Reliëf_4.Def.3

Colofon Ledenadministratie Vacature NVKT lid
Secretariaat NVKT voor de periode 2017-2018
Reliëf is een uitgave van de Nederlandse Postbus 839, 3700 AV Zeist [email protected]
Vereniging voor Kunstzinnige Therapieën 085 773 31 83
op antroposofische grondslag en ver- ledenadministratie@ Bij- en nascholing
schijnt drie maal per jaar. Verspreidings- kunstzinnigetherapie.nl Josée Kooijman
gebied: Europa. Oplage: 1000 www.kunstzinnigetherapie.nl Inger van der Werf
[email protected]
Redactie Abonnementen
Loes Broere Het abonnement op Reliëf is voor leden Intervisie
Lilian Vera Dijkema van de Vereniging bij de contributie Loet Delen
Marjolein Dorresteijn inbegrepen. Oud-leden, artsen, NVAZ [email protected]
Marjolien Scheffelaar leden, kunstzinnig- en creatief therapeuten
Marina Altenburg en bibliotheken van scholen voor PR-werkgroep
kunstzinnige en creatieve therapieën [email protected]
Redactieadres kunnen voor € 50,- per kalenderjaar een
[email protected] abonnement nemen op Reliëf. Registratiecommissie
Zonder wederopzegging wordt het Anna Maria van Keulen
Vaste medewerkers lidmaatschap van Reliëf (behalve voor Sandra Keijzer (aspirant lid)
Marianne van Asperen, studenten) ieder jaar stilzwijgend verlengd. [email protected]
aanleveren gedichten Opzeggen dient vóór 1 november
Ernie Coenen, lievelingsoefeningen schriftelijk te gebeuren via de website. Tuchtcommissie
Bea Kromhout, steungroep redigeren Verdere informatie over lidmaatschap en Sil Wallis, voorzitter
Esther Vis, steungroep redigeren abonnementen op de website 0575 524357
www.kunstzinnigetherapie.nl [email protected]
Ontwerp, opmaak en productie Mr. G.A. Versteegh, secretaris
Coopkracht, Zutphen Bestuur Postbus 4150, 7200 BD Zutphen
www.coopkracht.net [email protected] 0575 512034
Annemieke Jansen, voorzitter [email protected]
Drukwerk [email protected]
Drukwerkdeal, Deventer Pauline van Baar, vice-voorzitter Verzekeringswerkgroep NVAZ
Linda van de Zande, penningmeester Pauline van Baar
Redactie bepalingen [email protected] Mirjam Radder
De redactie is verantwoordelijk voor de vacature, secretaris [email protected]
samenstelling van het blad en beslist [email protected] Verzoek om zelf geen contact op te nemen
over plaatsing van ingezonden kopij. De met zorgverzekeraars.
verantwoordelijkheid voor de inhoud
ligt bij de auteurs. De redactie behoudt NVAZ bestuur Visitatiecommissie
zich het recht voor om ingezonden kopij Josée Niekus
in te korten en kan zonder opgaaf van [email protected]
reden afzien van plaatsing van bijdragen.
De auteur krijgt bericht als zijn/haar Webmaster
bijdrage niet wordt geplaatst. Overname Piet Hein van Gilse
van artikelen of gedeelten hiervan alleen [email protected]
na schriftelijke toestemming van de
redactie. Werkgroep internationaal
Joke Hageman
Afbeelding cover Mariëlle Giesberger
Franz Marc, Bleu-Black Fox (1911) [email protected]
Von Der Heydt museum, Wuppertal
63,5 x 50 cm, olie op doek Werkgroep regiobijeenkomsten
Lilian Vera Dijkema
2 [email protected]

