Alban-kilsəsi (Ramil Baxseliyev)

Ramil Baxşəliyev

ALBAN KİLSƏSİ:

KEÇMİŞDƏN BU GÜNƏ

Bakı – 2019

Bu kitab Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondunun maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir

Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin
DK-483d-09/15 saylı, 13 sentyabr 2019-cu il tarixli razılıq məktubuna

əsasən nəşr edilmişdir

Ramil Baxşəliyev
Alban kilsəsi: keçmişdən bu günə

3

Qafqaz Albaniyasının
tarixi-siyasi coğrafiyası

Qafqaz Albaniyası Azərbaycanın şimal hissəsində elmə məlum
ən ilkin dövlət qurumu olmuşdur. Göstərildiyi kimi, ölkənin bu
hissəsində dövlət qurumu müəyyən səbəblərdən cənuba nisbətən
daha gec meydana gəlmişdir. Albaniya haqqında qədim yunan,
latın, alban, erməni, gürcü, siryani, ərəb və s. dilli mənbələrdə
məlumat verilir. Herodotun (e.ə. 480-425)) «Tarix» əsərində Qafqaz
Albaniyasının adı birbaşa çəkilməsə də, bu ərazi və orada baş vermiş
hadisələr barədə bəzi faktlara təsadüf olunur. Strabonun (e.ə. 64-b.e.
24) «Coğrafiya» əsərində isə Albaniyada 26 dildə (ləhcədə) danışan
tayfaların yaşaması, Kür çayının mövqeyi, amazonkalar və s. barədə
qeydlər mövcuddur. Böyük Plini (23-79) Albaniyanın baş şəhərləri,
təbiəti, əhalisi, albanların mənşəyi («Təbiət tarixi»), Plutarx (45-
127) albanların Pompeyə qarşı mübarizəsi, onların piyada və süvari
qoşunları, silahları («Parallel tərcümeyi-hallar»), Pomponi Mela (I
əsrin I yarısı) Qafqaz Albaniyasının çayları, dağları, bəzi tayfaları,
Kaspi dənizi, onun adaları və s. («Yerin təsviri») barədə məlumat
verirlər. Ermənidilli mənbələrdə də (Aqafanqel, Koryun, Moisey
Xorenski, Yeqeşe, Ananiy Şirakatsi, Gevond Vardapet və s.) Albaniya
tarixinə dair materiallar az deyildir. Lakin Albaniyaya dair ən mühüm
və qiymətli mənbə VII-VIII əsrlərdə yaşamış alban müəllifi Musa
(Moisey) Kalankatlının «Albanların tarixi» əsəri hesab olunur. Uti
vilayətinin Kalankat kəndində anadan olmuş müəllifin həmin əsəri
ən qədim dövrlərdən başlamış 999-cu ilə kimi olan hadisələrə həsr

4

olunmuşdur. 3 hissədən ibarət bu əsərdə Albaniyanın coğrafiyası,
Albaniyada xristianlığın yayılması, Aluen (Aquen) məclisi (488) və
onun qəbul etdiyi qanunlar, albanların sasanilərə qarşı mübarizəsi,
Arşakilər sülaləsinin süqutu, Mehranilərin hakimiyyətə gəlməsi,
Cavanşir və onun fəaliyyəti, ərəblərin Cənubi Qafqaza yürüşləri,
alban hökmdarları və katalikosları, Varaz Trdatın hakimiyyətinin son
illəri və s. haqqında məlumat öz əksini tapmışdır. Ehtimal olunur ki,
710-cu ildən sonrakı hadisələr əsərə başqa müəllif tərəfindən əlavə
edilmişdir.

Albaniya müxtəlif dilli mənbələrdə ayrı-ayrı şəkildə adlandırılır.
Antik mənbələr bu ölkəni «Albaniya» kimi xatırladırsa, sonrakı dövr
mənbələrində onun adı Ardan (orta fars), Arran (ərəbdilli), Rani
(gürcü), Ağvan (erməni), Aran (Suriya) və s. şəkildə əks olunmuşdur.

E.ə. III əsrdə Albaniya vilayətləri arasında iqtisadi və mədəni
əlaqələrin inkişafı, ibtidai icma quruluşunun dağılması, sinifli
cəmiyyətin meydana gəlməsi alban tayfa ittifaqı zəminində Alban
dövlətinin yaranmasına səbəb oldu. Bu dövlət eramızın VIII
əsrinin əvvəllərinə kimi fəaliyyət göstərdi. Alban dövləti Arşakilər
(eramızın VI əsrinə kimi) və Mehranilər sülalələri tərəfindən idarə
olunmuşdur. Qafqaz Albaniyası dövlətinin fəaliyyətinə 705-ci ildə
ərəblər tərəfindən son qoyulmuş və onun ərazisi Əməvilər xilafətinin
tərkibinə qatılmışdır. Buna baxmayaraq, alban hökmdarları (Səhl ibn
Sumbat, Xaçın knyazı Həsən Calal) sonralar kiçik ərazidə olsa da,
albanların hakimiyyətini bərpa edə bilmişlər.

Qafqaz Albaniyasının ərazisi, əsasən, Böyük Qafqaz sıra
dağlarının şimali-şərq ətəklərindən Kiçik Qafqaz dağları və Araz
çayına, Qabırlı çayından Xəzər dənizinə qədər olan sahələri, Mil və

5

Muğan düzlərini əhatə edirdi. Onun şimal sərhədləri Böyük Qafqaza,
Samur sıra dağlarının şimal ətəklərinə, şimali-qərbdə Qabırlı (İori) və
Qanıx (Alazan) çaylarının yuxarı axarına, şimali-şərqdə isə müasir
Dərbəndin şimalına qədər gedib çatırdı. Dövlətin cənub sərhədləri
əksər vaxtlarda (I-VIII əsrlərdə)Araz çayı boyunca uzanmış və cənubi-
şərqdə Kaspiananın cənub tərəfindən keçmişdir. E.ə. II-I əsrlərdə
Albaniyanın bütün sərhədləri sabit qalsa da, cənubi-şərqdə sərhədlər
daralır. Kaspiana eramızın I əsrinə kimi Albaniyanın tərkibində
olmamış (ermənilər tərəfindən zəbt olunmuşdu) və bu zonada dövlət
sərhədləri həmin vilayətin şimal istiqaməti boyu keçmişdir. Sonrakı
dövrlərdə isə sərhədlər yenidən əvvəlki kimi bərqərar olur və dövlətin
süqutuna kimi əsaslı dəyişikliklərə uğramır.

Albaniyanın paytaxtı uzun müddət Kabalaka (Qəbələ) şəhəri
olmuş, V əsrdə isə paytaxt Kürün sağ sahilində Bərdə şəhərinə
köçürülmüşdür. Ümumiyyətlə, Qafqaz Albaniyasında 30-dan
artıq şəhər mövcud idi. Son dövrlərdə Azərbaycan və Dağıstan
ərazilərində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində Albaniyada antik
dövrdə mövcud olmuş bir sıra şəhər tipli yaşayış məskənləri aşkara
çıxarılmışdır. Bunlar, Qəbələ (Çuxur-Qəbələ, Çaqqallı, Seyidtala,
Uzuntala), İsmayıllı (Mollaishaqlı, Şıxdərə Kəlləsi, Qalagah),
Ağsu (Nüydü düzü), Qax (Torpaqqala), Qazax (Sarıtəpə), Şamaxı,
Beyləqan (Təzəkənd, Qaratəpə) rayonlarında, Mingəçevir zonasında,
Dağıstanda (Torpaqqala, Urseki, Tarki, Dərbənd) və başqa yerlərdəki
qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuş məskənlərdir. Ptolomeyin verdiyi
məlumatdan da antik dövr Albaniyası ərazisində, göstərildiyi kimi,
30-dan artıq şəhər və digər yaşayış məskəninin olduğu aydınlaşır.

6

Qafqaz Albaniyası

Qeyd etmək lazımdır ki, Qafqaz Albaniyası ərazisinə tarixən
ermənilər tərəfindən müxtəlif iddialar irəli sürülmüş və indi də davam
etməkdədir. Erməni iddialarını, əslində, 2 yerə bölmək olar: onların
bir iddiasına görə, Albaniya ərazisinin müəyyən hissəsi, yəni Kür çayı
ilə Araz çayı arasındakı torpaqlar köklü erməni əraziləri imiş, digər
iddiaya görə, Albaniyanın bütün ərazisi ermənilərə məxsus imiş,
başqa sözlə, Albaniya ərazisi Şərqi Ermənistan imiş. Ermənilərin ilk
iddiası hələ VII əsrdən irəli sürülməyə başlanmışdır. Həmin dövrün
müəllifi Ananiy Şiraklı (Şirakatsi) «Coğrafiya» adlı əsərində VI-VII
əsrlərdə Yaxın Şərqin siyasi bölgüsünü verərək bildirir ki, Asiya 44
ölkəyə ayrılmışdır. Onun bölgüsündə İberiya 25-ci, Albaniya 26-cı,
Ermənistan isə 27-ci pillədə durur. Müəllif həmçinin yazır ki, Kür və
Araz çayları arasındakı ərazi, yəni Arsax, Paytakaran və Uti vilayətləri
hələ qədim zamanlardan ermənilərin olub və yalnız 387-ci ildə,
Ermənistan İran və Bizans arasında bölüşdürülərkən həmin vilayətlər
Albaniyaya, Quqark isə Gürcüstana birləşdirilmişdir. Ermənilərin
ikinci iddialarının meydana çıxması isə «Böyük Ermənistan» yaratmaq
xülyası ilə bağlıdır. Üç dəniz arasındakı torpaqlara yiyələnməyə
can atan ermənilər Albaniyanın bütün ərazisinin özlərinə məxsus
olduğunu iddia etməklə Xəzər dənizinə çatmaq niyyəti güdürlər.
Onların niyyətini hələ 2000 il bundan əvvəl Strabon və digər antik
müəlliflər də duymuşlar. Strabon yazır: «… əvvəlki zamanlarda
kiçik ölkə olmuş Ermənistanı Artaksinin və Zariadrinin müharibələri
böyütdü… Onlar birlikdə qonşu xalqların vilayətlərinin bir qismini

7

kəsərək öz mülklərini genişləndirdilər: onlar madalılardan (yəni
atropatenalılardan -P. V.) Kaspiananı, Favnitidanı və Basoropedanı;
iberlərdən Pariadrın ətəklərini, Xorzenanı və Kür çayının o biri
sahilində yerləşən Qoqarenanı; xaliblərdən və mossiniklərdən
Karenitidanı və Kiçik Ermənistanla həmsərhəd olan və yaxud onun
hissəsi olan Kserksenanı; kataonlardan Akilisenanı və Antitavr
ətrafındakı vilayəti; nəhayət, suriyalılardan Taronitidanı zorla aldılar».
Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, «Böyük Ermənistan» adlandırılan
dövlət e.ə. II əsrin əvvəllərindən e.ə. I əsrin 60-cı illərinədək mövcud
olmuşdur. E.ə. 60-cı illərdə II Tiqran bütün işğallardan imtina etməli
olmuş və Romadan asılı vəziyyətə düşmüşdür. Ermənilərin ikinci
iddiası XX əsrin son rübündə çəkilmiş S.Yeremyanın xəritəsində də
bariz şəkildə nəzərə çarpır. Müəllifin iddiasına görə, guya ərəblərin
Cənubi Qafqaza yiyələnmələri və Qafqaz Albaniyasının süqut etməsi
nəticəsində onun əraziləri Ərminiyə ərəb inzibati bölgüsünə qatılaraq
erməni torpağına çevrilmişdir. Əslində, Ərminiyə ərəb inzibati
bölgüsündə olan ərazilər heç də Ermənistan torpaqları demək deyildir.

Ananiy Şiraklının və eləcə də V əsr müəllifi Favst Buzandlının
Kür-Araz çayları arasındakı torpaqların ermənilərə məxsus olması
barədəki qeydləri (ermənilərin ilk iddiası) əslində dövrün sinxron
müəlliflərinin — Movses Xorenskinin, Musa Kalankatlının və
s. məlumatı ilə təkzib olunur. Həmin müəlliflərin yazdığına görə
eramızın I əsrində Albaniyanın cənub sərhədləri Araz çayı boyunca
uzanırdı. Məsələn, «erməni tarixinin atası» hesab olunan Movses
Xorenski yazır: Alban hökmdarına «Erasx (Araz — P.V.) çayından
başlamış Xnarakert (Ağstafa zonası — P.V.) adlanan qalayadək olan
Alban düzü və onun dağlıq hissəsi miras qaldı… Parfiyalı Valarşak

8

adlı-sanlı, cəsur Aranı (albanların əfsanəvi əcdadını — P.V.) hakim
təyin edir… Aranın varislərindən utilər, qardmanlar, sodey tayfaları
və Qarqar knyazlığı əmələ gəlmişlər...». Musa Kalankatlı da həmin
məsələni şərh edərək yazır ki, Sisakan nəslindən olan Yafətin
xələflərindən Aran adlı birisi Araz çayından Hunan (Xnarakert)
qalasına kimi Albaniyanın dağlarının və düzlərinin varisi idi. Deyirlər
ki, onun (Aranın) övladlarından Unik, Girdiman, Arsax və Qarqar
knyazlıqları meydana gəlmişdir.

Erməni iddialarının səbatsızlığı və qeyri-elmiliyi
F.C.Məmmədova tərəfindən sübuta yetirilmişdir. Müəllifin
«AZƏRBAYCANIN SİYASI TARİXİ VƏ TARİXİ COĞRAFİYASI»
monoqrafiyası bu baxımdan diqqəti cəlb edir. Alim Albaniyanın
cənub sərhədlərinin əksər vaxtlarda Araz çayı boyunca keçdiyini elmi
dəlillərlə əsaslandırmışdır. Lakin, onun son kitabında yol verilmiş
ciddi səhvə heç cür haqq qazandırmaq olmaz. Belə ki, müəllif kitaba
daxil etdiyi xəritəsində «Böyük Ermənistan » sözünü Təbrizdən də
şimali-şərqə, təxminən Ərdəbilə kimi uzatmaqla əslində ermənilərin
həmin ərazilərə olan iddialarına şərik çıxmışdır. Həqiqətdə isə bu
ərazilər, xüsusilə də, Qafqaz Albaniyasının Kaspiana vilayəti həmin
dövrdə ermənilər tərəfindən sadəcə zəbt olunmuşdu; bu isə göstərilən
ərazilərin «Böyük Ermənistan»a daxil olduğunu bildirmir. Orta
əsr müəlliflərinin yazdığına görə, Böyük Ermənistan (Ərminiyyə)
Kiçik Ermənistanın şərqində, əsasən Van gölünün şimali-qərbində
olub şərqdə Arran, Azərbaycan (tarixi Atropatena) və Kürdüstanla
həmsərhəd idi.

