n, Sông Hng nc chy trong luôn, Núi Ngffl danh ting c muôn d*m ngoài. Nc non l&n &n mt mình, Thân cò lên thác xung ghnh by nay. Ai làm cho b! kia y, Cho ao kia cffin, cho gy cò con? Ngang lng thì th^t bao vàng, u i nón du, vai mang súng dài. Mt tay thì c^p h=a mai, Mt tay c^p giáo, quan sai xung thuyn. Tùng tùng trng ánh ng liên, Chân bc xung thuyn nc m^t nh ma. Ng%i ta r'u sm trà tra, Thân em i sm v tra c %i. Lffiy tr%i ng nghim mt l%i, Cho em g*p 'c mt ng%i em thng. 82

Ng%i ta bán vffin mua ngàn, Thân em buôn bán c hàn vRn vui. Ng%i ta i ôi v ôi, Thân em i l@ v côi mt mình. Ng%i ta i cy ly công, Tôi nay i cy còn trông nhiu b. Trông tr%i, trông t, trông mây, Trông ma, trông n^ng, trông ngày, trông êm. Trông cho chân cng á mm, Tr%i yên bi!n l*ng mi yên tm lòng. Núi cao chi l^m núi i, Núi che m*t tr%i ch>ng thy ng%i thng! O - Ô -  U %i muôn sffl cffa chung, Hn nhau mt ting anh hùng mà thôi. ˜t nào mà t ch>ng cay, Gái nào mà gái ch>ng hay ghen chong Vôi nào là vôi ch>ng n ng, Gái nào là gái có ch ng ch>ng ghen. U sao v$a 'c lòng ng%i, U rng ng%i c%i, fl hfip Bao nhiêu tc t, tc vàng by nhiêu. P Ph'ng hoàng fl chn cheo leo, Sa c lJ v&n phi theo àn gà. Bao gi% gió thu&n ma hòa, Thay lông #i cánh lffii ra ph'ng hoàng. Phi duyên phi kip thì theo, Cám còn n 'c, na bèo nh anh. Phn son tô i!m sn hà, Làm cho rJ m*t àn bà nc Nam. 83 Ch+ Trung, ch+ Hiu, ch+ Hòa, H@i trong ba ch+, thff cha ch+ nào? Ch+ Trung, thì & thff cha, Ch+ Hiu thff m#, ch+ Hòa thff anh. Cha m# là bi&n là trffi, Hiu tâm âu dám cãi lffi m# cha. Chí tâm ni-m Pht êm ngày Cu cho cha m# sflng tày non cao. Công cha  c m# cao dày C u mang tr ng n c nh+ng ngày ngây th Nuôi con khó nh0c n giff Tr ng thành con phi bit thff song thân. 106

M# mt mi tic nh+ng ngày làm con. M# còn là c trffi hoa Cha còn là c mt tòa kim c ng. M# anh li b/i li bff Sao anh áo l/a qun t ngày ngày. M# anh b/ng ói thân gy Sao anh vui thú mâm y c9 cao. M# anh nh tép lao xao Sao anh lp lánh nh sao trên trffi. M# anh qun qut mt ffi Sao anh ngonh mt anh c ffi ct hoa. Con mt m#, hoa mt chùm Yêu nhau nên phi b0c ùm ly nhau. Con nay tóc bc da mi Nh th ng cha m# tr0n ffi không nguôi. Công cha nng lm ai i Ngh8a m# bng trffi mang nng  au! Dt dào gió kép m a n Tc lòng ghi nh công n mJu tfi. Dy con, con nh ly lffi, Tr0ng cha, kính m#, suflt ffi ch quên. Cây khô ch a d7 m0c chi Bác m# ch a d7 ffi vi ta Non xanh bao tuffli mà già, Bi vì s ng tuyt hóa ra bc u! 105 Phong lu là cffim fl %i, H ng nhan là bRy nhng ng%i tài hoa. Ph'ng hoàng &u nhánh vông nem, Phi dè nm ngoái ci em cho r i. Ngã t Ch' Gffio nc h i, Tui ch ng mình v' còn ch% 'i ai. Q Qua cu ng nón trông cu, Cu bao nhiêu nhp, em su by nhiêu. Qua ình ng nón trông ình, ình bao nhiêu ngói, thng mình by nhiêu. Qung Nam có núi ng hành, Có