Inhoud Voorwoord

04 | Petit carnaval des Smaragdgroen
animaux medicinales
Het fijne van in de trein zitten is dat je weer eens wat groen
08 | Ritme in de natuur, ziet. Uitgestrekte weilanden, rijen met bomen en slootjes
natuurlijk ritme met zwanen. De natuur is dichtbij! Spoedig ben je weer in de
bebouwde kom. Het grijs komt je tegemoet. Enorme gebou-
11 | Beeldend succes wen en reclameborden. Dat is wat we met elkaar gebouwd
hebben. De stenen, planten, dieren en mensen (samengevat
12 | Levenskrachten ontmoeten de natuurrijken) lijken te worstelen om in goede harmonie met
in plantenverf elkaar te leven. Wat zou er voor nodig zijn om een nog mooiere
wereld te scheppen? Bij voorkeur één die net zo weldadig is als
14 | Het meisje met de aap de natuur.
16 | Kopiëren met pastelkrijt
19 | Lievelingsoefening In de kunstzinnige therapie stem je af op schoonheid. Het
20 | Stiense bonen luisteren naar de rijke klank van een cello of je schilderend
onderdompelen in een gouden zonsondergang. Het brengt
22 | Het gebruik van evenwicht vanbinnen.
natuurlijke producten in In dit nummer, dat over natuurrijken gaat, kun je daar inspire-
de uitwendige therapie rende voorbeelden van vinden.

25 | B oekbespreking Het zou toch mooi zijn als al die innerlijke schoonheid een
26 | Bestuur smaragdgroene buitenwereld zou opleveren.
27 | Agenda
De redactie

Rectificatie INLEVERDATUM MEI NUMMER
15 april 2018
In het oktobernummer (jaargang 18, nr. 3) THEMA
is bij het artikel Diagnostisch Instrument Vertel je verhaal (verhalen in de therapie
voor Antropofische Muziektherapie de en hoe vertel je het verhaal van KT)
naam van mede-auteur Lucie Gieles wegge-
vallen. Zij schreef mee aan het verslag van > Kopij zenden naar
de voordracht van AnneMargreet Muller [email protected]
tijdens de Internationale Muziekconferentie
in Zutphen. Excuses van de redactie.

3

Suite voor piano in vijf delen

Petit carnaval
des animaux medicinales

Jelle van der Schuit Muzikale suite voor piano Het werd mij al snel duidelijk dat
bestaande composities in het teken
Ik maak deel uit van de voorberei- Op zo’n zaterdag wordt uitgebreid van deze dieren nauwelijks te vinden
dingsgroep Plantago die cursussen aandacht besteed aan de leefwijze en waren: ik kwam niet verder dan het
organiseert voor antroposofische verschijningsvormen van deze dieren duet van de parelvissers van Bizet
artsen. In het seizoen 2016/2017 en het mooiste is, wanneer je dan ook en de 'Flight of the bumblebee' van
hebben we een cursus gegeven van vijf naar levende exemplaren kan kijken. Rimsky-Korsakov. Daardoor werd ik
zaterdagen in het teken van dieren die Een deskundige wordt uitgenodigd genoodzaakt om zelf creatief te wor-
binnen de antroposofische geneeskun- om achtergronden van deze dieren den en mij muzikaal in te leven in deze
de voor geneesmiddelen van betekenis te beschrijven. Zo hadden we op de dieren. Hieruit ontstond een speciaal
zijn. De keuze viel op respectievelijk slangendag de directeur van Serpo als voor deze gelegenheid gecomponeer-
de oester, de gifslang (om precies speciale gast met levende slangen. Ui- de suite voor piano in vijf delen, waarin
te zijn: de Lachesis), de sepia (een teraard gaat ook een antroposofische al deze dieren de revue passeren; 'Petit
soort inktvis, die ook in de Noordzee arts dieper in op medische aspecten. carnaval des animaux medicinales'.
voorkomt) en tenslotte de bijen en de Verder wordt op zo’n dag gestreefd Ik wil in het volgende summier ingaan
mieren. naar kunstzinnige ondersteuning, op de wijze waarop ik te werk ben
zowel beeldend als muzikaal. Mijn taak gegaan en welke muzikale aspecten
was om telkens een muzikale bijdrage daarbij van pas kwamen.
te leveren.