Qafqaz Albaniyasının ərazisi inzibati baxımdan əyalətlərə
(nahanqlara) və vilayətlərə (havarlara) bölünmüşdü. Nahanqlar

9

(əyalətlər) bir neçə havarlara (vilayətlərə) ayrılırdı. Albaniyanın
ərazisində əsas 12 əyalət mövcud olmuşdur: Kabalaka, Şəki,
Kambisena, Əcəri (Heceri), Çola, Lpina, Kaspiana, Uti, Sakasena
(Şakasena), Girdiman, Arsax və Sünik. Həmin əyalətlər şərti olaraq 2
hissəyə bölünür: belə ki, onlardan ilk 6 əyalət Kürün sol sahili, digər
6 əyalət isə (o cümlədən, 2 vilayət) Kürün sağ sahili əyalətləri hesab
edilir:

Çola əyaləti Çola (Dərbənd) keçidindən cənuba doğru təxminən
Beşbarmaq dağınadək Xəzərsahili zolağı əhatə edirdi. İri şəhərləri
Çola və Dərbənd idi. Çola (Çor, Çol) adının iran-mənşəli sözdən
yarandığı söylənilir. Çola 698-ci ildə ərəblərin hücumuna məruz
qalır və VIII əsrin 30-cu illərində onların ixtiyarına keçir. Çolanın
əhalisinin tabasaranlar (tavasparlar), albanlar, çilblər (silvlər), leqlər,
xeçmataklar, maskutlar, xəzərlər, hunlar təşkil edirdilər. Sasanilərin
köçürmə siyasəti ilə əlaqədar burada irandilli tayfalar məskunlaşmağa
başlayır.

Lpina Çolanın şimali-qərbində Çola ilə Şəki arasında yerləşmişdi.
Həmin ərazidə albanlar, lpinlər, leqlər və başqa etnik qruplar yaşayırdı.
Yerin adı yunanca «lupen», ermənicə «lpin» adlandırılmış etnosun
adından götürülmüşdür. Lpina VI-VII əsrlərdə türkdilli köçərilərin
yürüşləri ilə əlaqədar basqınlara məruz qalmışdır.

Kambisena (Kambeçen) adlanan ərazi Albaniyanın şimal-
qərbində, İberiya sərhəddində yerləşirdi. Həmin əyalət şimal-
qərbdə Qanıx və Qabırlı çaylarının orta axarlarından cənubda Kür
çayınadək, şərqdə isə Qanıx, Qabırlı, Kür çaylarının qovşağına kimi
olan ərazini əhatə edirdi. Şirak yaylasının yarısı da bu əraziyə daxil
idi. Kambisenada albanlar, lpinlər, skif və sak qəbilələrinin varisləri

10

— savirlər (türkdilli xalqlar) və silvlər məskunlaşmışdı. Kambisena
siyasi və ideoloji baxımdan siyasi-inzibati və kilsə-inzibati vahid
(yepiskopluq) idi. Kambisena Sasanilər dövlətinin süqutundan sonra
Mehranilərin (Cavanşirin) idarəsində olmuşdur.

Əcəri (Eceri, Heceri) Qəbələ vilayətinin cənubunda Qarasu
və Girdiman çayları arasında yerləşmişdi və cənubda Kür çayına
söykənirdi. VII əsr «Ermənistan coğrafiyası»nda həmin ərazi həmçinin
«Dəşt-i Bazkan» adlandırılmışdır. Əcəri barədə ətraflı məlumat
mövcud deyildir. Vilayətin adı müasir Ucar şəhərinin adında qorunub
saxlanılmışdır.

Kabalaka (indiki Qəbələ) əyaləti Lpinadan cənubda, Əcəri
vilayətindən şimalda Şəki və Çola vilayətləri arasındakı ərazidə
yerləşmişdi. Qəbələ şəhəri uzun müddət Alban dövlətinin paytaxtı
olmuşdur. 510-cu ildə alban arşakiləri öz hakimiyətini başa
vurduqdan sonra Qəbələ sasani mərzbanlarının qərargahına çevrilir və
bununla əlaqədar Qəbələ vilayəti eyni zamanda «Vostan-i mərzban»
adlandırılır. Qəbələ də siyasi-inzibati və kilsə-inzibati vahid idi.
Qəbələdə xeçmataklar, qluarlar, qatlar və Şimali Qafqazın türkdilli
tayfaları — savirlər, xəzərlər, bulqarlar, barsillər yaşayırdılar. K.V.
Treverə görə, adları çəkilən ilk 3 tayfa Qafqaz etnoslarıdır.

Tarixi Şəki (Şako-erməni mənbələrində) vilayəti Şake (gürcü
mənbələrində — Nuxpato) adlı şəhəri ilə birgə Albaniyanın şimal-
qərbində, Qafqazın dağətəyi rayonlarında, Qəbələnin şimal-qərbindəki
ərazini tuturdu. Qərbdə və cənub-qərbdə Kambisena vilayəti ilə, şimali-
qərbdə Lpina ilə, cənubi-şərqdə Qəbələ ilə həmsərhəd idi. Burada
albanlarla, utilərlə yanaşı skif və sak qəbilələri, həmçinin zakenlər
(tsekanlar), xenuklar (genioxlar) yaşayırdı. VI-VIII əsrlərdə Şəki siyasi-

11

inzibati mərkəz olmaqla bərabər, kilsə-inzibati vahid (yepiskopluq) idi.
Albaniyanın Kür çayının sağ sahilindəki əraziləri siyasi-inzibati

baxımdan 4 böyük nahanqa (əyalətə), 6 vilayətə bölünmüşdü. Bunlar
Arsax, Uti, Paytakaran və Sünik nahanqları idi. Uti əyalətinin
(nahanqının) tərkibində daha 2 vilayət — Sakasena (Şakaşena) və
Girdiman vilayətləri var idi. Onların hər biri də özlüyündə havarlara
(mahallara) bölünmüşdü. Bu əyalətlər eyni zamanda kilsə-inzibati
vahidlər idilər.

Paytakaran mənbələrdə müxtəlif adlarla-Kaspk, Kazbk (erməni
mənbələrində), Kaspiana (yunan-Roma mənbələrində), Paytakaran-
Balasikan (Musa Kalankatlı və bəzi erməni mənbələrində), Balasakan
(fars və ərəbdilli mənbələrdə) və s. adlandırılmışdır. Bu əyalət müasir
Şimali Azərbaycanın cənubi-şərq hissəsində yerləşmiş və şərqdə
Xəzər dənizinin sahillərinə kimi uzanırdı. Mil və Muğan düzlərinin
bir hissəsi də onun tərkibinə daxil idi. Bəzi vaxtlarda Paytakaran
Atropatenanın şimali-şərq torpaqlarını da öz tərkibində birləşdirmişdir.
Ehtimal olunur ki, Şirvanın Xəzər dənizinə kimi cənubi-şərq hissəsi
Abşeron yarımadası ilə birlikdə Paytakaranın tərkibində olmuşdur.
Mərkəzi eyni adlı şəhər — Paytakaran (Beyləqan) idi. Paytakaran
siyasi cəhətdən bəzən Atropatenanın tərkibində, bəzən isə müstəqil
olmuşdur. Lakin IV əsrin II yarısından bu əyalət Albaniyanın ərazisinə
daxil idi. V-VII əsrlərdə Balasakanda albanlar, kaspilər, balaslar,
hunlar, xəzərlər, akasirlər və s. tayfalar yaşamışdır.

Uti (Utik — ermənicə, Otena — yunanca) əyaləti də Kürün sağ
sahilində yerləşirdi. Əyalət Paytakaranla (şərqdə), Arsaxla (cənubda),
Kür çayı ilə (şimalda) həmsərhəd idi. Qərbdə isə Albaniyanın İberiya
sərhədlərinə kimi uzanırdı. Əyalətin tərkibində antik şəhərlərdən

12

Ayniana, Xani, Anarika, eləcə də Xalxal, Soqari və Bərdə şəhərləri
var idi. Bərdə 551-ci ildən alban katalikosunun daimi yaşayış yerinə,
630-cu ildən isə Mehranilər sülaləsindən olan böyük alban knyazları
Varaz-Qriqorun, Cavanşirin və başqalarının iqamətgahına çevrilir.
Uti vilayətində albanların mifik əcdadlarının nəsilləri sayılan utilər,
qarqarlar, savdeylər yaşayırdılar. Eyni zamanda burada saklar,
daha sonralar hunlar, kəngərlər, xəzərlər yaşayırdı. Utilər son
zamanlaradək mənşəcə alban olduqlarını xatırlayırdılar. Onların I
Pyotra ünvanlanmış məktubunda yazılır: «Biz ağvanıq (yəni albanıq
— P.V.) və milliyyətcə utilərik». Axır vaxtlarda Mingəçevirdən
tapılmış yazıların uti dilində olduğu fikri elmdə üstünlük təşkil edir və
onların bu dil vasitəsilə açılmasına cəhdlər göstərilir (Z. Aleksidze).
Uti 705-ci ildə ərəblər tərəfindən işğal olunmuş və Aran inzibati
vahidinə qatılmışdır.

Uti əyaləti (nahanqı) daha xırda ərazilərə — havarlara
(vilayətlərə) bölünmüşdü. Onlardan əsaslıları Sakasena (yunan
müəlliflərində) — Şakasena (erməni mənbələrində) və Girdiman
idi. Şakaşena (Sakasena) Arsax vilayəti ilə Kür çayının arasında idi.
Burada sakasenlər yaşayırdı. Strabona görə Baktriya (Bəlx) və s.
əraziləri tutan saklar Qafqazda ən məhsuldar torpaqlara sahib olub
burada məskunlaşmışlar və bu ərazi Sakasena adlanmışdır.

Girdiman Kürün sağ sahilində yerləşən siyasi-inzibati vahid
kimi Uti əyalətinə daxil idi. Mənbələrdə bu vilayət Qardman (qədim
erməni dilində), Girdiman (qədim İran dillərində) və Qardabani
(qədim gürcü dilində) kimi verilir. Həmin vilayətin lokalizasiyası
barədə 3 mülahizə mövcuddur: bir çoxları onun Ağsu və Girdiman
çayları arasında, bəziləri müasir Qazax rayonu ərazisində, bəziləri

13

isə Şəmkirçay hövzəsi ətrafında və Gədəbəy rayonunda yerləşdiyini
bildirirlər. F.C. Məmmədovanın fikrincə, həmin vilayət Albaniyanın
şimali-qərbində, Kürün sağ sahilində, erməni və gürcü torpaqları
ilə sərhəddə yerləşmişdi. Sonralar mehranilər öz torpaqlarının
hüdudlarını genişləndirmiş, Kürün sol sahilinə doğru (müasir
İsmayıllı rayonu ərazisinə tərəf) irəliləmiş və Göyçay çayı —
Girdiman çayı hövzəsini əhatə etmişlər. Mehranilər burada Girdiman
qalasını, Mehrəvan şəhərini və məbəd inşa etmişlər. Girdiman Qafqaz
Albaniyası 3 vilayətə bölündüyü vaxt Uti əyalətinin digər vilayətləri
ilə birlikdə Arrana daxil oldu. Girdiman əhalisinin əsasını Musa
Kalankatlının «Albanların tarixi»ndəki əfsanəvi Aran nəslindən
olanlar təşkil edirdi. V əsrdən isə buraya irandilli qəbilələr gəlməyə
başlamışlar.

Arsax (erməni müəlliflərində) və ya Orxistena (antik
mənbələrdə) əyaləti sağsahil Albaniyasının ən mühüm əyalətlərindən
(nahanqlarından) biri olmuşdur. Əyalət hal-hazırki Qarabağın dağlıq
hissəsini və Mil düzünün bir hissəsini əhatə edirdi. Onun ərazisi 12
xırda inzibati vahidə bölünmüşdü. Əyalətin əhalisini qarqarlar, utilər,
hunlar, xəzərlər və barsillər təşkil edirdi. Xristianlığın qəbuluna kimi
(IV əsr) əhalisi bütpərəst olmuşdur. Xristianlıqdan sonra burada
bir neçə yepiskopluq yaranmışdı. VIII əsrdə Arsax Albaniyanın
tərkibində Əməvilər xilafətinə qatıldı. Sonralar Arsaxda Qriqori
Hamama (IX əsr), Qriqori Hamama-Sahək (IX-X əsrlər), Həsən
Calal (XIII əsr) və s. başçılığı ilə Alban dövləti bərpa olunmuş və qısa
müddətlərdə fəaliyyət göstərmişdir. Arsax əhalisi ərəblərdən sonra
xristianlığı qoruyub saxlaya bilmiş və ermənilərin təsirinə düşərək
tədricən qriqorianlaşmış, daha sonra erməni dilini və mədəniyyətini

14

qəbul etmiş, başqa sözlə erməniləşmişlər. Əslində bu, X əsrdən sonra
başlamış mədəni-ideoloji assimilyasiya idi.

Sünik (Sisakan) Albaniyanın cənub ucqarlarında — Göyçə
gölündən və Arsaxdan cənubda, Ermənistanın şərqində mövcud
olmuşdur. Sisakan onun adının İran variantı olub ilk dəfə VI əsrdə
meydana gəlmişdir. Sünik əyaləti 12 vilayətdən ibarət idi. Sünik
ilk alban qəbilə ittifaqlarına daxil olmamış, ayrı-ayrı dövrlərdə
Albaniyanın, Atropatenanın tərkibində olmuş və ya müstəqil fəaliyyət
göstərmişdir. Ümumiyyətlə götürüldükdə isə Sünik alban vilayəti
hesab olunur. Bunu sasanilər və ərəblər dövründə Süniklə əlaqədar baş
vermiş hadisələr, tarixi faktlar təsdiq edir. Sünik əyalətinin mərkəzi
Naxçıvan şəhəri olmuşdur. Sünikin vilayətlərindən biri olan Qoxtan
müasir Ordubad rayonu ərazisini əhatə edirdi. Onların Ermənistana
daxil olmadığı F.C. Məmmədovanın ciddi araşdırmaları nəticəsində
bir daha sübut olunur.