sông Ch' Cffi, có thành  ng Dng. Quan vn mt mt  ng tin, Xem b`ng quan võ mt quyn qu&n công. Qu cau nho nh=, cái v= vân vân, Nay anh hc gn, mai anh hc xa. Ly anh t$ thufl m%i ba, n nm m%i tám thip à nm con. Ra %ng thip hãy còn son, V nhà thip ã nm con vi chàng. Qu cau nho nh=, cái v= vân vân, Nay anh hc gn, mai anh hc xa. Tin gffio thì cffa mfi cha, Cái nghiên, cái bút th&t là cffa em. Quân t là quân t Tàu, ˆn cm thì ít, n rau thì nhiu. R Ra i là sffl ã liu, N^ng mai ph lffi, ma chiu thôn xa. R ng vàng t^m nc ao tù, Ng%i khôn fl vi ng%i ngu bfflc mình. 84

R'u nhffit ung l^m cng say, Ng%i khôn nói l^m dRu hay cng nhàm. Rff nhau i cy i cày, Bây gi% khó nhc, có ngày phong lu. Trên  ng cffin, di  ng sâu, Ch ng cày v' cy, con trâu i b$a. Rff nhau xung b! mò cua, em v nu qu me chua trên r$ng. Em i chua, ngt ã t$ng, Non xanh, nc bffic ta $ng quên nhau. Rung  ng m*c sc chim bay, Nc sông lai láng cá by ua bi. R$ng có mffich, vách có tai, Ng%i trong cha t=, ng%i ngoài ã hay. Rff nhau xem cnh Kim H , Xem cu Thê Húc, xem chùa Ngc Sn, ài Nghiên, Tháp Bút cha mòn, H=i ai gây dfflng nên non nc này? Ra i ngó trc ngó sau, Ngó nhà thy ct, ngó nhau thy bu n. Ra %ng bà n bà kia, V nhà không kh=i cái nia cái sàng. Ra %ng võng lng nghêng ngang, V nhà h=i v' cm rang âu r i ? Ra sông mi bit cffin sâu, U trong lffich hói, bit âu mà dò. Ra v bng nh ng%i thng, Tay v< thanh gi%ng chép ming thfl than! Ra v rut n qu*n au Nhn sâm s^c ung my tàu cho nguôi. Rau mung b^t cung rau rm, Làm chi n n<i chàng cm c# tay. Rau rm t cng d bng khó tr ng, Dù thng cho l^m cng ch ng ng%i ta. Rau rm hái ngn còn ti, Lffing nghe anh nói my l%i mà cay. K! chi nhng chuyn trc ây, Lòng em tflng nhng núi này, non kia. 85 M# già ht go treo niêu Mà anh khn @ khn iu vt vai M# già nh ánh trng khuya Du dàng soi t@ b c i con hin. M# già nh chufli ba h ng Nh xôi np mt, nh  ffng mía lau. M# già nh chufli chín cây Gió  a m# r/ng, con rày m côi. M# già nh chufli chín cây Mong sao dâu  c m9i ngày m9i ngoan. M# già nh chufli chín cây Sao y chng li-u cho ây li-u cùng. Lo êm ri li lo ngày, = sao hiu tho cho tày phn con. M# em d0n chõng bán hàng Nht tfing ng k<m còn sang n9i gì. M# còn chng bit là may 104

Công cha nng lm ai i Ngh8a m# bng trffi chín tháng c u mang. Mi-ng ru mt nh@ hai hàng, Nuôi con khôn ln m# càng thêm lo. Chim trffi ai d7 m lông, Nuôi con ai d7 k& công tháng ngày. Chiu chiu ngó ng c ngó xuôi, Ngó không thy m#, bùi ngùi nh th ng. M9i êm m9i thp èn trffi, Cu cho cha m# sflng ffi vi con. M# già chfln lu tranh, ói no chng bit rách lành chng hay. M# già u bc nh t, L ng au con %, mt mff con nuôi. Nuôi con mi bit s> tình, Thm th ng cha m# nuôi mình khi x a. M# nuôi con by lâu ri, Nuôi con khôn ln thành ng ffi mi nghe. 103 Rèm xa ba bc mành manh, M^t