4

Oester desoriënterend karakter bewees goede rakteriseren. De sepia wordt getekend
diensten. Ik heb ook gepoogd het sluip- door een sensibel zintuigleven. Het
Hoe geef je een oester muzikaal weer? karakter en de uiteindelijk giftige beet karakter van de stijgende kwint bestaat
Wat gaat er om in een oester? Je kunt te verbeelden. uit een zich openen voor de omgeving.
spreken van een primitieve ziel, die de Deze dieren kunnen enerzijds zich heel
geborgenheid van zijn schelp zoekt en Sepia rustig en kalm gedragen, maar ze heb-
zich op die manier in zijn kalkbehui- ben ook de mogelijkheid om fluks naar
zing schuil houdt. Ik koos a-mineur als De wereld van de sepia (een soort inkt- twee kanten – vooruit en achteruit – te
toonsoort en werkte met tertsenloop- vis) speelt zich af in het water. Weder- bewegen. Ze hebben een uitgesproken
jes in een ritmisch, flegmatisch patroon om kon ik een goed gebruik maken van horizontale oriëntatie.
van stijgende en dalende secunden. de grote secunde om zijn milieu te ka-
Vooral de grote secunde staat in het
teken van het waterige. De compositie
begint in een hoog register om vervol-
gens geleidelijk af te dalen tot uiteinde-
lijk donkere regionen. Bij dit afdalende
proces wordt in de linkerhand gebruik
gemaakt van dalende kwinten als uit-
drukking van een proces in de richting
van de aardse zwaarte, waarvan de
dikke schelp getuigenis aflegt.

Gifslang

Voor de sinistere wereld van de
gifslang koos ik melodieën in mineur
in donkere regionen, waarbij een
grote rol is weggelegd voor de kleine
secunde. Daarmee kan een donker en
dreigend effect worden bereikt. Ook
de tritonus (overmatige kwart) met zijn

5

Bijen dieren is natuurlijk ook zeer bijzonder. Misschien ben je nieuwsgierig
Het werd een tweestemmige, enigzins geworden naar de feitelijke com-
De bijen vormen een zeer hoogstaand fugatische compositie. posities. In deze Reliëf kunnen ze
volk, levend van de producten van de natuurlijk niet allemaal worden
edele bloemen met hun nectar en pol- Het was een groot voorrecht om op weergegeven.
len. Ze worden getekend door een be- deze dieren muzikaal in te gaan en ik
staan in warmte en harmonie. Ik koos heb ontdekt dat de muziek een zeer Voor € 10,- kun je deze Suite voor
voor de toonsoort A, die de kwaliteit bijzondere en ook passende mogelijk- piano bij mij bestellen (inclusief
van de warmte en harmonie zeer sterk heid bezit om het dierenrijk te illustre- verzending). E-mail dan even naar
in zich heeft. Vanwege het bijzondere ren. Dat heeft natuurlijk Saint-Saens al [email protected] met je adres-
centrum van de bijenkoningin is gedu- bewezen met zijn Carnival des animaux gegevens en maak € 10,- over naar
rende de hele compositie een liggend en ik hoop met mijn suite daar een klei- NL78 INGB 003 3891 54 ten name
A-octaaf hoorbaar. In de melodielijn ne bescheiden aanvulling op te hebben van J. van der Schuit.
bracht ik een grote beweeglijkheid aan gegeven.
in hoge registers, waarbij ook veel gro-
te intervallen voorkomen (grote sext,
grote septiem, octaaf). De grote sext is
goed beschouwd een muzikale liefdes-
verklaring. Het geheel draagt een licht
en doorwarmd karakter.

Mieren

Ook de mieren vormen een bedrijvig
volkje, maar deze dieren staan toch
veel dichter bij de aarde. Ze produ-
ceren mierenzuur met een samen-
trekkend karakter. De kleine secunde
heeft een zuur aspect, die ik hier goed
kon inzetten. Verder heb ik uitbundig
gebruikgemaakt van stijgende kwar-
ten, want ik bespeur in de wereld van
de mieren een zeer actieve, martiale
instelling. De samenwerking van deze

6

1. Impressie van de oester

Jelle van der Schuit

44 “” Adagio œœ3 œœ3œœ œœ œœ5 œœ œœ3 œœ4œœ3 œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3œœ œœ5 œœ œœ3œœ4 œœ3 œœ5 œœ œœ3 œœ4
œœ3
& œœ œœ3 œœ

{ “p” 3 3
& 44 w
ww w

{5&<“>œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ3œœ œœ œœ5 œœ œœ3œœ4 œœ3 œœ5 œœ œœ3 œœ4 3 œœ œœ##œœ œœnœœ œœ œœ œœ œœ œœ##œœ 34 34

œœ œœnnœœ œœnœœ

<“> 3

&w w ˙˙w

9 œœ3 nœœ œœ3nœœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ5 œœ œœ3 œœ4