Qafqaz Albaniyasının ərazisi VIII əsrdən başlayaraq ciddi
təbəddülata uğradı. Buna səbəb ərəb yürüşləri, ölkənin xilafətin
tərkibinə qatılması, Albaniya dövlətinin süqutu, İslam dininin
tədricən yayılması və xristianlığın qismən olsa da ortadan çıxması
idi. «Albaniya» adı tarix səhnəsindən silindi. Ərəblər ilk vaxtlarda bu
ərazini tam şəkildə «Arran» adlandırdılar. Ərəb Arranının hüdudları
Dərbənddən Tiflisə, oradan Naxçıvanın qərbinə, oradan isə Astaraya
kimi uzanırdı. Lakin, tədricən tarixi Albaniya ərazisi nisbətən xırda
hissələrə — vilayətlərə parçalandı. Onun ərazisində 3 vilayət: Arran,
Muğan və Şirvan vilayətləri yarandı. Bu bölgüdən sonra «Arran»
adı ilə yalnız Kür-Araz çayları arasındakı ərazilər nəzərdə tutulurdu.
Muğan Kürün Arazla qovuşduğu yerdən cənubi-şərqdəki əraziləri

15

əhatə edirdi. Kürün sol sahil əraziləri (Dərbəndin şimalına kimi) isə
Şirvan adlanmağa başlandı.

İrəlidə şərh olunmuş faktlardan da göründüyü kimi, Qafqaz
Albaniyası etnik baxımdan çoxsaylı qəbilələri, tayfaları birləşdirən
ölkə olmuşdur. Strabon yazır: «Onların dilləri 26-dır, belə ki, onlar
bir-biri ilə asanlıqla ünsiyyətə girə bilmirlər». Albaniya əhalisinin
tərkibində utilər (udilər), qardmanlar, qarqarlar, sodeylər, aynianlar,
anariaklar, gellər, leqlər, kaspilər, silvlər, sanarlar, parrisilər, herlər,
didoylar (didurlar), lpinlər (lupenlər) və s. tayfalar mövcud olmuşdur.
Eyni zamanda ölkə əhalisi içərisində irandilli və türkdilli tayfalar
vardı. Erkən türkdilli tayfalar Albaniyaya III-IV əsrlərdə daxil
olmağa başlamışlar. Daha sonrakı əsrlərdə (V-VI) Albaniyaya hunlar,
savirlər, bulqarlar, barsillər, xəzərlər və s. türk tayfalarının axını
başlanır və bu proses əhalinin tərkibində türkdilli xalqların artmasına
səbəb oldu. Heç şübhəsiz ki, özündə 20-dən artıq tayfanı ehtiva etmiş
alban (alban-uti) aborigen etnik massivi Qafqaz Albaniyası ərazisində
əsas, üstün massiv olmuşdur. Albanlar Kür çayının hər iki tərəfində
məskunlaşmışlar. Buna əks olan erməni mövqeyi, yəni albanların
yalnız Kürün sol sahilində məskunlaşdığı fikri dövrün mənbələrinin
(Strabon və s.) məlumatı ilə təkzib olunur və elmi səslənmir. Strabon
birmənalı qeyd edir ki, Kür çayı Albaniya ərazisindən keçir, yəni
çayın sol və eləcə də, sağ sahili Albaniyaya məxsusdur və deməli,
alban tayfaları hər iki sahildə yaşayırdılar.

Albanların sonrakı taleyi də diqqət mərkəzində duran
məsələlərdəndir. Tarix elmində mövcud olan fərziyyəyə görə
(Z.M.Bünyadov, K.K.Kutsiya, F.C.Məmmədova), ərəblərin gəlməsi
və islam dininin qələbəsi ilə alban tayfaları tədricən iki qismə

16

bölünmüşdür: onların bir hissəsi islamı qəbul etməyə məcbur olmuş
və müsəlman əhalisi arasında assimilyasiya olunmuşlar. İslamı qəbul
etməyən albanlar da öz növbəsində 2 yerə ayrılmışlar; xristian qalmış
albanların bir hissəsi ermənilərə, digər hissəsi isə gürcülərə meyl
etmiş və zaman keçdikcə erməniləşmiş və ya gürcüləşmişlər. Hal-
hazırda Qarabağda yaşayan köklü albanların özlərini «erməni» kimi
tanımaları məhz bu prosesin nəticəsidir. Alban tayfalarının bir qismi
indi də Azərbaycanın və Dağıstanın müxtəlif ərazilərində yaşayırlar:
utilər, ləzgilər, xınalıq, buduq, qrız və s. etnik qruplar albanların
xələfləri hesab olunurlar.

Əsasən, bütpərəst olan albanlar Geliy (Günəş allahı), Zevs
(Səma allahı), Selen (Ay allahı) kimi allahlara sitayiş edirdilər.
Lakin eramızın əvvəllərində burada xristianlıq yayılmağa başlandı.
Həmin dövrdə (I-II əsrlərdə) Fələstində meydana çıxmış xristianlıq
Yerusəlimdən gəlmiş apostol (elçi, həvari) Faddey tərəfindən təbliğ
olunur və Albaniyada (Ermənistandan əvvəl) yayılmağa başlayır.
Lakin möhkəmlənə bilmir. Eramızın IV əsrindən ölkədə xristianlığın
yayılmasının ikinci mərhələsi başlandı. Bu dövrdə Anadolunun
Qeysəri şəhərində xristian ailəsində anadan olmuş Qriqori Erməniyədə
III Trdatı (287-332) xristianlığa sövq edir. Alban hökmdarı Urnayr III
Trdatın yanına gedib orada bütlərə inamdan əl çəkmiş, xristianlığı
qəbul etmiş və onu 313-cü ildə dövlət dini elan etmişdir. V-VI əsrlərdə
Albaniyanın əhalisi də zorla xristianlaşdırılmışdır. Xristianlıq Arsax
və nisbətən Kambisena vilayətində daha çox kök salmışdır. 552-ci
ildə xristianlığın mərkəzi Çoladan Bərdəyə, VIII əsrdə isə Bərdədən
Arsaxa keçir.

Xristianlığın ilkin çağlarında, xristian aləmində ideoloji birliyin

17

hələ mövcud olduğu, alban ruhaniliyinin tam formalaşmadığı, kilsə
iyerarxiyasının təşəkkül tapmadığı bir dövrdə erməni və gürcü
kilsələri kimi, Alban Apostol kilsəsi də iyerarxik baxımdan bilavasitə
yunan imperiya kilsəsindən asılı idi; lakin başçısı Kappadokiyanın
Qeysəriyyə şəhərində təsdiq edilən erməni-qriqoryan kilsəsindən
fərqli olaraq, başçısı Yerusəlimdə təsdiq edilən Alban Apostol
kilsəsinin asılılığı formal xarakter daşıyırdı.

Alban müəllifi Moisey Kalankatulunun məlumatlarına görə, IV
əsrin əvvəllərində Maarifçi Qriqori yepiskop rütbəsinə təsdiq edilmişdi.
Romadan onunla birlikdə yepiskop rütbəsinə layiq görülmüş daha
bir “müqəddəs ər” gəlmiş və həmin adam alban hökmdarı Urnayrla
birlikdə Alban Apostol kilsəsinə başçılıq etmək üçün Albaniyaya
yola düşmüşdü. Əlamətdar haldır ki, Ermənistan və Albaniyanın
ilk yepiskopları – Maarifçi Qriqori və həmin “müqəddəs ər” alban
müəllifi tərəfindən hərfən “ruhanilərin başçıları” mənasını verən
terminlə ifadə olunmuşdu; bu isə yepiskop sözünün real sinonimidir.
Onu da qeyd etməliyik ki, bu dövrdə başqa kilsə rütbələrindən hələ
söhbət ola bilməzdi.

18

Qafqaz Albaniyasında
xristianlığın yayılması

Qafqaz Albaniyasında xristian icmalarının IV əsrdən xeyli
əvvəl, xristianlıq dövlət dini elan edilməmişdən öncə yaranmış
ölkələr sırasındadır. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, eramızın
ilk əsrlərinin başlanğıcında Yerusəlimdən (Qüdsdən), Suriyadan
ilk xristian missionerləri, həvariləri (apostolları) və həvarilərin
şagirdləri Albaniyaya gəlmiş, ilk xristian icmaları yaranmışdı. Yenə
də alban ənənəsi xristianlığın yayılmasında bir – birini əvəz edən iki
dövrü qeyd edir: həvari dövrü adlanan birinci mərhələ həvarilərdən
Müqəddəs Faddeyin, Müqəddəs Varfolomeyin və Müqəddəs
Faddeyin şagirdi Müqəddəs Yeliseyin adı ilə bağlıdır. IV əsrə kimi
davam edən bu dövrü şərti olaraq siryanipərəst dövrü adlandırılır.
İkinci (yunanpərəst) mərhələ Maarifçi Qriqorinin və alban hökmdarı
Urnayrın adları ilə bağlıdır.

Erməni-qriqoryan kilsəsindən fərqli olaraq Alban Apostol kilsəsi
öz mənşəyinə görə ilkin çağından bilavasitə Yerusəlimlə, Yerusəlimin
kilsəsi ilə, sonralar isə Yerusəlimin patriarxlığı ilə bağlı olub. Bu
baxımdan Alban Apostol kilsəsi, kökü həmçinin Yerusəlim kilsəsi ilə
bağlı olan gürcü kilsəsinə bənzəyir.

Xristianların I-II əsrlərdə Yerusəlimdən Şimal-Şərqdə və Şərqdə
geniş təbliği həvari Müqəddəs Paveldən sonra həvarilərdən Müqəddəs
Fomanın, Müqəddəs Andreyin, Müqəddəs Varfolomeyin, həvari
Müqəddəs Fomanın qardaşı Ardayın (Adday-Fadday-Faddey) və

19

Müqəddəs Faddeyin şagirdləri – Müqəddəs Yeliseyin və Marın adları
ilə bağlıdır.

Bu həvarilər və onların şagirdləri Suriyada (mərkəz – Antioxiya),
kiçik ellin dövləti olan Osroyenada (mərkəz – Edessa), Nisibində,
Mesopotamiyada (İkiçayarasında), Kiçik Ermənistanda, eləcə də Şərqdə
və Şimal-Şərqdə – İranda (Sələvkiyə – Ktesifonda), Cənubi Qafqaz
ölkələrində – Gürcüstanda, Qafqaz Albaniyasında təbliğat aparırdılar.

Beləliklə, xristianlığın Şərqdə daşıyıcıları aramilər (Suriya
əhalisi) oldu. İncil təliminin siryanilərin (suriyalıların, aramilərin)
köməyilə şərq ölkələrində yayılması çox vaxt onların ticarət həyatında
oynadıqları rolla izah edilir. Aralıq dənizi ilə Yaxın və Uzaq şərq
ölkələri arasında fəaliyyət göstərən köhnə su və quru ticarətinin çox
hissəsi siryanilərin əllərində idi. Qədimdən ticarətlə məşğul olan
siryanilər ticarət əməliyyatlarını həyata keçirərkən eyni zamanda yeni
görüşün yayıcısına çevrilir, xristian təliminin hər yerə çatdırılmasına
yardım edirdilər.

Xristianlığın Qafqaz Albaniyasına nüfuz etməsi, burada erkən
xristian icmasının yaranması, artıq qeyd edildiyi kimi, həm həvari
Müqəddəs Varfolomeyin, həm də həvari Müqəddəs Faddeyin adları
ilə bağlıdır. Moisey Kalankatulu xəbər verir: “Lakin, ədalət günəşinin
çıxdığı vaxt yetişdikdə, xilasımız, dərkedilməz varlıq – Atamızın
şöhrət və mahiyyətinin işığı hamımızın qeydinə qalmaq üçün bizim
yanımıza gəlib heç vaxt ayrılmadığı varlığın şöhrətinə sahib olduqda,
o, öz müqəddəs və sevimli şagirdlərini [dini] təbliğ etmək üçün
dünyanın hər yerinə göndərdi. Şərq sakinlərinin bəxtinə Ermənistana
gəlib, Artaz vilayətində Ermənistan hökmdarı Sanatrukun əzabla
öldürdüyü həvari Faddey düşdü”.

Alban tarixçisi Moisey Kalankatulu daha sonra yazır: “Onun

20

(Faddeyin) şagirdi Müqəddəs Yelisey (Elişe) Yerusəlimə qayıdaraq,
onun əzabları haqqında ...digər həvarilərə danışır... Yelisey orada
Yerusəlimin ilk patriarxı, [İsanın] qardaşı Müqəddəs Yakov
tərəfindən təyinat alır. Yeliseyin payına Şərq düşür”. Burada müəllif
“digər həvarilər” dedikdə Müqəddəs Faddeyin, Yeliseyin və başqa
həvarilərin fəaliyyətlərinin eyni zaman çərçivəsində, yəni I-II əsrlərdə
baş verdiyini göstərmək istəyir. Gördüyümüz kimi, bu mətndə Şərq
dedikdə, Albaniya nəzərdə tutulur. Moisey Kalankatulunun işlətdiyi
“Şərq”, “Şərq ölkəsi”, “Şimal-Şərq” anlayışlarının tədqiqi onların
Albaniyanı, Yerusəlimə nisbətlə xristian dünyasının Şərq hüdudlarında
yerləşən albanlar ölkəsini bildirdiklərini sübut edir.

Həvari Müqəddəs Yelisey tərəfindən I əsrdə əsası qoyulmuş
bu Kiş məbədi təkcə Azərbaycanın deyil bütün Qafqazın ən qədim
kilsəsidir və Şərq kilsələrinin anası sayılır.