cô th y tu hành 'c âu. R ng chu ngoài Hu, ngffla t  ng Nai, Nc sông trong chy ln sông ngoài, Thng ng%i quân t lffic loài ti ây. R ng n`m b! cffin phi râu, My l%i anh nói giu u hfl uôi. Ru con con ngff cho r i, Mfi ra ch< v^ng, mfi ng i than thân. Rung ai thì ny ^p b%, Duyên ai ny g*p, $ng ch% u#ng công. Rff nhau i cy i cày, Bây gi% khó nhc, có ngày phong lu. Trên  ng cffin, di  ng sâu, Ch ng cày v' cy, con trâu i b$a. R'u lffit ung l^m cng say, Ng%i khôn nói l^m, dRu hay cng nhàm. R'u n`m trong nhffio ch% nem, Qua n`m thuyn v^ng ch% em mt mình. R$ng nh bi!n thánh khôn dò, Nh= mà không hc, ln mò sao r. S S giàu em n dng dng, L là con m^t tráo trng mi giàu. S giàu tay tr^ng cng giàu, S nghèo chín n m%i trâu cng nghèo. Sông sâu có th! b^c cu, Lòng ng%i nham hi!m bit âu mà mò. Sông sâu còn có k@ dò, Lòng ng%i nham hi!m ai o cho t%ng. Sông dài cá li bit tm, Phi duyên ch ng v' ngàn nm cng ch%. Rung ai thì ny ^p b%, Duyên ai ny g*p $ng ch% u#ng công. 86

S cô ch>ng giàu thì nghèo Ngày ba mi Tt tht treo trong nhà. S cô có mfi có cha Mfi cô àn bà, cha cô àn ông. S cô có v' có ch ng, Sinh con u lòng, ch>ng gái thì trai. Sông Vàm C= nc trong thy áy, Dòng Cu Long xuôi chy du dàng, Ai v M‚ Thu&n, Tin Giang, Có thng nh gã ánh àn nm xa? Sài Gòn có bn Chng Dng, Có dinh c L&p có %ng Tffl Do. T Th%i gi% ngffla chffiy, tên bay, Ht tra lffii ti, ht ngày lffii êm. ông qua Xuân lffii n lin, Hè v rfflc rJ, êm m Thu sang. Gi% con chm hc, chm làm, Thì mai sau s? gi=i dang giúp %i. Nc nhà mong 'i con i, Hãy luôn ghi nh nhng l%i thy khuyên. Trm nm ành l<i hfin hò, Cây a bn c, con ò khác a. Trm nm bia á thì mòn, Ngàn nm bia ming vRn còn tr tr. Tt g< hn tt nc sn, Xu ng%i fip nt, còn hn fip ng%i. Trong m gì fip b`ng sen, Lá xanh bông tr^ng lffii chen nh vàng. Nh vàng bông tr^ng lá xanh, Gn bùn mà ch>ng hôi tanh mùi bùn. Ta v ta t^m ao ta, Dù trong dù c, ao nhà vRn hn. Trng r ng lffii nfl ra r ng, Liu iu lffii nfl ra dòng liu iu. 87 M# Vi-t Nam i, chúng con khao khát hi m# Chúng con xin th, gi+ thm quê m# Cuc ffi ri phai tàn sau th gii Ch2 còn tình yêu cffia m# mà thôi. (Phffim Duy - Mfi Vit Nam tr. 28) 3. Ca dao lòng hi&u th+o. Công cha nh núi Thái Sn, Ngh8a m# nh n c trong ngun chy ra. Mt lòng thff m# kính cha, Cho tròn ch+ hiu mi là o con. Công cha nh núi ngt trffi, Ngh8a m# nh n c ngffi ngffi bi&n ông. Núi cao bi&n rng mênh mông, Cù lao chín ch+ ghi lòng con i! Chiu chiu ra  ng ngõ sau, Trông v quê m# rut au chín chiu 102