&
{p
&w 3 w3
w ?w
w w
w w

13 œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ5 œœ œœ3 œœ4 3 œœ œœ##œœ œœnœœ œœ œœ œœ œœ œœ##œœ 34 34

& œœ œœnnœœ œœnœœ

{w 3 ˙˙ w
?w ˙˙ w
w
w

{17 3 œœ 3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ5 œœ 3 œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ5 œœ 3
&
œœ œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ4

? pw w w ?w
w w w w

2

21 œœ5 3

{& 3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ3 œœ œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ5 œœ œœ3 œœ4 œœ3 œœ œœ##œœ œœ nœœ œœ œœ
˙˙
œœ ˙˙

?w w
w w

{24& œœ œœ œœ##œœ œœ3 nnœœ4 ? œœ œœ œœ#œœ œœ œœ œœ œœ œœ œœ##œœnnœœ œœ œœ##œœnnœœ ww

œœ3 nœœ4 ritenuto

?w ˙˙ ˙ ˙ w
w ˙˙ ˙ ˙ w

7

Ritme is iets wat we gemeen hebben met alle planten, dieren en mensen in de wereld en
met de sterren, de maan, de zon en de aarde.

Ritme in lopen, bewegen, hartslag, ademhaling, gedachten, gevoelens en spreken.
Ritme van de lucht, de wind en de vogels.

Ritme van het water, de golven in de zee of het tikken van de regen.
Ritme van het vuur, dat je hoort knetteren en waarbij je de warmte kan voelen.

Ritme van de aarde en de seizoenen.

Ritme in de natuur,
natuurlijk ritme

Erline Maarleveld

We leven in een tijd van versnelling en overprikkeling. In mijn tijd’ in museum Voorlinden in Wassenaar: “We leven in een
praktijk voor muziektherapie komen veel kinderen met con- tijd van versnelling. Nooit eerder hadden we zoveel tijd en
centratieproblemen, schrijfproblemen, kinderen die angstig toch voelen we ons gehaaster dan ooit. Tot het einde van de
zijn of onrustig in lijf en leden. Zeker voor kinderen is het een middeleeuwen leefde de mens naar het ritme van de natuur,
uitdaging om de prikkels te verwerken en weer tot zichzelf bepaald door de zon en de maan. Totdat de kloktijd werd
en in hun eigen ritme te komen. Hoe kunnen kinderen hierin geïntroduceerd; een kunstmatig systeem om tijd te meten.
ondersteund worden? Een systeem dat onze ervaring van tijd totaal veranderde.
De klok dicteert ons leven in plaats van ons persoonlijke en
De Nachtegaal – Muziektherapie Bussum natuurlijke ritme.

Als de kinderen het pad volgen naar mijn praktijk in het Tegenover de lineaire kloktijd staat de niet meetbare inner-
Koetshuis zien ze, als ze geluk hebben, een eekhoorn in de lijke tijd. Hier doen de momenten zich voor dat je niet meer
hoge bomen. Naast het pad hipt het konijn Bloempje heen en weet hoe laat het is, dat je kunt dagdromen, dat je openstaat
weer. Het roodborstje komt nieuwsgierig kijken, maar er zijn voor het onverwachte. Alleen in deze ‘staat van zijn’ is ruimte
ook vele andere vogels te zien en te horen. Een slakje komt
voorbij in zijn eigen tempo. En in de voorjaarsnachten klinken
hier de nachtegalen!

In deze oase van rust heeft het kind de ruimte om met
behulp van een diversiteit aan oefeningen de balans tussen
denken, voelen en doen te hervinden. Dit gebeurt op cogni-
tief, sociaal, emotioneel en fysiek gebied. Denk aan oefenin-
gen op het gebied van muziek, evenwicht, spel en verhaal.
Hiermee kunnen ze hun natuurlijke ritme ontdekken en een
gezond evenwicht vinden.