Moisey Kalankatulunun sonrakı məlumatına görə, boynuna
Şərqdə təbliğat aparmaq düşən Yelisey “Yerusəlimdən İrana yola
düşür, Ermənistanın yanından ötüb, maskutların [ölkəsinə] gəlir və öz
təbliğatına Çolada başlayır. Buradan o, Uti vilayətinə gəlir. Müqəddəs
patriarx [Yelisey] Gisə gələrək burada kilsə yaradır, ona təmiz, qansız
qurban gətirir. Bura, biz Şərq sakinlərinin kilsələrinin əsası qoyulduğu
yer, ilk mənəvi mərkəzimiz, ziya aldığımız ilk məkandır”. Göründüyü
kimi, müəllif Müqəddəs Yeliseyin keçdiyi yolu çox dəqiq təsvir
etmişdir; o, Yerusəlimdən, İrandan və görünür ki, Adurbadaqandan
keçərək, Ermənistana daxil olmadan, onun yanından ötmüş, Xəzər
dənizinin qərb sahilinə çıxmışdır. Məlum olduğu kimi, mətndə adları
çəkilən Çola Albaniyanın şimal-şərq ucqarında, Gis ölkənin şimal-
qərb ucqarında, yəni Kürün sol sahilində, Uti isə Kürün sağ sahilində
yerləşirdi. Yeliseyin sağ sahil Albaniyasında da təbliğat aparması

21

mətnin başqa yerlərindən olan məlumatla təsdiq olunur: “Bizim
ziyalanmağımızın əvvəl səbəbi Yeliseydən olmuşdur. O, üç ölkənin
– Çolanın, Lpinanın və həyatının əzabla başa yetdiyi Albaniyanın ilk
maarifçisi idi”. Xristian ədəbiyyatında, xristian ənənəsində Yelisey
yalnız Faddeyin şagirdi kimi deyil, həm də peyğəmbər kimi tanınır.

Xristianlığın Ermənistana nisbətən Qafqaz Albaniyasında
daha erkən yayılmasını yerli mənbə olan “Alban ölkəsinin tarixi”
əsərində erməni katolikosu Avramın albanlara ünvanlanmış məktubu
sübut edir: “Bizimkindən əzəli olan alban (patriarxı) taxtı əvvəllər
bizimlə (ermənilərlə) həmfikir idi”. Başqa bir yerdə deyilir: “Yelisey
orada (Albaniyada) təbliğat apardı və Ermənistandan əvvəl orada
(Albaniyada) Gis kəndində kilsə tikdirdi. Bu kilsə Şərq kilsələrinin
anası – metropoliya idi”. Başqa bir misal: “Yunan təqviminin 43-cü
ilində albanların (xristianlığı qəbul etməklə) maariflənməsindən 270
il sonra ermənilər də maarifləndilər”.

Xristianlığın Qafqaz Albaniyasında təbliğinin ilk siryanipərəst
dövründə İncil kəlamları Yaxın və Orta Şərqin bütün ölkələrində
olduğu kimi, siryani (arami) dilində yayılırdı. Bu, yalnız həvarilər və
onların şagirdlərinin deyil, həm də Suriya missionerlərinin fəaliyyəti
ilə bağlı idi. Moisey Kalankatulu öz əsərində siryanipərəst dövr
haqqında mühakimə yürütmək imkanı verən məlumatları təqdim
etmişdir; Suriya rahiblərinin IV-V yüzillərdə Albaniyadakı fəaliyyəti,
xristian abidələri üzərindəki arami yazıları haqqında olan xəbərlər
belə məlumatlardandır.

Xristianlığın “yunanpərəst” II mərhələsi, yuxarıda qeyd
etdiyimiz kimi, bütün Cənubi Qafqaz ölkələrində ümumi olsa da,
müddəti və xüsusiyyətləri baxımından fərdi cəhətlərə malik idi; bu
isə, sözsüz ki, siyasi səbəblərlə izah oluna bilər. Tədqiqatlar göstərir

22

ki, alban, erməni və iber kilsələrinin Bizans kilsəsi ilə münasibətləri
“siyasi şəraitlə bağlı işıqlandırılmalıdır; başqa sözlə desək, ölkənin
[Şərqi Roma] imperiyasından siyasi asılılıq dərəcəsi kilsənin
asılılığı səviyyəsində özünü göstərməlidir”. Məlumdur ki, bu asılılıq
Ermənistanda daha çox, İberiyada isə nisbətən az idi; Albaniyanın
isə heç bir asılılığı yox idi. Ona görə də ellinpərəst Maarifçi Qriqori
və onun nəvəsi Müqəddəs Qriqorisdən sonra Alban Apostol kilsəsi
Yerusəlim kilsəsi ilə münasibətlərini davam etdirirdi. Bütün bunlar
elmdə hakim olan fikrin – ilk xristian təbliğatçılarının Albaniyaya
Ermənistandan göndərilməsi fikrinin əsassız olduğunu göstərir.
Bu, sağ sahil Albaniyası vilayətlərində fəaliyyət göstərən xristian
təbliğatçılarının Ermənistandan, sol sahil Albaniyasının şimal – qərb
vilayətlərinə (yəni İori və Alazan çayları arasındakı vilayətlərə)
göndərilənlərin isə İberiyadan gəlmələri fikrinə də aiddir.

Məlum olduğu kimi, Sasanilər öz tabeliklərində olan
Cənubi Qafqaz xristian xalqlarına sabit münasibət bəsləmirdilər.
Xristianlığın Şərqi Roma imperiyasında (Bizans imperiyası) qələbəsi
(IV əsrin əvvəlində) bu münasibəti daha da gərginləşdirdi. Sasani
dövləti ərazisində rəsmi kilsə ilə mübarizə aparan müxtəlif xristian
təriqətlərinin müdafiə edilməsi başlanıldı.

Moisey Kalankatulunun məlumatına görə, Alban Arşaki
hökmdarları Urnayr, II Vaçe, III Vaçaqan müxtəlif bütpərəstlik
dinlərinin köklərini kəsmək üçün şiddətli mübarizə aparırdılar. V əsr
Aquen məclisində qəbul edilmiş qanunların ikisi xristianlığa qədərki
dinlərin qalıqlarının təqib olunmasına həsr edilmişdi.

23

Alban Avtokefallığı

IV əsrin sonuna yaxın Qafqaz Albaniyasında özünəməxsus
müəyyən subordinasiyası olan lazımi kilsə iyerarxiyası artıq təşəkkül
tapmışdı. Bu da alban klirinə alban kilsə başçısının təsdiqolunma
mərasimini özü keçirməyə imkan vermişdi. Moisey Kalankatulu
yazırdı: “Bizim [alban] katolikosunun təsdiqinə gəldikdə, müqəddəs
Qriqoriyə qədər ilk [alban katolikosları] Yerusəlimdə təsdiq
edilirdilər. Ondan sonra lap indi də bu mərasimi bizim yepiskoplar
özləri keçirirlər”.

Qafqaz Albaniyasında xristianlığın yayılmasında mühüm rolu
olmuş və Şəki yaxınlığında şəhid edilmiş həvari Müqəddəs Yelisey.
Afonlu Dionis tərəfindən çəkilmiş freska.

Belə çıxır ki, 340-cı ildə Alban Apostol kilsəsi artıq avtokefal
idi. Elmi ədəbiyyatda kilsənin avtokefallığı barədə iki nöqteyi-
nəzər mövcuddur. Tədqiqatçı V.V.Bolotovun fikrincə, Suriya-İran
kilsəsi özünün ilk iyerarxlarını (yepiskop rütbəli keşişlərini) Edessa
kilsəsindən almış, avtokefal kilsəyə çevrilərək, bütün tarixi boyu
heç vaxt Antioxiya patriarxlığından asılı olmamışdır. Yenə də onun
rəyinə görə, kilsə başçılarını onların tabeliyində olan Suriya-İran
yepiskopları seçir və təsdiq edirdilər. Tədqiqatçı Suriya-İran kilsəsinin
avtokefallığının səbəblərini izah etmir. Azərbaycan tarixinin ikinci
cildində qeyd edilir ki, bu, siyasi səbəblərlə izah olunur. Suriya-İran
kilsəsinin müstəqil İran dövlətində olması onun avtokefallığını təmin
etmişdi. Güman etmək olar ki, Albaniya dövlətinin də siyasi statusu
ilk iyerarxları qədim şərq Qüds patriarxlığında təsdiq olunan Alban

24

Apostol kilsəsinin erkən faktiki avtokefallığını müəyyənləşdirmişdir.
Digər nöqteyi-nəzərə görə, həvari mənşəli kilsələr avtokefal

sayılırdı. Beləliklə, kilsənin avtokefallığını izah edən hər iki nöqteyi-
nəzər, Alban Apostol kilsəsinin erkən müstəqilliyindən inamla
danışmağa imkan verir. Bu isə, IV – VI əsrlərdə Alban Apostol
kilsəsinin iyerarxiya baxımından erməni-qriqoryan kilsəsinə tabe
olduğunu, Alban Apostol kilsəsi katolikosunun erməni-qriqoryan
kilsəsinin katolikosu tərəfindən təsdiq edildiyini iddia edən erməni
alimləri Y.A.Manandyan və S.T.Yeremyanın fikirlərinin əsassız
olduğunu sübut edir.

Alban Apostol kilsəsinin avtokefallığı dini xeyir-dua (xirotoniya)
(bu mərasim təyin edilənin başına əl çəkməklə yerinə yetirildiyi üçün
onu əlqoyma da adlandırırlar) məsələsində də özünü təsiqləyir.

325-ci ildə çağırılmış ümumdünya I Nikeya məclisinin
qərarına görə yepiskopluğa keçirilmə həmin yeparxiyanın bütün
yepiskoplarının razılığı ilə baş verirdi; əgər bütün yepiskopların
yığışması çətinlik törədirdisə, onda mütləq ən azı üç yepiskopun
iştirakı və iştirak etməyənlərin yazılı razılığı tələb olunurdu. Nəticə,
mitropolitin təsdiqinə təqdim olunurdu.

Erməni katolikosları Qriqoridən başlayaraq erməni hökmdarı
Papın dövrünədək Qeysəriyyədə təsdiq olunurdular. Böyük
Ermənistanın qeyri-sabit siyasi vəziyyəti, Bizans imperiyası və
İrandan az və ya çox dərəcədə daimi asılılığı onun kilsəsini də
müvafiq vəziyyətə salırdı. N. Adontsa görə “Qriqoridən başlayan
erməni kilsəsinin ilk əsrindəki Ermənistanın IV əsrin sonunda
bölünməsinədək olan müddətdə Ermənistan əsasən imperiyanın
(Bizansın) protektoratlığı altında idi və ona görə, də onların kilsə
əlaqələri daha sıx idi”, yəni, erməni-qriqoryan kilsəsi imperiya

25

kilsəsindən asılı idi. Qafqaz Albaniyasının müstəqil vəziyyəti isə
Alban Apostol kilsəsinin avtokefallığını təmin edirdi.

451-ci ildə Xalkidonda çağırılmış IV ümumdünya kilsə
məclisindən sonra xristian dünyasında ehkamçı mübarizə
(monofizilərlə diofizitlər arasında) başlandı. Alban tarixçisinin
məlumatına görə, 491-ci ildə erməni, alban və gürcü kilsə
nümayəndələrinin iştirak etdiyi yerli məclis Xalkidon məclisini
pislədi. Gürcü tədqiqatçısı Z.N.Aleksidzenin fikrincə, Qafqaz
kilsələri Xalkidon məclisinə münasibətlərini ilk dəfə 506-cı ildə
Dvində çağırılmış məclisdə bildirdilər; alban, erməni və gürcü
kilsə iyerarxları, məhz burada, Bizans hökmdarlarının məqsədinə
uyğun olaraq diofızilərlə monofizilər arasında razılıq əldə etmək
olan birləşdirici siyasətə tərəfdar çıxdılar. Azərbaycan tədqiqatçısı
M.Xəlilovun apardığı araşdırmalara görə katolikos Abbasın dövründə
Alban Apostol kilsəsi 551-ci ildə Dvində keçirilən məclisə qoşulmadı
və monofizitliyi qəbul etmədi.

Lakin Sasanilərin ölkədə nüfuz dairəsinin genişlənməsi və
Zərdüşt dininin təsir qüvvəsinin artması Alban Apostol kilsəsini
məzhəblərarası mübarizə aparmasına yönləndirmiş və nəticədə Alban
Apostol kilsəsi Sasani şahənşahlarının bölgədə apardığı konfessional
siyasəti ilə uyğunlaşmaq məcburiyyəti qarşısında qalaraq, VII əsrin
sonlarında bölgədə yaranmış sosial-siyasi şərait onu monofizitliyə
(Моnofizitlik – V əsrdə yaranmışdır. Yunanca моno – “bir”, fizio-
“təbiət” dеməkdir. İsa Peyğəmbərin tək “təbiətini” - ilahiliyini
qəbul edir və bununla da diofizitlərdən fərqlənir. Buna görə onlar da
monofizitlər adlanırlar.) keçirmişdir.