có nhng ng%i con quên ngu n quên gc, không dám nh&n mình là con mfi Vit Nam, không còn thích hc ting cffa Mfi. Hy vng s ó không nhiu. Nguy*n làm th=m quê M– Ng%i Vit chân chính dù fl phng tr%i nào cng mang n*ng mt tình hoài hng: Trâu ta n c@ ng ta Tuy rng c@ c/t nh ng là có quê. Nhiu v sau mt hai nm tip xúc vi phong tc t&p quán Âu, M‚, ã gi tay mffinh dffin tuyên b: Ta v ta tm ao ta Dù trong dù /c ao nhà vJn hn. ˆn hot-dog mãi cng chán, hem-b-g mãi cng nhàm, i âu cng thy Pi-gia, phai-chích-kn… nên quí v y òi thfflc phzm Vit Nam: Gió  a gió *y V rJy n cà V sông n cá V ng n cua Th là không phi tffii anh cng không phi tffii tôi, nhng tffii tr%i xui khin nên chúng mình phi r%i quê hng. R%i quê hng mt cách vi vã, vi nim au tc tfli, lòng mang n*ng nim chua xót nh nhung, trin miên mong mt ngày thy lffii mfi Vit Nam muôn %i yêu du. ó là tâm tình cffa bffin, ó là tâm tình cffa tôi. Nhng du sao mình cng phi hng v tng lai ! sng, ! phn u, ! tìm cho cuc %i mt ý ngha, trong khi ó ta nguyn gi thm quê mfi. Nht c nht ng luôn s? là ng%i Vit cao quí. ! kt thúc tôi xin m'n l%i cffa nhffic s Phffim Duy trong kinh cu nguyn cho mfi Vit Nam mà tình ý rt hay: 101 Tay bng da mui chm g$ng, G$ng cay mui m*n xin $ng quên nhau. Thân em nh hffit ma rào, Hffit ri xung ging, hffit vào v%n hoa. Thân em nh hffit ma sa, Hffit vào ài các, hffit ra rung cày. Thân em nh hffit ma sa, Hffit xung ging ngc, hffit ra rung cày. Thôi thà $ng bit cho xong, Bit bao nhiêu lffii au lòng by nhiêu. Tròng trành nh nón không quay, Nh thuyn không lái nh ai không ch ng. Gái có ch ng nh gông eo c#, Gái không ch ng nh mnh g< long inh. G< long inh anh còn cha 'c, Ch không ch ng chffiy ng'c chffiy xuôi, Không ch ng kh# l^m ch em i! Thuyn i có nh bn chng Bn thì mt dffi khng khng nh thuyn. (khng khng 'i thuyn.) Tic thay ht gffio tr^ng ngn, ã vo nc c, lffii vn than rm. Tic thay hffit gffio tám xoan, Th#i n i  ng iu lffii chan nc cà. Tóc mai s'i v^n s'i dài, Ly nhau ch>ng *ng thng hoài ngàn nm. Trách ai tính chuyn a oan, 88

ã hái 'c m&n lffii toan b@ ào. Trách ng%i quân t vô danh, Chi hoa xong lffii b@ cành bán rao. Trúc xinh trúc mc u ình, Em xinh em ng mt mình cng xinh. Thân tui thui thffi mt mình, êm êm lffinh l?o bu n tình lang thang. Nu ai ngh chuyn á vàng, Tôi xin 'c dffio cung àn tình chung. Thc khuya mi bit êm dài, U lâu mi bit lòng ng%i có nhân. * Trèo lên cây bfli hái hoa, Bc xung v%n cà, hái n tm xuân. N tm xuân nfl ra xanh bic, Em ã có ch ng, anh tic l^m thay. Ba  ng mt m tru cay, Sao anh không h=i nhng ngày còn không. Bây gi% em ã có ch ng, Nh chim vào l ng, nh cá c^n câu. Cá c^n câu bit âu mà gJ, Chim vào l ng bit thufl nào ra. Thng thay thân ph&n con t`m, Kim n 'c my phi n`m nh t. Thng thay l kin li ti, Kim n 'c my phi i tìm m i. Thng thay hffic lánh %ng mây, Chim bay m=i cánh bit ngày nào thôi. Thng thay con cuc gia tr%i, Du kêu ra máu co ng%i nào nghe. Thân em nh trái bn trôi, Gió d&p sóng d i bit tp vào âu. Thân em nh cff u gai, Rut trong thì tr^ng, v= ngoài thì en. Ai i, nm th mà xem Nm ra, mi bit r`ng em ngt bùi. Thân em nh tm la ào, Pht