Tussentijd

Voordat een kind binnenkomt is er een moment van afstem-
men van de instrumenten, afstemmen op de kinderen die
gaan komen en afstemmen op mezelf. Tijdens de muziekthe-
rapie staat het kind centraal en is er alle tijd om te luisteren
naar binnen en naar buiten. Onderstaande tekst sluit hierop
aan. Deze las ik afgelopen jaar op de tentoonstelling ‘Tussen-

8

voor creativiteit. Het ‘nieuwe’ ontstaat in de tussentijd. Het proces van verbinden en loslaten speelt zich af op vier
Het zijn met name kunstenaars die zoeken naar deze on- niveau’s waarbij er steeds een grens wordt overschreden
grijpbare tussentijd. Wellicht is dit de reden dat bij hen de tussen de binnen- en de buitenwereld: de zintuigen, het
fascinatie voor het fenomeen tijd opvallend groot is. Deze bewustzijn, de ademhaling en de spijsvertering1.
tentoonstelling is een ontdekkingsreis langs kunstwerken
die de kijker ertoe aanzetten de gevoelstijd te laten ervaren. Toverfluitjes
De kijker wordt uitgenodigd om te vertragen, tot stilstand te
komen en voor een moment de kloktijd te vergeten.” Om de ritmische processen en het luisteren te oefenen
gebruik ik vogelfluitjes zoals een nachtegaal, duif, uil, kieviet,
Ontdekkingsreis eend en tjiftjaf. Kinderen zijn verwonderd door de diverse
klanken en ritmes die de fluitjes voortbrengen. Vol verwach-
De muziektherapie is een ontdekkingsreis langs blaas-, snaar- ting luisteren ze, totdat de vogel zijn lied laat horen vanuit
en slaginstrumenten. Eigen kwaliteiten en eigen kracht wor- de grote beukenboom. Het helpt kinderen om uit te ademen
den zichtbaar, maar ook datgene wat om ontwikkeling vraagt. en te ontspannen, om zo in de tussentijd te komen en vanuit
Om je vitaliteit te behouden is de tussentijd belangrijk, het rust te luisteren naar zichzelf en hun omgeving. De muziek
rustmoment. Er wordt ook wel gezegd: “De mooiste muziek doet zijn werk en brengt de kinderen bij hun eigen kracht en
zit tussen de noten.” natuurlijke ritme, dat geeft zelfvertrouwen.

Zoals het hart tussen iedere hartslag (systole en diastole) een Erline Maarleveld heeft haar eigen muziekthe-
moment van rust neemt, zo wordt er ook tussen iedere in- en rapiepraktijk voor kinderen ‘De Nachtegaal
uitademing een moment van rust genomen. Inademen is – Muziektherapie Bussum4’ en werkt als
verbinden en uitademen loslaten. muziektherapeut in het Therapeuticum Naar-
den-Bussum5. Hier verzorgt zij ook de muzikale diagnostiek
Ritmische afwisseling bij de Kindercarrousel. Ze geeft regelmatig workshops voor
kinderen, ouders, op conferenties of studiedagen. Zij zit in
Alle ontwikkeling – de fysiologische, lichamelijke en psychi- de initiatiefgroep Mens en Muziek voor de organisatie van
sche – wordt gekenmerkt door ritmische processen die zich muziekconferenties en in de studiegroep muzikale diagnos-
bewegen tussen twee polen. tiek voor kinderen. Ze heeft licenties voor de zelfvertrouwen
Een voorwaarde voor ontwikkeling is dat er een ritmische trainingen: empowermenttraining en KICK-SoVa muzikaal.
afwisseling is tussen de beide polen:

verbinden < > loslaten
ontwaken < > inslapen
inademen < > uitademen
verbinden met de omgeving < > weer afstand nemen en tot

zichzelf komen.