26

Azərbaycanda İslamın yayılması və Alban
Apostol kilsəsinin zəifləməsi

Qanzasar monastırı (XIII əsrin birinci yarısı)

VII əsrin I yarısının sonlarından başlayan ərəb yürüşləri
nəticəsində ölkə Ərəb xilafətinin tərkibinə qatıldı və Azərbaycanda
İslam dini yayılmağa başlasa da bu dövrdə Qafqaz Albaniyası
əhalisinin xeyli hissəsi hələ də hakim sülalənin nümayəndələri
Mehranilərlə birlikdə xristianlığa etiqad edirdilər. Bu zaman Ərəb
xilafəti Sasanilərin dini siyasətinə analoji bir siyasət aparır, xristianlara
qarşı Sasani siyasətini davam etdirir, monofizit (Моnofizitlik – V
əsrdə yaranmışdır. Yunanca моno - “bir”, fizio - “təbiət’’ dеməkdir.
İsa Peyğəmbərin tək “təbiətini’’ - ilahiliyini qəbul edir və bununla da
diofizitlərdən fərqlənir. Buna görə onlar da monofizitlər adlanırlar)
və nestorianlara (nestorianlıq - V əsrdə yaranmışdır. Bu cərəyanın
ardıcılları qəbul olunmuş xristian ehkamlarına qarşı çıxaraq İsanın
insan təbiətini götürdüklərindən, müqəddəs Məryəmi də “Allah anası”
deyil, adi qadın olaraq qəbul etdiklərindən xristian ideologiyasının əsas
ehkamlarını –Allah-ata,Allah-oğul, Müqəddəs ruh – xristian üçlüyünü
sual altına alır və Müqəddəs Məryəmi adiləşdirir. Buna görə 431-ci
ildə Efesdə keçirilən III Ümumdünya kilsə qurultayında nestorianlıq
pislənilmişdir) üstünlük verir, diofizitlər isə təqib olunurdular. Çünki
diofizitlərdə Ərəb xilafəti özü üçün Bizans təhlükəsini görürdü. Məhz
bu baxımdan siyasi məqsədləri əsas götürən Ərəb xilafəti erməni-
qriqoryan kilsəsinin fəaliyyətini özü üçün təhlükəsiz sayırdı. VII

27

əsrin sonunda böyük Alban knyazı Cavanşirin ölümündən sonra
ölkədə sosial-iqtisadi durum xeyli ağırlaşmış, üç imperiyaya – Ərəb
xilafəti, Bizans və Xəzərlərə vergi vermək məcburiyyətində qalmışdı.
Yaranmış vəziyyətdə Ərəb xilafətinin hökmranlığından qurtulmaq
yolunu Bizans imperiyasında görən Alban Apostol kilsəsi VIII
əsrin əvvəllərində yenidən diofizitliyə qayıtmaq istəmiş, bu zaman
erməni-qriqoryan kilsəsinin məkri ilə üzləşmişdir. Belə ki, IV əsrin
sonlarından etibarən yeni “vətən” axtarışında olan erməni-qriqoryan
kilsəsi, Ərəb xilafətinin konfessional siyasətinin istiqamətlərini öz
maraqları ilə uzlaşdırmağı əsas götürərək, 704-cü ildə Alban Apostol
kilsəsində baş verən proseslər haqda xəlifə Əbd-əl-Malikə məktub
yazır, alban katolikosu Nerses Bakuru xilafətə qarşı xəyanətdə
günahlandırır. Moisey Kalankatulunun verdiyi məlumata görə erməni
katolikosu İlya xəlifə Əbd-əl-Malikə məktub yazaraq bildirir ki,
«Bərdə taxtında oturan indiki Albaniya katalikosu Bizans imperatoru
ilə sazişə girib, öz ibadətlərində onun adını çəkir və ölkəni məcbur
edir ki, hamı dini etiqadda ona qoşulsun.” Nerses Bakurun bu
hərəkətlərini əsas götürərək erməni katalikosu İlya xəlifədən xahiş
edirdi ki, o “günahlarına görə müstəhəqq” olduğu cəzaya çatmalıdır.”
Erməni katolikosu İlyanın məktubunu alan xəlifə Əbd-əl Malikin
verdiyi fərmandan sonra erməni-qriqoryan kilsəsi Cənubi Qafqazda
öz mövqyini möhkəmləndirə bilmişdi. Belə ki, xəlifə Əbd-əl Malikin
verdiyi fərmana görə, Alban Apostol kilsəsi özünün avtokefallığını
itirir, iyerarxik baxımdan erməni-qriqoryan kilsəsinə tabe edilir
və Nerses Bakurun kitabxanası Tərtər çayına atılır. Beləliklə,
Alban Apostol kilsəsinin təqib olunmasında, onun sərbəstlik və
müstəqillik hüququnun pozulmasında Erməni Qriqorian Kilsəsi

28

xüsusi rol oynayırdı. Alban Apostol kilsəsini öz nüfuzuna tabe etmək
istəyən erməni katolikosları məqsədlərinə çatmaq üçün, Sasanilər
dövründə olduğu kimi, ərəb hökmranlığı dövründə də Xilafətin hərbi
qüvvələrinin köməyinə əl atırdılar. Cənubi Qafqazda özlərinə arxa
axtaran Əməvilər ermənilər və albanlar arasındakı təfriqəçilikdən
bacarıqla istifadə edərək, Alban Apostol kilsəsinin erməni-qriqoryan
kilsəsinə tabe olunması üçün şərait yaratdılar.

Sonralar diofizitliyə qarşı hər yerdə mübarizə aparan erməni-
qriqoryan kilsəsi alban ruhanilərini öz mövqelərindən sıxışdırıb
çıxartdı və ölkənin ərəblər üçün əlçatmaz dağ yerlərində yaşayan
alban əhalisini qriqorianlaşdırmağa başladı. Bu proses nəticəsində,
ərəb müəlliflərinə görə, hələ X əsrdə də Bərdə və onun ətraflarında
işlədilən alban-arrani dili, eləcə də alban ədəbiyyatı abidələri tədricən
yoxa çıxdı.

Ancaq qriqorianlaşdırma prosesi və bunun nəticəsi olan
erməniləşdirmə albanların kəskin müqaviməti ilə üzləşdi. XIII əsrdə
Gəncədə yaşamış, mənşəcə alban olan tarixçi Kirakos Gəncəli yazırdı
ki, yalnız alban “rəislərinin”, yəni zadəganların çoxu erməni dilini
bilir və bu dildə danışırdılar. Deməli, hətta XIII əsrdə belə, Albaniya
əhalisinin hamısı erməni dilini bilmir və öz ana dilində danışırdı.

İ.P.Petruşevskinin qeydinə görə, erməni kilsəsi Albaniyada
«ölkəni erməniləşdirmək aləti olmuşdu. Onun bu rolu VIII əsrin
başlanğıcından etibarən, yəni erməni monofizi [kilsəsinin] katolikosu
Yeqiya (İliya) xəlifənin köməyi ilə xalkidonçuluq (diofizilik)
mövqeyində duran alban katolikosu Nersesi devirdikdən və
ermənipərəstlər – monofizilər tərəfindən Albaniyada xalkidonçuluq
(pravoslav yunanpərəst və gürcüpərəst) hərəkatı yatırıldıqdan sonra

29

xüsusilə nəzərə çarpırdı, bu hərəkat ruhanilər və knyazların bir hissəsi
tərəfindən alban kilsəsinin erməni kilsəsindən müstəqilliyini qorumaq
cəhdini əks etdirirdi».

Bu vaxtdan etibarən, xristian qaydası ilə ruhanilərin başına əl
qoyub, onları keşişliyə keçirmək hüququ alban katolikoslarından
erməni katolikoslarına keçir; Moisey Kalankatulunun yazdığına görə,
Albaniyada bundan sonra xalkidonçuluğa rəğbət bəsləyən hər kəs
“qılıncla və əsarətdə məhv edilməli” idi. Bəzi tədqiqatlarda işlədilən
“erməni Albaniyası”, “erməni albanları” ifadələri elə buradan
törənmişdir.

Beləliklə, keçmiş alban vilayətləri, o cümlədən Artsak (indiki
Qarabağın dağlıq hissəsi) İ. P. Petruşevskinin gəldiyi nəticəyə
görə, “heç bir zaman erməni mədəniyyəti mərkəzlərinə mənsub
olmamışdır”. Məşhur erməni tədqiqatçısı N. Adontsun fikrincə.
“Artsak həmişə erməni nüfuz dairəsindən kənarda olmuşdur”. İ. P.
Petruşevskinin yazdığına görə, “erməni kilsəsi Arran xalqlarının
erməniləşmiş nəsilləri arasında heç olmazsa Sünikdə Orbelyanların
nahararlığı dövründə və sonralar göstərdiyi mədəni təsiri göstərə
bilmədi”.

Beləliklə, erməni-qriqoryan kilsəsi, Ərəb xilafətinin köməyilə,
VIII əsrin başlanğıcından etibarən ərəb vilayəti Arrana çevrilən
keçmiş Qafqaz Albaniyasının xristian əhalisini qriqorianlaşdırmağa
başlasa da, sonrakı dövrdə bir tərəfdən erməni-qriqoryan kilsəsi
ilə, o biri tərəfdən gürcü pravoslav kilsəsi ilə mübarizə aparan
Alban Apostol kilsəsi XIII əsrin ortalarında avtokefallığını bərpa
edir, Qanzasar monastırı*( Azərbaycan Respublikasının Ağdərə
rayonunun Vəngli kəndində Xaçın çayının sol sahilində dağın

30

üstündə ucaldılmış məşhur Qanzasar məbədi Qafqaz Albaniyası
xristian memarlığının ən görkəmli abidələrindən biridir. Monastırın
divarında daş üzərindəki epiqrafik yazıdan məlum olur ki, bu abidə
“yüksək və böyük Arsax” ölkəsinin hökmdarı, geniş vilayətin çarı,
Böyük Həsənin nəvəsi, Vaxtanqın oğlu, Həsən Cəlal Dövlə və anası
Xorişə xatun tərəfindən 1216-1238-ci illərdə inşa edilmişdir.) Alban
Apostol avtokefal kilsəsinin iqamətgahına çevrilir. Məkansız qalan
erməni icması üçün yeni ərazilər axtarışında olan erməni-qriqoryan
kilsəsi, erkən orta əsrlərdən etibarən Azərbaycan torpaqlarına nəzər-
diqqətini yönəltmiş, Azərbaycanın maddi-mədəni irsi olan Alban
Apostol kilsəsinə sahib çıxmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu.
Əsrlərlə bu siyasəti yeridən erməni-qriqoryan kilsəsi XIX əsrin
birinci otuzilliyində Rusiya imperiyasının Azərbaycan torpaqlarının
işğalından sonra “Böyük Ermənistan” uydurması üçün münbit
şəraitin yetişdiyinə əmin olaraq, Alban Apostol kilsəsinin irsinə
sahib çıxmaq məqsədi ilə öz dindarlarının bölgədə imperiyanın siyasi
hakimiyyətinin sosial bazasını təşkil edəcəyinə Rusiyanı inandıra
bilmiş, imperator I Nikolayın 11 mart 1836-cı il tarixli Fərmanını
imzalamasında özünəməxsus xidmət göstərmişdi. Beləliklə, Alban
Apostol kilsəsinin maddi-mədəni irsinə nəzarət erməni-qriqoryan
kilsəsinin ixtiyarına keçdikdən sonra erməni millətçilərinin
Azərbaycanın tarixi torpaqlarına qarşı əsassız iddialar qaldırmaları
üçün münbit bir zəmin yaranmışdı.

Bu gün tarixi Azərbaycan ərazisinin (tarixi Sünik, Artsak, Xaçın,
eləcə də müasir Qarakilsə, Basarkeçər və s. yerlərin) bəzi kəndlərinin
köklü (sonradan köçüb gəlmə yox) erməni əhalisi “erməni kilsəsinin
etiqadına qoşulmuş və ermənilərə qarışmış” (A.İohannesyan)

31

albanların nəsillərindəndir. Bu yaxınlaradək onların qonşuluğunda
yaşayan, indi isə erməni təcavüzü nəticəsində qaçqına çevrilən
azərbaycanlıların bir qismi isə müxtəlif səbəblərdən islamı qəbul
etmiş, qədim alban soylarındandır.

İyerarxik münasibətlər

Cənubi Qafqazın digər kilsələri kimi, Alban Apostol kilsəsi də
ilk üç ümumdünya kilsə məclislərinin qərarlarını qəbul etdi. 325-ci
ildə Nikeyada çağırılmış ümumdünya məclisi bidətçi Ariyin küfrünü
lənətlədi; müəyyən düzəliş və əlavələrdən sonra Ariyin təliminin
əksinə olaraq İsanı Allahın oğlu, xəlq olunmamış [Allah] Ata ilə eyni
mahiyyətli sayılan din rəmzini qəbul etdi. Moisey Kalankatulunun
məlumatına görə, dinin bu rəmzi Alban Apostol kilsəsi tərəfindən
qəbul olundu.

381-ci ildə Konstantinopolda ancaq şərq kilsəsi nümayəndələrinin
iştirak etdiyi II ümumdünya kilsə məclisi çağırıldı. Məclis ariyanlığı
daha da inkişaf etdirərək Müqəddəs Ruhun xəlq edildiyini sübut edən
Makedoniyin küfrünü mühakimə etdi. Müqəddəs Ruhun Allah-Ata
və Allah-oğulla eyni mahiyyətliliyi haqqında təlimi yenidən irəli
sürdü. Ümumdünya kilsə məclisinə görə patriarxlar içərisində Roma
patriarxından sonra ikinci yeri Konstantinopol patriarxı tutdu; lakin
daha qədim şərq patriarxları bununla razılaşa bilməzdilər. 431-ci
ildə Efesdə keçirilən III ümumdünya kilsə məclisi Nestorun təlimini
(nestorianlığı) mühakimə etdi.

Bu zaman Bizans kilsəsinin özündə, xüsusilə də İsgəndəriyyədə
nestorianlığa müqabil olaraq yaranan və inkişaf edən yeni cərəyan
meydana çıxdı. Bu, sonralar Alban Apostol kilsəsinin də etiqad etdiyi,

32

xristianlığın monofizit cərəyanı idi. 451-ci ildə Xalkidonda keçirilən
IV ümumdünya kilsə məclisində İsada iki başlanğıcın – bitişməz
olaraq, ayrılmaz şəkildə iki təbiətdə dərk edilən, tək doğulmuş İsa
Oğul və İlahi olduğu qəbul edildi. Xalkidon məclisinin qəbul etdiyi
28-ci qanun böyük narazılığa səbəb oldu. Əslində elə bu qanun
yunan-Roma dünyasını parçaladı, bir çox Şərq kilsələrini imperiya
kilsəsindən ayırdı. Bu qanuna görə, Konstantinopol patriarxına başqa
tayfa və xalqların məskunlaşdığı Pont, Asiya və Frakiya yepiskoplarını
təsdiq etmək hüququ verilirdi.

Gürcü kilsəsi isə özünün əvvəlki mövqeyində – mülayim
xalkidonçuluqda qaldı.

Rəsmi təriqət tərəfdarlarını təqiblərə məruz qoyan Sasani şahları
öz dövlətlərində Bizans kilsəsi ilə mübarizə aparan müxtəlif təriqətləri
müdafiə etməyə başladılar.