ph gia ch' bit vào tay ai. 89 Nhng dù vì lý do nào i na, thì nhng ng%i phi r%i xa quê hng vRn là nhng ng%i thit thòi và kh# tâm vì mang n*ng tâm t luyn nh, nht là nhng khi chiu xung, gió lffinh lùa v: Chiu chiu ra  ng ngõ sau Trông v quê m# rut au chín chìu. Nim au y có khi còn giy vò sut êm thâu: êm qua flt nén h ng trm Khói h ng nghi ngút âm thm nh quê. Có th! ng%i ta trfl nên giàu có, làm n sung túc fl thành th, fl ngoffii quc nhng ng%i ta vRn thy thiu thn mt cái gì. Có mt cái gì bí zn, mt vt thng lòng hay mt mi tình quê day dt tâm h n anh khi anh phi xa ng%i anh thng: Anh i anh nh quê nhà Nh canh rau muflng nh cà dm t ng Nh ai giãi nng gim s ng Nh ai tát n c bên  ffng hôm nao. Ai là ng%i giãi n^ng gim sng? Ai là ng%i tát nc bên %ng? Ai ó có th! là mt ng%i tình cffa mt tình ng%i. Ai ó có th! là c mt lp ng%i tình cffa mt tình ng%i: lp ng%i dân Vit hin hòa d thng, nhng ng%i không mun gây h&n thù, nhng ng%i vi n c%i luôn luôn ti nfl, nhng ng%i hiu khách, nhng ng%i ch+ bit cn mRn vi b#n ph&n, nhng ng%i y mun *t k vng ni nhng ng%i ra i: Anh i em li nhà Hai vai gánh vác m# già con th Lm than bao qun nng m a Anh i anh cfl ganh ua vi ffi. ó là tâm tình ng%i em thôn n gi ng%i anh i gánh vác vic quc gia, và phi chng ó là tâm tình mfi Vit Nam gi nhng ng%i con Vit Nam ra hi ngoffii. Mfi s? au lòng bit bao khi 100

Du không mY v cao l ng Trên kính cha m# d i nh ffng anh em Mt nhà vui v êm m. %i sng thoi mái còn 'c tip ni vi bà con h hàng, nhng ng%i cùng chung mt ngn ngu n, ngoài h hàng còn có bà con cùng xóm ngõ giúp J nhau khi t^t la ti tr%i: Nhà quê có h0 có hàng Có thôn có xóm l% làng có nhau. Ngoài gia ình, h hàng, dân ta lffii có nhng cái vui ni  ng áng, vui trong ngh nghip. c qua my câu sau ây ! chúng ta vui cái vui cffa  ng bào ta ni thôn quê, ni sn xut lúa gffio nuôi sng con ng%i: Tháng chp là tháng trng khoai Tháng giêng trng u, tháng hai trng cà Tháng ba cy v% rung ra Tháng t làm m m a sa y ng Ai ai c$ng v c$ng chng Ch(ng c y v? c_y trong lòng vui thay. Và xin $ng ai quên l%i này: Ai i b ng bát cm y Do thm mt ht ng cay muôn phn. Xa quê h)=ng là m't ni bu(n Ý thc yêu mn quê hng tim tàng trong huyt qun, trong thâm tâm ã tffio cho dân mình mt tình yêu mn quê hng sâu &m, n n<i h không bao gi% mun r%i kh=i quê cha t t#. Càng nghèo ng%i ta càng g^n bó vi quê hng. U mt ít a phng quan nim "sng fl làng, sang fl nc" ã n*ng n n n<i ng%i ta cho nhng k@ phi r%i ni "chôn nhau, c^t rn" i ra nc ngoài mu sinh là k@ i n mày thiên hffi kim ming cm. 99 Thân em nh cá gia rào, K@ chài, ng%i li bit vào tay ai? Thân em nh cam quýt bfli bòng Ngoài tuy cay ^ng trong lòng ngt ngon. Thân em nh con hffic u ình, Mun bay ch>ng ct n#i mình mà bay. Thân em nh t chín cây, Càng ti ngoài v= càng cay trong lòng. Thân em nh ging gia