9

Als de kinderen na een half uur weer worden opgehaald, rust, de inademing en het verbinden met de buitenwereld
doen ze de deur van de poort open en vervolgen hun eigen lijkt dan als vanzelf te komen.
weg. Met frisse moed lopen ze mijn tuinpad af. Het is iedere
keer een wonder om deze groeimomenten bij de kinderen te Variatie oefening vogelfluitjes
zien.
Om het luisteren, afstemmen, jezelf laten horen en concen-
Drieluik: verhaal, lied, vogelfluitjes tratie te verdiepen staan hieronder een aantal voorbeelden.
1 luisteroefening, achterruimte en geheugen oefenen: klank
In mijn praktijk en tijdens de kinderworkshop ‘Ritme in de
natuur & natuurlijk ritme’ gebruik ik de volgende oefeningen2. vogelfluit raden. Kind staat met zijn rug naar je toe en
Meestal begin ik met het vertellen van een verhaal, een beeld raadt welke vogel kinkt.
werkt vaak heel krachtig. Vervolgens een lied met gebaren, 2 a fstemmen, leren door imiteren:
waarbij het kind fysiek in beweging komt. En met de vogelf- om de beurt ritmen voor-en nadoen.
luitjes laat het kind zijn eigen geluid en ritme horen en wordt 3 van jezelf laten horen en leren afstemmen:
uitgenodigd naar zijn omgeving en zichzelf te luisteren. oefenen dynamische verschillen en overgangen.
1 Vogelverhaal: in mijn tuin staat een bord met brood waar 4 focus en concentratie: tempo oefenen,
langzaam-snel-langzaam.
twee vogels eten. De duif die niet op of om kijkt eet in alle
rust broodje voor broodje. Naast de duif eet een ekster 1 Niemeijer, M.H. & Gastkemper, dam: Uitgeverij Atheneum, Polak
van hetzelfde bord brood. Hij kijkt schichtig om zich heen M. (5e geheel herziene druk, & van Gennep
voordat hij een stuk brood neemt, onrustig heen en weer 2009) Ontwikkelingsstoornissen 4 w ww.nachtegaal-muziekthera-
springend. bij kinderen. Assen: Koninklijke pie.nl
2 Lied met gebaren: ‘Dag boom, grote boom3’ van Gorcum 5 https://huisartsenpraktijkendel.
3 Vogelfluitjes: nachtegaal, duif, uil, kieviet, eend, tjif-tjaf. praktijkinfo.nl/modules/mede-
Door het open raam of deur het ritme van de vogelfluitjes 2 www.huisartsenpraktijkendel.nl werkers.php
laten klinken en vervolgens luisteren naar de vogels en de 3 D riesten, W. van & anderen
omgeving. Fluiten is uitademen en loslaten, een moment van
(2013), Zeven Zwanen. Amster-

Nascholing Volg een boom door het jaar heen Start 17 maart 9:30 - 12:00
Start 17 maart 9:30 - 12:00
ADVERTENTIE

Nascholing Volg een boom door het jaar heen

Volg de natuur een heel jaar rond door Marijke de Vries

accreditatie 30 punten AM NVKT
Volg de natuur een heel jaar rondDe natuur is de leermeester van de kunsten.
door Marijke de Vries

We volgen de seizoenen, de bladeren, vruchtzetting, het ontkiemen en het verwelken. We kijken we naar de boom
vacacnrueidt idtaeti4ee3l0empuenten AaaMrdeN, VwKatTer, lucht en vuur en wat de 12 verschillende maanden en de 12 dierenriemteken en de 7

planeten doen met kleur en vorm. We werken met plantenverf en verschillende tekentechnieken.

MDWeeeenvraotilnugefuonrwdisewdswee.ilkzeoueenrnmsetntehe, esdtreearbplviaeadhneardaerenl,kevmurnu.ncsthletnze. tting, het ontkiemen en het verwelken. We kijken we naar de boom
1v0anuit de 4 elementen aarde, water, lucht en vuur en wat de 12 verschillende maanden en de 12 dierenriemteken en de 7
planeten doen met kleur en vorm. We werken met plantenverf en verschillende tekentechnieken.

In deze rubriek deelt Femke Klein (kunstzinnig therapeut beeldend) ie- BEELDEND
dere keer iets uit haar praktijk Therapieweek dat een – soms verwacht,
soms onverwacht – succes was in de uitwerking op de cliënt of in het SUCCES
inzicht dat het de cliënt gaf.

Femke Klein

'... er bloeiden al bloemen

en ik zag de bladerknoppen
in de bomen!'