O dövrdən etibarən Alban Apostol kilsəsinin başçısı hüquqi
olaraq katolikos (arxiyepiskop, patriarx) adlanmağa başladı. Faktiki
olaraq o, xeyli əvvəldən bu titula sahib idi. Albaniya şəraitində ali kilsə
rütbələri – patriarx, katolikos və arxiyepiskop birmənalı terminlər
kimi işlədilirdi. Halbuki yunan kilsə iyerarxiyasına görə patriarx
və arxiyepiskop hər biri ayrılıqda müstəqil rütbələr hesab olunur,
arxiyepiskop katolikos da adlana bilirdi. Yunan kilsə iyerarxiyasına
görə doqquz rütbə olmalı idi. Albaniyada isə, Moisey Kalankatuluya
görə, yeddi kilsə rütbəsi var idi.

Yeparxiyalar

Alban katolikosluğunun patriarxları 551-ci ildən “Albaniya,
Lpina və Çola katolikosu” titulunu daşıyırdılar. 552-ci ildə Alban

33

Apostol kilsəsinin mərkəzi paytaxt-şəhər Qəbələdən, yeni salınmış
paytaxt Bərdə (Partav) oldu.

Yadelli qüvvələrin assimilyasiya siyasətinə qarşı dura biləcək
Alban Apostol kilsəsinin müstəqilliyinin bərqərar edilməsində,
dini ayin və mərasimlərin möhkəmləndirilməsində, qeyri-
xristian inam qalıqlarının məhv edilməsində, ruhanilərin maddi
bazasının yaradılmasında, onların hüquqi və iqtisadi imtiyazlarının
möhkəmləndirilməsində, albanların kilsə qarşısında maddi və dini
öhdəliklərinin qanuniləşdirilməsində alban hökmdarı III Vaçaqanın V
əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində keçirdiyi Aquen məclisinin qərarları
həlledici rol oynadı.

Kilsənin hakimiyyəti kilsə-inzibati vahidləri (yeparxiyalar,
yepiskopluqlar) üzrə bölüşdürülürdü. Albaniyada yepiskopluğun
ərazisi vilayətin ərazisini əhatə edirdi, yəni kilsə inzibati vahidi
inzibati-ərazi vahidi ilə üst-üstə düşürdü. Lakin yepiskopluq hər
vilayətdə yox idi. Məsələn, Artsakda on bir vilayət olduğu halda,
yepiskopluqlar ancaq üç vilayətdə – Habandda, Mets-Koqmankda
və Mets-İrankda var idi. Bəzən bütöv bir əyalət (nəhəng),
Balasakanda (Paytakaranda) olduğu kimi, yalnız bir yepiskopluğa
malik olurdu. Görünür, bu, xristianlığın həmin yerdə yayılma
dərəcəsindən asılı idi.

Yepiskopluqlar məsələsinin işıqlandırılmasında əsasən, kilsə
məclisləri aktlarının qalıqları qiymətli məxəz rolunu oynayır. Lakin
bu aktlar da məclislərdə iştirak etmiş yepiskopların sayını tam əks
etdirmir, bu cəhət daha çox VI əsrin sonlarından etibarən çağırılan
məclislərin siyahılarına xasdır. Həmin vaxtdan dini ixtilaflar dövrü
başlayır, ölkə ehkamçı partiyalara bölünür; məhz buna görə kilsənin

34

bir çox nümayəndələri bu və ya digər məqsədlə məclislərdə iştirak
etmirdilər. Kilsə ixtilafları VIII əsrədək davam etmişdir.

V əsrdə və ondan sonrakı dövrlərdə çağırılan məclislərin
siyahılarının təhlili kilsə inzibati vahidlərinin artdığına dəlalət edir;
bu da, həm yeni yepiskopluqların meydana çıxmasında, həm də
mövcud yepiskopluqların xırdalanmasında təzahür olunur. Belə ki,
V əsrdən VIII əsrədək Haband vilayətinin yepiskopluğu Haband
(Amaras) şəhərində yerləşirdi, VIII əsrdən etibarən Amaras vilayətə,
həm də müstəqil Amaras yepiskopluğuna çevrilir, Haband isə ayrıca
yepiskopluq kimi qalır. V-VIII əsrlərdə Albaniyada 12 yepiskopluq
vardı: Kabalaka (Qəbələ), Qaşua, Yeuta, Amaras Tsri, Balasakan,
Şəki, Girdiman, Mets-Koqmank, Mets-İrank, Haband, Partav (Bərdə).

Ehkam baxımından gürcü kilsəsi kimi, Alban Apostol kilsəsi
də sabit olaraq monofiziliyə tərəfdarlıq etmirdi. Sasanilərin
Cənubi Qafqazdakı siyasi nüfuzlarının düşməsi monofizilərin kilsə
hegemonluğunun dağılması ilə müşayiət olunurdu. VI əsrin sonu –
VII əsrdə Cənubi Qafqazda Bizansın siyasi nüfuzunun güclənməsi
ilə əlaqədar olaraq Alban Apostol kilsəsi gürcü kilsəsi ilə birlikdə
diofiziliyə qoşuldu.

607-ci ildə keçirilən Dvin məclisində gürcü kilsəsi özünün
xalkidonçuluq məzhəbini tutduğunu və rəsmən erməni-qriqoryan
kilsəsindən ayrıldığını bəyan etdi. Alban Apostol kilsəsi isə rəsmi
surətdə erməni-qriqoryan kilsəsindən ayrılmasa da onun bəzi icmaları
və yepiskopluqları xalkidonçuluğa tərəfdar çıxırdılar.

Cənubi Qafqazın ərəblər tərəfindən fəthindən sonra, VIII əsrin
əvvəllərində işğalçıların təzyiqi və erməni-qriqoryan kilsəsinin fəal
iştirakı ilə Alban Apostol kilsəsi diofizitliklə əlaqəsini kəsdi. Xristian

35

əhalisinə qarşı ardıcıl olaraq Sasanilərin siyasətini davam etdirən
Xilafət Bizans təsirinin güclənməsinin qarşısını almaq məqsədilə
monofizit məzhəbini müdafiə etdi. Siyasi məqsədlər güdən ərəb üsuli-
idarəsi tabeliyində olan xristian əhalisi və kilsələrinin fəaliyyətini
uzlaşdırmağa çalışaraq, erməni ruhanilərinin köməyi ilə Alban
Apostol kilsəsini monofizi kilsəyə çevirdi Alban Apostol kilsəsi
avtokefallığını itirmiş, erməni katolikosunun başçılığı altında bərabər
hüquqlu uniya (ittifaq) əsasında fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.
Bu asılılıq özünü əslində bərabər mənsəbli iki din xadimindən
birinin – erməni katolikosunun alban katolikosunu öz vəzifəsində
təsdiq etməsində göstərirdi. Bu isə faktiki olaraq iyerarxik prinsipin
pozulması demək idi.

Kiş kilsəsi

Nəinki Qafqaz Albaniyasının, hətta bütün Cənubi Qafqazın bu
ilk xristian kilsəsinin tikildiyi yer, bir çox tədqiqatçıların fikrincə,
məhz indiki Şəki rayonunun Kiş kəndidir və həmin səbəbdən də
indi Şəkinin Kiş kəndindəki kilsə “Müqəddəs Yelisey kilsəsi” adı ilə
tanınmaqdadır.

Alban apostol kilsəsi Qafqazda, eləcə də bütün xristian
dünyasında ən qədim kilsələrdəndir. Albaniyada xristianlığın
yayılması, ilk kilsəsinin yaradılması apostolların adı ilə bağlıdır ki,
qədim mənbələrdə də bu kilsənin Kiş kəndində (Gis) tikilməsi haqda
məlumatlar var.

“Ədalət Günəşi»nin zühur olan günlərində və bizim xilaskarımız,
Dərkedilməz Varlığın şöhrət və mahiyyəti olan Atamızın zühur edib,
bütün insanların qeydinə qalmaqla və heç bir zaman ayrılmadığı öz

36

varlığının şöhrətinə sahib olması zamanda o, öz müqəddəs və sevimli
şagirdlərinin (havarilərini) bütün dünyaya təbliğatçı kimi göndərir və
biz Şərq xalqına müqəddəs havari Faddey təyin olunmuşdur. Faddey
Artaz vilayətinə gəlir və burada çar Sanatürkün əliylə şəhid olur.
Faddeyin şagirdi müqəddəs Yelisey Qüds şəhərinə qayıdıb, öz dindaşı
havarinin həsəd oyadan şəhidliyi haqda söhbət edir. Bundan sonra
Yelisey Qüdsün birinci patriki Ağamızın qardaşı müqəddəs Yakovun
tövsiyəsiylə müqəddəs Ruh naminə Şərqə təyin edilir. Yelisey öz
sərəncamına Şərqi (Albaniyanı) alır. Qüdsdən ayrılıb İrana gedir və
oradan ermənilərin gözündən qaçaraq Məsküt elinə keçir. Öz təbliğini
o, Çolada başlayır və müxtəlif yerlərdə şagird toplayaraq, onlara
xilaskarı andırmağa çalışırdı. Müqəddəs patrik Gisa gəlir, burada
kilsə tikir və qansız qurban verir. Bu yer Şərqin bütün kilsələrinin və
şəhərlərinin başlanğıcıdır və biz şərqlilərə xristianlığı qəbul edilməsi
mənbəsidir.”

1824-cü ildə Şəki əyalətində əhalinin ilk siyahıyaalınması
zamanı Kiş kəndində 1 nəfər də olsun xristian, o cümlədən xristian
din xadimi qeydə alınmamışdır. Rəşid bəy Əfəndiyevin şəhadətinə
görə də 20-ci əsrin əvvəllərində Kiş kəndində 1 nəfər də olsun xristian
yox imiş, amma o, qeyd edir ki şəhərdə, yəni Nuxa (Şəki) şəhərində
məskən salmış Zuğ (‫( )غوز‬Tuğ?) erməniləri kilsəni “... mənimsəmişlər
və divarının üzünə suvaq vurub üstünə dəmir çəkmişlər. Bu minvalın
zahirini asarü-ətiqəlik (tarixi abidə) halından çıxarmışlar”. Rəşid
bəy həmçinin, bu kilsənin “həvarilər zamanından qalma” olduğunu
vurğulamaqla yanaşı, həm də qeyd etmişdir ki, abidənin ətrafında
qazıntılar aparılarsa “gözəl nəticələr verməyi şübhəsizdir”.

37

Fərziyyələr

Tədqiqatçıların Yeliseyin kilsə tikmiş olduğu Kiş kəndi
haqqında da müxtəlif fərziyyələri var. Z. N. Yampolski həmin yaşayış
məntəqəsinin Şəkidə yerləşən Kiş kəndi, R.B. Göyüşov isə bu kəndin
Xocavənd rayonundakı Kiş kəndi olduğunu iddia etmişdilər.

Strabon qədim albanların dini haqda məlumat verərkən, onların
Helios, Zevs və Selenaya sitayiş etdiklərini, Selenaya isə xüsusi
rəğbətlərini olduğunu yazmışdır. “Selena məbədi İberiya sərhədləri
yaxınlığında yerləşir. Buranın kahini çardan sonra ikinci adamdır. O,
geniş və yaxşı məskunlaşmış müqəddəs torpaqları və məbəd qullarını
idarə edir”.

Z. N. Yampolski e.ə. V əsr – b.e. II əsrlərinə aid mənbələri tədqiq
edərək Albaniyada məbəd, Allaha həsr olunmuş vilayətin olduğunu
qeyd etmişdir. A. E. Krımski Selena məbədinin Şəki vilayətində
yerləşdiyini, K. V. Trever isə Şəki vilayətinin e.ə. I əsrdə İberiya
sərhədlərindən uzaqda yerləşdiyini və bu məbədin Qum bazilikasının
yerində olduğunu söyləmişdir.

Selena məbədinin yerində Kiş kilsəsini inşa etdirmiş, Şəki
yaxınlığında şəhid edilmiş həvari Müqəddəs Yelisey, ikona, Cotaari
kilsəsi Şəki vilayətinin indiki Şəki–Zaqatala bölgəsinin ərazisini əhatə
etdiyini nəzərə aldıqda, bu müqəddəs vilayətin məhz Şəki vilayəti
olduğu güman edilir. Şəki vilayəti cənub-şərqdə Qəbələ, qərbdə və
cənub-qərbdə Kambisenayla, şimal-şərqdə Lpina ilə həmsərhəd
idi. Onun şimal sərhədi İberiyaya kimi uzanırdı. Şəki vilayətinin
müqəddəs vilayət olması fikrini təsdiq edən bir fakt da keçmiş
Şəki vilayətinin ərazisinə aid olan Şəki – Balakən bölgəsində Qum
bazilikası (IV – V əsrlər), Ləkit kilsəsi (V – VI əsrlər), Zəyzid (VI-

38

VII əsrlər) və s. kimi məbədlərin olmasıdır ki, onlar da əvvəllər dini
mərasimlər keçirilən köhnə məbəd qalıqlarının yerində inşa edilib.
Bu proses Ermənistan və Gürcüstanda da eyni tərzdə baş vermişdir.
Ərəblər Azərbaycanı işğal etdikdən sonra onlar da paqan və ya
xristian məbədlərinin üzərində məscidlər tikir və ya onları məscidə
çevirirdilər. Bunlara misal olaraq İçərişəhərdəki cümə məscidini və
Katuk monastrını (V-XII əsr) göstərmək olar.

Kiş məbədinin tikilməsi haqda da tədqiqatçıların bir-birilə
ziddiyyət təşkil edən fikirləri mövcuddur. 2000 – 2001-ci illərdə Kiş
məbədində aparılmış arxeoloji qazıntılarda arxeoloq – məsləhətçi
kimi Norveç tərəfini təmsil edən professor Bernar Sturfiel məbədin XI
– XII əsrlərdə tikildiyini iddia edir. O, öz fikrini aşağıda göstərilmiş
üç mülahizə əsasında sübüt etməyə çalışmışdır:

I. Kiş məbədinin tikintisi zamanı bünövrə qazılmış torpaq
qatından götürülmüş nümunələrin radiokarbon analizinin nəticələrinin
990-1160-cı illərə aid olduğunu əsas gətirərək məbədin bünövrəsinin
ən aşağı qatının da bu vaxt salındığını;

II. Məbədin ən aşağı qəbirlərinin bu əraziyə gəlmiş ilk xristianlara
məxsus olduğunu və bu qəbirlərdəki insan sümüklərinin radiokarbon
analizinin nəticələrinin 980-1060-cı illər olduğuna əsaslanaraq Kişə
xristianların göstərilən tarixdə gəldiklərini;

III. Mehrabın arxeoloji tədqiqindən əldə olunan nəticələr Kiş
məbədinin 3 mərhələdən ibarət fəaliyyət dövrünün I mərhələsində
diofizit, II-III mərhələlərində isə monofizit təriqətinə riayət etdiyinə
əsaslanaraq məbədin apostollar tərəfindən deyil, XI-XII əsrlərdə
gəlmə xristianlar tərəfindən tikilmişdir.