àng, Ng%i khôn ra m*t, ng%i phàm ra chân. Thân em nh ming cau khô, Ng%i thanh tham m=ng, k@ thô tham dày. Thân em nh chic ch#i u hè, ! anh khuya sm i v chùi chân. Thân em nh cái cc rào, Mt thì anh #i, c sao anh phin. Thân em nh cái s&p vàng, Anh nh manh chiu rách gia àng b= quên. Lffiy tr%i cho gió c lên, Cho manh chiu rách tri trên s&p vàng. Thân em nh trái xoài trên cây, Gió ông, gió tây, gió nam, gió b^c, Nó ánh lúc la lúc l^c trên cành, Mt mai ri xung bit ành vào tay ai? Thân em nh rau mung di h , Nay chìm mai n#i bit ngày mô cho thành? Thân em nh óa hoa ri, Phi chng chàng th&t là ng%i yêu hoa? Thân em nh cánh hoa h ng, Ly phi th`ng ch ng nh ng c= khô. Thân em nh cá trong l%, Ht phng vùng vRy bit nh% ni âu. Thân em i ly ch ng chung, Khác nào nh cái bung xung chui u. Thân em nh qu da tây, Lâu lâu anh bóp cho lây n<i bu n. Thân em nh th! cánh bèo, Ng'c xuôi xuôi ng'c theo chiu nc trôi. 90

Thân em vt v trm b, Sm i rung lúa, ti v rung dâu. Có l'c ch>ng kp chi u, Có cau ch>ng kp têm tru mà n. Thân em nh ct ình trung, Tay d cng qufit, tay phung cng chùi. Thân em nh cúc mc b% rào, K@ qua ng^t nhy, ng%i vào b@ bông. Thân em nh ming bánh xèo, N`m trong chffin bp... bit mèo nào tha. Thân em nh tm la iu, ã ông ni chung lffii nhiu ni thng. Thân em nh cá trong b n, Không n có chu, ting  n oan cha! Thân em nh cái chuông vàng, ! trong thành ni có ngàn quân canh. Thân anh nh th! cái chày, B= ln b= lóc ch% ngày dng chuông. Thân em ch>ng áng my tin, Vì tình em n*ng, my nghìn cng mua. Thân em nh my cff khoai, Sáng sáng anh ói, anh nhai J lòng. Thân em nh c= ngoài  ng, Bu n thì anh nh#, anh tr ng rau rm. Thân em nh cánh chu n chu n, Khi vui nó &u, khi bu n nó bay. Thân em nh git n^ng xuân, M vào ca phff thm vn th anh. Thanh Trì có bánh cun ngon, Có gò Ng Nhffic có con sông H ng. Thanh Trì cnh fip ng%i ông, Có cây sáo trúc bên  ng lúa xanh. Tru Bà i!m xé ra na lá, Thuc Gò Vp hút ã mt hi, Bu n tình gá ngha mà chi, Hay là anh quyt fl %i vi em? Thng thay thân ph&n con rùa, Lên ình i hffic xung chùa i bia. 91 Nhng, ôi má t i hng vi bàn tay trng Nh@ ng ffi, vai ln,… M# nm phi gió trng Nghiêng mt xanh, chi tóc mây ngàn Bên bff i d ng m# du9i chân dài cho m a tuôn Cuc ffi trôi nffli, nh ng vJn t i c ffi, vì lòng vui (Phffim Duy, Mfi Vit Nam) Ng)i ng)i yêu m&n quê h)=ng Quê Mfi ta fip nh v&y, giàu nh v&y nên ta yêu mn quê ta, ng%i ng%i cùng nhau xây dfflng i!m tô cho quê hng thêm fip thêm giu. Ng%i ta bo nhau: Ta v ta rffi bn ta Rung ta ta cy v ffn ta ta trng Có làm thì hn có trông Cn chi chu ch>c mà mong cffia ng ffi. Ch+ qua bn câu ca dao v^n v=i ó ta thy 'c c tình oàn kt, c tính cn cù và tinh thn tffl lfflc mu sinh cffa ng%i dân Vit. Ai cng thy r`ng dân ta ly canh nông làm ngh chính. t bin thành vàng qua ôi tay cn cù. B= hoang  ng rung là hoang phí cffa tr%i, vì th ng%i ta chuyn cho nhau qua l%i kêu gi: Ai i fing b@ rung hoang Bao nhiêu tc t tc vàng by nhiêu. Vi tính d dãi, dân ta quan nim r`ng mt %i sng an bình thoi mái không nht thit phi b^t ngu n t$ sung túc v cffa ci. %i sng thoi mái b^t ngu n t$ tình yêu thng trong gia ình ni y ^p nhng k{ nim bu n vui: Nhà em có vi cà gy Có ao rau muflng có y ch8nh t ng 98