Digər Norveç alimi ByonVeqqi Kişdə xristianlığın mövcudluğunu

39

təsdiqləyən yazılı mənbənin V əsrdən qədim olmadığına əsaslanaraq
məbədin də tikilməsini bu tarixdən sonraya aid olduğunu qeyd
etmişdir.

2000-2001-ci illərdə Kiş məbədində aparılan arxeoloji
qazıntılara rəhbərlik etmiş memarlıq doktoru Vilayət Kərimov
arxeoloji qazıntıların nəticələrinə əsaslanaraq Kiş məbədinin sadə
təknefli bazilikadan günbəzli memarlığadək 5 tikinti mərhələsini
müəyyənləşdirmişdir. Prof. V. Kərimov qeyd edir ki, Kiş məbədinin
memarlıq xüsusiyyətləri Qafqaz Albaniyası memarlığının ilkin
xristian mərhələsinə aiddir.

Kiş kilsəsi sadə birnefli plan əsasında inşa edilmişdir. Kiş kilsəsi
günbəzlə örtülmüş zal formalı kilsələr qrupuna aid olmaqla, şərq
tərəfdən yarımdairəvi apsida ilə tamamlanır. Kilsənin planlaşdırma
həlli erkən orta əsrlər Qafqaz Albaniyası memarlığı üçün xarakterik
xüsusiyyətlərə malikdir. Bir qədər uzun ibadət zalı bir cüt pilyastrla iki
hissəyə bölünür. Şərq tərəfdən zala altar apsidası birləşir. Pilyastrlar
vasitəsiylə T-formalı məkan kəsişən arkaların saxladığı tağvari damla
örtülür. Apsidanın triumfal arkası da bu cür həndəsi quruluşa malikdir.
Yan divarların pilyastrlar və apsida arasındakı dərin hissələri də
anoloji görünüşə malik ikimərtəbəli arkalarla tamamlanır. Dörd arka
vasitəsiylə formalaşdırılmış düzbucaqlı sferik parusların köməyi ilə
barabanın oval təməlinə keçir, bu təməl üzərində günbəz yüksəlir.

Kilsənin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri ibadət zalının
düzbucaqlı həcminə birləşən yarımsilindrik altar apsidasıdır. Digər
bir mühüm cəhət isə yan divarların günbəzaltı hissəsində yerləşən və
xaç-günbəz formalı kilsələrin transeptini xatırladan divar tağları əmələ
gətirən üçbucaqlı formaya malik hissələrdir. Bu cür psevdotransept

40

nəinki Qafqaz Albaniyası memarlığı, eyni zamanda Qafqaz ölkələri
memarlığında unikal haldır.

Kilsə iri əhəngdaşı bloklarından inşa edilmişdir. Pəncərə kənarları
üç hissəli yarımdairələrlə əhatələnmişdir ki, onların da ortada olanı
kənarda olanlardan iki dəfə enlidir. Barabanın yarımslindrik həcmi
təməldə və karnizdən bir qədər aşağıda yarımdairəvi profilə malikdir.
Binanın indiki planlaşdırma həlli, altar apsidası ilə birlikdə IV-V
əsrlərdə formalaşmış, sonrakı dövrdə günbəz inşa edilmişdir.

2000-ci illərdə Azərbaycan və Norveç tədqiqatçı-arxeoloqları
tərəfindən həyata keçirilmiş “Kiş” layihəsi əsasında kilsə memarlıq,
arxeologiya və tarixi baxımdan tədqiq edilmiş, restavrasiya və
muzeyifikasiya işləri həyata keçirilmiş, əsas inşaat mərhələləri
müəyyən edilmişdir. Bu qazıntılar məhdud ərazidə aparılmasına
baxmayaraq, Kiş məbədinin fəaliyyəti dövrünün bütün mərhələlərini
izləməyə imkan vermişdir. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyən
edilmişdir ki, Kiş kilsəsi I-II əsrlərdə, tunc və erkən dəmir dövrünə
aid materiallarla zəngin qədim ibadət yerində inşa edilmişdir. Kiş
məbədi sadə təkzallı bazilikadan günbəzli memarlığadək 5 tikinti
mərhələsi keçmişdir. Məbədin ən aşağı qatlarının arxeoloji tədqiqi
mübahisələrə səbəb olan onun ilkin tikinti tarixini təyin etməyə
imkan yaratmışdır. Abidə dövrümüzə yeniləşdirilmiş görkəmində
gəlib çatmışdır. Məbədin divarları həm içəridən, həm də çöl hissədən
qismən suvaqlanmışdır (B. Strufiel də gəldiyi qənaətdə məhz bu
suvaq qatının radiokarbon analizinə əsaslanırdı).

41

Kiş kilsəsi ərazisində tapılmış Qafqaz Albanlarına
aid məzar

Qapı və pəncərələrə görə yenidənqurma işlərinin əsasən tikilinin
yuxarı hissəsində aparıldığı müəyyənləşdirilmişdir. Adi təkzaldan
ibarət olan kilsə özündə ilkin və sonrakı tikililərin maraqlı detallarını
saxlayır. Kiş məbədi əhəngdaşından tikilmişdir. Məbədin daxili cüt
sütunla 2 hissəyə bölünür ki, şərq hissəsi qərb hissədən kiçikdir.
Məbədin divarlarında heç bir yazı yoxdur. Kilsə divarlarının çıxıntısı
nalabənzər olub, 2 dərin deşiyi var. Mehrab mərkəzdə yerləşib və
düzbucaqlı formasındadır. Məbədin orta hissəsində dəyişikliklər baş
verib ki, bu da onun bütün həcmini örtən 2 sütun və mehrabın çıxıntısı
üzərində dayanan günbəzin qoyulmasıyla əlaqədardır. Bütün bu
dəyişikliklərə görə, həmin dövrdə xristian memarlığında konstruksiya
probleminin artıq həll olunduğu və alban xristian məbədi nümunəsində
dini binaların tikildiyi fikri söylənmişdir. Kiş məbədi qədim bünövrə
üzərində tikilib. III – V əsrlərdə onun üzərində kiçik təkzallı bazilika
tipli kilsə tikilib və VI – VII əsrlərdə həmin kilsə memarlıq formasını
dəyişib.

1,08 – 1,12 sm dərinlikdə, məbəd binasının ən aşağı qatında
qədim bünövrə aşkara çıxarılmışdır ki, onun da üzərində Kiş kilsəsinin
erkən divarları ucaldılmışdır. Bünövrə böyük olmayan qaya və çay
daşlarından hörülmüşdür. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində üzərində
məbəd ucaldılmış bu bünövrənin e.ə. IV əsrdə salınması məlum
olmuşdur. Qədim bünövrə düzbucaqlı planda tikilmiş və divarın
qərb hissəsində nəzərə çarpan ovalşəkilli forma əmələ gətirmişdir.
Bünövrənin dərinliyi 110 sm-dir.

III tikinti mərhələsi VI – VIII əsrləri əhatə edir ki, bu zaman

42

da məbədin yuxarı hissəsində yenidənqurma işləri aparılmış və ona
çadırlı örtüyü olan baraban əlavə olunmuşdur. Arxeoloji qazıntılar
nəticəsində məbədin giriş qapısının altında qədim bünövrənin
qalıqları aşkar olunmuşdur ki, onun da üzərində e. I – II əsrində Kiş
məbədi ucaldılmışdır.

A.S. Xaxanova Qafqaza səfərləri haqqında məlumat verərkən
provaslav Kiş məbədinə qriqoryan ermənilərin iddia etdikləri və
məbədin gürcü – erməni memarlığında tez – tez rast gəlinən günbəzinin
olduğunu qeyd etmişdir. O yazır ki, “...məbədin mehrabı yarımdairə
formasındadır və görünür ki, elə də uzaq olmayan dövrdə erməni
mehrabına oxşadılaraq məbədin quruluşunun qəsdən dəyişdirilməsinə
cəhd edilmişdir.” [35]

B. Sturfielin məbədin fəaliyyəti dövrünün I mərhələsində diofizit
sonuncu 2 inkişaf mərhələsində monofizit təriqətinə riayət etdiyi
fikrini belə izah edilir ki, VI əsrin əvvəllərində, VII əsrdə cənubi
Qafqazda Bizansın siyasi təsirinin güclənməsi ilə əlaqədar olaraq,
alban və gürcü kilsələri diofizit cərəyanına qoşuldular. Bu dövr
məbədin III tikinti mərhələsinə uyğun gəlir ki, bu zamanda məbəd
diofizit təriqətinin ehkamlarına uyğun yenidən qurulmuşdur. 705 –
ci ildə Ərəb Xilafəti siyasi məqsədlərlə öz tabeliyində olan xristian
əhalisinin, kilsənin fəaliyyətini əlaqələndirməyə və nəzarət altında
saxlamağa cəhd göstərərək, erməni kilsəsinin bilavasitə yaxından
köməyilə alban kilsəsini monofizit kilsəyə çevirdi və iyerarxik
baxımdan onu monofizit məzhəbli erməni kilsəsinə tabe etdi. [36]

Bu zamanda da məbəd monofizit təriqətinin ehkamlarına uyğun
olaraq yenidən qurulmuşdur. B. Sturfielin təyin etmiş olduğu III
mərhələ isə A. Xaxanovanın qeyd etdiyi “elə də uzaq olmayan dövrdə

43

edilmiş yenidənqurma işləri ilə” həmdövrdür. Belə güman edilir ki,
bu yenidənqurma işləri 1836-cı ildə Rusiya hakim dairələrinin qərarı
ilə Alban kilsəsinin ləğv olunmasından sonra Kiş məbədinin erməni
memarlığına uyğunlaşdırılması məqsədilə edilmişdir. Arxeoloq Nəsib
Muxtarovun verdiyi məlumata görə, 1864, 1930-cu illərdə kilsə
ermənilər tərəfindən təmir olunmuş və nəticədə onun görünüşü əsaslı
şəkildə dəyişdirilmişdir.

Arxeoloji qazıntılar zamanı məbədin şimal-şərq divarlarının
yarımqövs çıxıntısının altında torpaq qəbir aşkar olunmuşdur. Qəbrin
örtüyü 3 qatdan ibarət olub, I qat gil, kömür, kül və torpaq, II qat gil,
III qat isə eynilə I qata oxşar qarışıqdan ibarət idi. Gilli torpaqda oval
şəkilli 90 x 60 sm ölçüsündə olan torpaq qəbir şərq – qərb istiqamətində
idi. Qəbir məbədin şərq divarının təməlinin içərisinə daxil olmuşdur
ki, buranın da döşəməsi hamarlanmış və küncləri basılmışdır, küllü
döşəmənin üzərində iki kiçik öküz başı dəfn olunmuşdur. Onlar
qırmızı dulus bardağın iri qırıqları üzərinə qoyulmuş vəziyyətdə idilər
və onların üzləri şərqə istiqamətləndirilmişdir. Kəllələrin üzərində
və ətrafında müxtəlif tipli dulus qabların qırıqları, buynuz qırığı,
yumru daş, heyvanların digər sümükləri arasında isə sümük ox aşkar
olunmuşdur.

Qəbrin dulus avadanlığı iri qabların hissələrindən ibarətdir ki,
onlar da Kür-Araz mədəniyyətinə aiddirlər. Məməşəkilli əltutanlar,
bardağın yumurtaya bənzər gövdəsi, daraqşəkilli bəzək və s. son
eneolit dulusçuluğuna xas olan cəhətlərdir. Dulus məmulatı yerli
xarakterlidir. 2 öküz başlı torpaq qəbir sözsüz ki, ayin xarakterlidir.
Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatlar aparılmış Əliköməktəpəsi və
Babadərviş abidələrində də bu cür ayin xarakterli dəfn adətləri qeydə

44

alınmışdır. Torpaq qəbir e.ə. IV – III minilliyin qovşağına aiddir.
Məbəd tikilərkən ustaların qəbrin mövcudluğu haqda məlumatları
olub. Belə hesab edilir ki, bu ərazi köhnə müqəddəs yer hesab edilib
ki, burada da qəbiristan və ya yaşayış yeri ola bilər.

Kişdə arxeoloji tədqiqatlardan sonra belə qərara gəlinmişdir
ki, Şəki bölgəsinin Kiş kəndi ərazisində yerləşən məbəd həqiqətən
də Müqəddəs Yelisey tərəfindən tikilmiş, şərq kilsələrinin anası
və mitropoliya olmuş, Kişdə hələ xristianlıqdan da öncə Qafqaz
Albaniyasında xüsusilə rəğbət bəslənilən Selena ilahəsinə həsr
olunmuş məbədin mövcud olmuş və burada Gis – Kürmük
arxiyekiskopluğu, sonra isə Yelisey, Çuketi və Şəki yekiskoplarının
mərkəzi yerləşmişdir.

Bizim dövrümüzə qədər kilsəni salamat saxlamış tarixi
Azərbaycan torpağının qədim və zəngin mədəniyyəti haqqında müasir
nəsillərə maddi dəlillər vermişdir. Kişdəki məbəd nəinki Qafqaz
Albaniyasında (Azərbaycanda), eləcə də bütün Qafqazda təqribən
iki min il bundan əvvəl xristianlığın başlandığını simvollaşdıran
görkəmli tarixi abidədir.

45

Udilər

Udilərə aid ilk məlumat hələ 2500 il bundan əvvəl verilmişdir.
Bu etnosun əcdadları olan utilər haqqında e.ə. V əsr yunan müəllifi
Herodotun “Tarix” əsərində məlumat var. E.ə. l əsrdə yaşamış
Strabonun “Coğrafiya” əsərində Xəzər dənizi və Qafqaz Albaniyası
haqqında məlumatında udilərdən danışılır. Udi sözünə termin kimi
ilk dəfə Böyük Plininin (l əsr) “Həqiqi tarix” əsərində rast gəlinir.
Ptolomeyin “Coğrafiya” əsərində, Xəzər dənizinin ətrafında müxtəlif
tayfaların, o cümlədən – udinlərin yaşadığı göstərir. Udilər Alban
çarlığının yaranmasında mühüm rolu olan 26 alban tayfalarından
biridir.

Udilər haqqında daha ətraflı VIII əsrdə yaşamış Moisey
Kalankatulunun “Alban tarixi” əsərində məlumat verilmişdir. O,
özünü udi tayfalarına aid edir. O, Aranda 26 alban tayfalarının olması
haqda məlumat verir: “Onun (Aranın) oğlundan Udi, Qardman,
Çavdey, Qarqar knyazlıqları yaranmışdır”.

VII əsrdə ərəblərin Azərbaycanı işğal etdikdə və bütün ölkəni
ərəb xilafətinə qatanda əhalinin böyük hissəsinə, o cümlədən udilərə
İslam dinini qəbul etdirirlər. Lakin onların bir hissəsi əvvəlki
inamlarını saxlayırlar. Hələ VI əsrdə aftokefal alban kilsəsini güclə
öz tabeliyinə cəlb etmək cəhdləri olmuş, VII əsrdə ərəb xilafətinin
icazəsi ilə erməni – qriqoryan kilsəsinin tərkibinə daxil edilmişdir.
Alban katalikosunun qalmasına baxmayaraq, aktiv olaraq alban –
xristianların etnik köklərinin dəyişdirilməsi və erməniləşdirilməsi
siyasəti gedirdi. Nəticədə, Dağlıq Qarabağda onlar bütövlükdə öz

46

dil və mədəniyyətlərini itirmiş oldular. Qəbələ və Oğuz ərazisində
udilər öz adət - ənənələrini və dillərini (yazısız) qoruyub saxlaya
bilmişlər. 1836-cı ildə rus pravoslav kilsəsi və Rusiya idarəçiliyi
alban katalikosunun taxtını və dəftərxanasını ləğv etdikdən sonra,
udin – xristianlar erməni kilsəsinin tam təsiri altına düşürlər.

Azərbaycanda İslam dininin yayılması və türk dilinin inkişafı
ilə əlaqədar, Azərbaycan xalqının uzun müddət formalaşması ilə
vahid – azərbaycanlı etnosu yaranmışdır. Lakin udi – xristianlar bu
günkü günümüzə qədər etnik qrup kimi öz dillərini, maddi və mənəvi
mədəniyyətlərini qoruyub saxlamışlar. Udi dili Qafqaz dil ailəsinə
aiddir. Lakin udilər Azərbaycan xalqının əcdadlarından biri hesab
edilir.

Lakin udi etnosu XIX əsrin birinci yarısında öz tarixinin ən
dəhşətli anlarını, illərini yaşamalı olur. Çar Rusiyası tərəfindən
Qarabağa köçürülən ermənilərin hiyləsinə düşən Rusiya çarı 1836-
cı ildə fərman imzalayaraq Alban kilsələrini ləğv edib, Alban
məbədlərini, kilsəyə aid olan bütün avadanlığı və sənədləri erməni
apostol kilsəsinə verir. Beləliklə, bu etnos demək olar ki, məhvə
məhkum olunur. Onlar ya qriqoryanlığı qəbul edib erməni olmalı,
yaxud dinsiz, kimsəsiz “dərvişlərə” çevrilməli idilər. Lakin udin etnosu
misilsiz qəhrəmanlıq göstərib 160 ildən çox bir dövrdə öz dininə, adət-
ənənələrinə, dilinə, tarixi vətəninə sadiq qalmış, erməniləşməmiş,
əksinə, 1836-cı ildə həyata keçirilən tarixi ədalətsizliyi həmişə
aradan götürməyə çalışmışlar. Bu işdə onlara tarixən bir kökdən olan
azəri bacı-qardaşları kömək etmiş, alimlər, arxeoloqlar nəhayət ki,
udilərin haqlarını qoruyan cildlərlə kitablar yazmış, “yersiz gəldi,
yerli qaç” prinsipinə öyrənmiş erməni alimlərinə sübut etmişlər ki,

47

Azərbaycanın tarixi torpaqlarında yaşayan yəhudi, türk, udi qəbilələri
kökcə çox yaxın olmuşlar.

Qəbələ rayonun Nic kəndi özündə təbiətin gözəlliyini əks
etdirməklə yanaşı, olduqca maraqlı və qədim tarixə malikdir.
Azərbaycan miqyasında yaxşı tanınan bu kənd haqqında danışılanda,
ilk növbədə onun sakinləri olan udinlər yada düşür. Amma burada
təkcə udilər yaşamır. Bu kənddə qədim alban əhalisinin törəmələri olan
udilərlə yanaşı, azərbaycanlılar və ləzgilər də yaşayır. 7285 ha ərazisi
olan Nic kəndinin əhalisinin 50%-i udinlər, 40%-i azərbaycanlılar,
10%-i isə ləzgilər təşkil edir. Ayrı-ayrılıqda 14 məhəllədən ibarət olan
Nic kəndinin ərazisinin 2053 hektarı bələdiyyənin nəzarətindədir.
Kənddə 2 məscid, 3 kilsə, 1 mədəniyyət evi, 1 kitabxana, 1 otel,
3-ü rus dilində və 2-si Azərbaycan dilində olmaqla 5 orta məktəb, 4
kinoklub, 1 xəstəxana və 1 uşaq bağçası var.

Qədim tarixə malik olan Nic kəndində xeyli abidə aşkarlanıb.
Nicin Abdallı adlanan ərazisində 1926-cı ildə Yolulutəpə adlanan
torpaq qəbirlər var, Ağdəlləhli adlanan ərazidə tapılan qəbir daşlarının
üzərində 1228-ci il tarixi qeyd edilib. Kənddə olan Alban kilsəsi,
“Daş bulaq” adlı tarixi çeşmə bu abidələrə marağı xeyli artırır. Eləcə
də orjinal üslubda tikilən bir sıra yaşayış evləri Nicə gələn turistlərin
diqqətini cəlb edir. Nicə il ərzində təxminən 2000 - 3000 turist gəlir.

Udi İcmasının rəhbəri Danaqari Alek Yegeşeviç bizimlə söhbət
əsnasında tarixə olan biganəlikdən gileyləndi: “Yolulutəpə indi
dövlət tərəfindən qorunmur. Qəbələdə fəaliyyət göstərən Gilan
Kərpic Zavoduna həmin ərazidən torpaq daşınır. Azərbaycanın
tarixini korlamaq olmaz, bu işin gələcəyini heç kim fikirləşmir”. A.
Yegeşeviçin sözlərinə görə, bir müddət əvvəl sözügedən ərazinin

48

muzey kimi nəzarətə alınacağı deyilsə də, indi bu məsələyə fikir verən
yoxdur. Kəndin əvvəlki icra nümayəndələri məsələ ilə bağlı aidiyyatı
qurumlara müraciət ediblərmiş.

Azərbaycanda yaşayan 26 tayfadan biri olan udin (ya da udi
- N.N.) xalqının tarixi olduqca qədimdir. Hazırda kompakt şəkildə
udinlər Azərbaycanda Qəbələnin bu kəndində - Nicdə yaşayırlar.
Sayları təxminən 4500 nəfərə yaxındı. Nicdən əlavə, 70-dən çox udin
də Oğuz rayonunda yaşayır.

Bu xalqla bağlı XIX əsrdən etibarən tədqiqatlar aparılıb, məlum
olub ki, udinlər Azərbaycanın Qafqazdilli aborigen etnoslarındandır.
Tarixən və elə bu günümüzdə də dünyanın etnik xəritəsində udinlər
yalnızAzərbaycanda mövcud olub.Azərbaycanın qədim etnoslarından
olan udinlərin öyrənilməsi ilə alimlər uzun illərdir məşğul olurlar.

Udilər Azərbaycandan başqa, bir sıra xarici ölkələrdə - Rusiya
Federasiyasında, Ukraynada, Qazaxıstanda, Gürcüstanda, Belarusda
yaşayır. Aparılan araşdırmalar sübut edib ki, digər ölkələrdə yaşayan
udinlərin hamısı Azərbaycandan köçüb gedənlərdi.

Gürcüstanda yaşayan udinlər demək olar ki, 50-60 % gürcüləşib.
Onların əksəriyyəti öz ana dilini bilmir, sadəcə yaşlı nəslin
nümayəndələri öz dillərində daşımağı bacarır. Öz ana dilini yaşatmaq
üçün dövlət də udin xalqına imkan yaratmır.

Onu da etiraf edək ki, digər yerlərdəki udinlər intellektual
potensiala görə, Oğuz udinlərindən çox geridədir. Hal-hazırda
Oğuzdan çıxan xeyli udin var ki, Rusiyada, Amerikada bizneslə,
elmlə məşğuldurlar. Əslən Oğuzdan olan bir neçə udin zabit var ki,
Rusiyada general rütbəsinədək yüksəliblər. Udinlər içərisində alimlər
də çoxdur.

49

Şimal - Qərb bölgəsinə səfəri çərçivəsində Dini Qurumlarla İş
üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Elşad İsgəndərov Nic kəndindəki tarixi
Alban abidəsi – Müqəddəs Yelisey kilsəsi (Çotari) ilə tanış olmuşdur.
İcma fəalları Dövlət Komitəsinin sədrinə kilsənin tarixi haqqında
məlumat vermişlər. Qeyd edilmişdir ki, 1723-cü ildə inşa olunmuş
bu kilsə 1836-cı ildə “Rusiya müqəddəs Sinodu” nun xüsusi qərarı
ilə erməni qriqorian kilsəsinin sərəncamına verilmişdir. O, tarixdən
udinlər etiraz əlaməti olaraq kilsəyə getməmişlər.

Görüş zamanı qeyd edilmişdir ki, 2005-ci ildə ölkə prezidenti
İlham Əliyevin Nic sakinləri ilə görüşdən sonra verdiyi tapşırığa
əsasən Alban tarixi dini abidələrinin bərpası başlanmış, tarixi,
dini irslərinin bərpasına şərait yaratmaq məqsədilə Nic və Oğuz
rayonlarında Alban-Udi dini icmaları yaradılmışdır.

1854-cü ildə Nicdə ilk udi məktəbi açılmışdı. Daha sonra
Oğuzda kənd təsərrüfatı məktəbi yaradılır. Burada dərslər rus dilində
keçirilirdi. Müəllimlər içərisində yerli sakinlərdən - udilər də var idi.
Təhsili davam etdirmək üçün udilər Moskvaya, Kozlova (kommersiya
məktəbi), Qoriyə (dini seminariya), Tiflisə (orta kommersiya məktəbi)
gedirdilər. 1931-1933-cü illərdə udilər təhsili doğma dillərində, 1937-
ci ildən respublikamızda Azərbaycan və rus dillərində, Gürcüstanda
gürcü dilində alırdılar. Ali təhsilləri Bakı, Tiflis və Rusiyanın
şəhərlərində alırdılar.

Hətta erməni dilini bilənlər belə Ermənistanın texnikum və
ali məktəblərində təhsil almaq arzusunda olmayıblar. 1992-ci ildə
Azərbaycan Respublikasının prezidenti”Azərbaycan Respublikasında
mövcud olan milli azlıqların, azsaylı xalqların və etnik qrupların
hüquq və azadlıqlarının qorunması, onların dil və mədəniyyətlərinin

50

qorunması və inkişafı” barədə fərman imzalamışdır. Bu sənəd keçmiş
sovet respublikaları içərisində qəbul olunmuş ilk belə sənəddir.

1989-cu il göstəricisinə görə dünyada udilərin sayı – 8.652 nəfər
təşkil edir ki, bunlardan 6.125 nəfəri Azərbaycanın payına düşür.

Udinlər hazırda Nic kəndində fəaliyyət göstərən 5 orta məktəbdən
3-də rus dilində təhsil alırlar. Dərsliklər kiril qrafikasında çap olunub.
İndi bir qrup udin ziyalı dərsliklərin latın qrafikası ilə çap olunmasına
çalışır. Latın qrafikası ilə udi dilində yazı yazmaq üçün 42 hərfdən
ibarət yeni əlifba hazırlanıb. Lakin hazırlanan əlifba ancaq 3-cü sinfə
kimi nəzərdə tutulub. Əlifba uşaqlara elm öyrətmək üçün yox, sadəcə
dili unutmamaq üçün nəzərdə tutulub. Artıq 1-ci sinif üçün dərsliklər
uşaqlara paylanıb. Təhsil şöbəsinin icazəsindən sonra digər siniflər
üçün də kitablar paylanacaq.

Udi dilində elə hərflər var ki, müxtəlif, hətta 6 məna daşıyır. Ona
görə də udinlər əlifba yaradarkən çox çətinlik çəkib. Uşaqlar da bu
əlifbanı öyrənməkdə çox çətinlik çəkir. Ancaq dili unutmamaq üçün
bu vacibdir. Qeyd edək ki, udin dili ləzgi dil qrupuna aiddir.

Aparılan tədqiqatlar da sübut edib ki, udinlərin ermənilərlə heç
bir bağlılığı yoxdur. Baxmayaraq ki, hər iki xalqın nümayəndələrinin
soyad sonluğu “...yan” dır. Udi dilində bir dənə də olsun erməni
sözü yoxdur, Azərbaycan sözlərinə oxşar bəzi sözlər var. Udinləri
ermənilərlə yaxınlaşdıran cəhət eyni dinə - xristianlığa sitayiş
etmələridir. Amma ermənilər xristianlığın Qriqorian, udinlər isə
katolik qoluna məxsusdur.

Udi əlifbasını, yazılarını ermənilər məhv ediblər, ancaq bu
hadisənin hansı ildə baş verdiyini heç kim dəqiq bilmir. Ermənilər
Azərbaycanda yaranmış vəziyyətlərdən hər zaman öz xeyirlərinə