Mái ình cong l'p ngói vi lJng long chu nguyt. Ch' quê tp n&p n ào. B% ging vui nhn ni góp ting c%i các thôn n e l nhng m ang… Tt c u tffio cho quê mfi mt duyên s^c &m à và ni kt con mfi b`ng nhng s'i dây mm mffii nhng bn ch*t: Quê tôi #p lm ai i Núi cao bi&n rng tình ng ffi thit tha Rung ng xanh ngát bao la. Cha ht. Quê mfi còn là ngòi lffich và sông h ch`ng cht fl c ba min, là v%n trái xum xuê thm mùi hoa chanh hoa cau, &m à hng hoa bfli. i xa nh b i Biên Hòa Nh nem Thffi  c nh trà Bff Lao. Quê mfi còn là min cao nguyên vi núi  i mênh mông bát ngát, nhp nhô nhng dòng thác th mng. Ai lên thng cnh cao nguyên fing quên nh ghé thác Prenn h+u tình. Quê mfi còn là hn hai ngàn cây s bi!n c hin hòa, cung cp nào tôm nào cá dRy y. Con mfi cách nhau hàng ngàn cây s nhng dù B^c dù Nam hay Trung cng vRn hi!u 'c nhau, vì cùng chung ting mfi. Mfi Vit Nam cffa chúng ta nh th ó. Mfi fip v cnh và giàu v tình. Tác gi bn nhffic Mfi Vit Nam trong lúc tâm tình lên khi ã không tic l%i ca tng mfi: M# Vi-t Nam không son không phn M# Vi-t Nam chân lm tay bùn M# Vi-t Nam không mang nhung gm M# Vi-t Nam mang tm nâu song 97 Thng thay cây quê gia r$ng, Cay n ng ai bit, ngát l$ng ai hay. Thng thay thân ph&n àn bà, Hn hai, ba tu#i vRn là àn em. Tru  ng Nai tru n nh bã, Thuc  ng Môn thuc hút phà hi. Tru n ng thuc th^m ai i, Gá duyên ch ng v' fl %i trm nm. Tháng chffip là tháng tr ng khoai, Tháng giêng tr ng &u, tháng hai tr ng cà. Tháng ba cày vJ rung ra, Tháng t làm mffi ma sa y  ng. Ai ai cùng v' cùng ch ng, Ch ng cày v' cy trong lòng vui thay. Tháng nm g*t hái ã xong, Nh% tr%i mt mRu nm nong thóc y. Nm nong y em xay em giã, Tru ff phân, cám bã nuôi heo. Sang nm lúa tt tin nhiu, Em em óng thu, óng su cho ch ng. ói no có thip có chàng, Còn hn chung +nh giàu sang mt mình. Tháng giêng là tháng n chi, Tháng hai tr ng &u, tr ng khoai, tr ng cà. Tháng ba thì &u ã già, Ta i, ta hái v nhà phi khô. Tháng t i t&u trâu bò, ! ta s^p sa làm mùa tháng nm. Sm ngày em lúa ra ngâm, Bao gi% mc mm ta s? vt ra. Gánh i, ta ném rung ta, n khi nên mffi, thì ta nh# v. Ly tin m'n k@ cy thuê, Cy xong r i mi trfl v ngh+ ngi. C= lúa dn ã sffich r i, Nc rung vi m%i, còn  mt hai. Rung thp óng mt gàu giai, Rung cao thì phi óng hai gàu sòng. 92

Ch% cho lúa có òng òng, Bây gi% ta s? tr công cho ng%i. Bao gi% cho n tháng m%i, Ta em lim hái ra ngoài rung ta. G*t hái ta em v nhà, Phi khô quffit sffich y là xong công. Tháng giêng chân bc i cày, Tháng hai vãi lúa ngày ngày siêng nng. Thu&n ma lúa tt `ng `ng, Tháng m%i g*t lúa ta n y nhà. Tháng giêng n tt fl nhà, Tháng hai c% bffic, tháng ba hi hè. Tháng t ong &u nu chè, ˆn tt oan ng trfl v tháng nm. Tháng sáu buôn nhãn bán trm, Tháng by hôm r`m, xá ti vong nhân. Tháng tám chi èn kéo quân, Trfl v tháng chín chung chân buôn h ng. Tháng m%i buôn thóc, bán bông, Tháng mt tháng chffip nên công hoàn thành. Tr%i cho cày cy y  ng, X nào x ny trong lòng vui ghê. Mt mai g*t lúa em v, Th% cha kính mfi nhiu b hiu trung. Trâu i ta bo trâu này, Trâu ra ngoài rung trâu cày vi ta. Cy cày vn nghip nông gia, Ta ây trâu y ai mà qun công. U Un cây t$ thufl còn non Dffiy con t$ thufl con còn ngây th ’c gì sông rng mt gang, B^c cu di ym ! chàng sang chi. 93 2. Ca Dao tình quê h)=ng . Con ng ffi có tffl có tông, Nh cây có ci, nh sông có ngun. Chim xa rfing th ng cây nh ci Ng ffi xa ngun trôi nffli khp ni Quê ta –p c+nh gi u tình Tr%i không mun chúng ta là ng%i Nga hay M‚, nhng là ng%i Vit, ng%i Vit nam. Lãnh th# nc ta chffiy dài t$ Nam Quan ti mi Cà Mau vi tài nguyên phong phú, cnh trí #i thay quyn rff lòng ng%i. Mfi Vit Nam n`m dài nhìn ra bi!n ông bát ngát. Quê Mfi man vàn  ng lúa xanh r%n, nhng khóm tre che mát %ng làng, nhng bóng cau bóng d$a xòe lá u a trc gió. Nhng mái tranh mái ngói, nhng sân lúa vàng, nhng cây rm hình nm ni àn gà lích tích tìm m i, ni by l'n con lúc nhúc bên vú mfi. Ting võng a k?o kfit, ting u  ngái ngff ru con, ting cu gáy gù gù t$ v%n mít vng ti, ó là nhng âm thanh quê mfi. 96

Ht mffi ta lffii quy thêm, Ht lúa ta lffii mang tin i ong. Na mai lúa chín y  ng, G*p v &p sy bõ công cy cày. X Xa xôi em ch ngffii ngùng, Xa ng%i, xa ting nhng lòng không xa. Xu xa cng th ch ng ta, Dù cho tt fip cng ra ch ng ng%i. Y Yêu nhau yêu c %ng i, Ghét nhau ghét c tông chi h hàng. Yêu nhau my núi cng trèo, My sông cng li, my èo cng qua. Yêu nhau cfli áo trao nhau, V nhà mfi h=i, (nói) qua cu gió bay. Yêu nhau cff u cng tròn, Ghét nhau thì cff b hòn cng vuông. Yêu nhau cau by b# ba, Ghét nhau cau sáu b# ra làm m%i. 95 ’c gì anh hóa ra gng, ! cho em c ngày th%ng em soi. ’c gì anh hóa ra ci, ! cho em fflng cau ti tru vàng. Un tre un thufl còn mng, Dffiy v' dffiy thufl bn khon mi v. ’c gì sông hfip mt gang, B^c cu tri gm cho chàng sang chi. V V n bánh úc lá a, Ng%i i ng%i hJi công cha ngày ngày. Vn chng fflng không y lá mít, Võ thì á không b! n#i mnh sành, Nghe vua treo bng cng xòng xành ra thi. Bng  không bit ch chi, Mài nghiên, mút bút có khi ht ngày. Ví du d'ng cháu ng%i dng, Cháu cho d'ng ly d'ng cng sut %i. Vn chng phú lc ch>ng hay, Trfl v làng c, hc cày cho xong. Sm ngày vác cuc thm  ng, Ht nc thì ly gàu sòng tát lên. 94