De natuurrijken Zo denk ik terug aan die lieve, angstige tijd werkte. Na een paar keer merkte ik
vrouw met wie ik geometrisch tekende dat ze haar schouders kon laten zakken
In onszelf, in ons huis en om ons heen (mineralenrijk), zodat ze meer hel- tijdens het schilderen en hoorde ik een
zijn de vier natuurrijken aanwezig. derheid en objectiviteit in het denken diepe zucht, wat het begin was van
Het mineralenrijk zien we in onszelf in kreeg en daardoor meer grip op de weer kunnen ontspannen. Na enkele
onze botten en tanden, om ons heen wereld. sessies begon ze beter te slapen, moest
onder andere in de bouw van het huis ze thuis af en toe huilen waardoor
waarin we wonen en in de natuur in de Of aan die lerares die met stress, ver- vastzittende gevoelens weer gevoeld
stenen en mineralen. Het is het meest moeidheid en burn-out klachten bij me en geuit konden worden en nam haar
fysieke en het meest aardse rijk. kwam. Met haar heb ik veel nat-in-nat eetlust weer toe.
geschilderd, gewerkt aan ontspanning
De plantenwereld correspondeert met en aan het opnieuw opbouwen van Ook lukte het haar langzaamaan om
het etherische, met het water-element. haar vitale krachten (plantenwereld). vaker te gaan wandelen in de natuur
We zien het in onszelf terug in onze Met een meisje dat thuis last had van (ontspannende inspanning) en om
vitaliteit, in ons huis bijvoorbeeld in de haar autistische broertjes en moeite de mooie dingen om haar heen meer
kamerplanten, en om ons heen in de had met het voelen, benoemen en waar te gaan nemen en er weer van te
levende natuur van bomen en planten. uiten van haar gevoelens heb ik ge- genieten. Het succes van de therapie
De dierenwereld heeft daarnaast het boetseerd. Bij de verschillende emoties was hoe het zichtbaar doorwerkte in
astrale aspect in zich en haalt adem maakten we dieren, waarbij zij vertelde haar dagelijks leven. Toen ze een keer
(het element lucht). In onszelf is dit hoe de dieren zich voelden (dierenwe- iets te laat bij mij kwam, vond ik dat
onze ziel (denken, voelen, willen), in reld). dan ook alleen maar fijn, toen ze me
ons huis onder andere de inrichting, en vertelde: “Toen ik mijn fiets neerzette
om ons heen de dieren in de wereld en En met een man die zich somber ben ik even blijven staan, er bloeiden al
het sociale, menselijke gebeuren. voelde, moeite had met verbindingen bloemen en ik zag de bladerknoppen in
aangaan, en eigenlijk niet wist wat hij de bomen!”
Het mensenrijk tot slot bevat het Ik wilde of belangrijk vond, heb ik tal van
(de eigenheid / de wezenskern) en het oefeningen gedaan om hem aan te
element vuur (persoonlijkheid, enthou- spreken op zijn eigenheid en enthousi-
siasme). Het maakt ons tot individu, asme (mensenrijk).
maakt dat een huis een persoonlijk stijl
heeft, en betreft de intermenselijke Beeldend succes
relaties met wezenlijke ontmoetingen.
Een succes dat me hierbij direct te
Kunstzinnige therapie binnen schiet zijn de effecten die het
nat-in-nat schilderen had op de hierbo-
In de beeldende therapie zijn tal van ven genoemde lerares (40+) met burn-
oefeningen te geven met de natuurrij- out klachten, met wie ik de afgelopen
ken als achtergrond.

1111

Levenskracht
ontmoeten in plantenverf

Marijke de Vries De levende kleuren en de manier dat plantenverf een positieve werking
waarop de cliënt op de plantenverf heeft op het ademproces. Samenvat-
is kunstzinnig therapeut in reageert ervaar ik als steunend in het tend kan ik zeggen dat plantenverf
Haarlem. Zij geeft diverse cur- therapeutisch proces. De planten- levenskrachten schenkt aan de cliënt.
verf kleuren komen diep binnen en
sussen en workshops waarin raken mensen meer in hun wezen Plantenverf en
plantenverf een rol speelt. Zo- dan gewone aquarelverf van minerale levenskrachten
als een plantenverfworkshop oorsprong. Elke plantenkleur heeft
een eigen oorsprong en vraagt om Toen ik kunstzinnige therapie studeer-
en een eenjarige nascholing een eigen bereidingsmethode om zich de leerde ik over de verborgen krach-
'Volg de natuur door het jaar'. aan materie te laten hechten. Ook in tenwereld achter de planten. Deze
Voor meer informatie zie agen- het schilderen tonen de kleuren hun wereld wordt ook wel de wereld van
eigenheid. Zo bezit het rood uit de biet de levens- of etherkrachten genoemd.
da en haar website veel vormkracht en vraagt om meer Deze wereld toont zich in vormkracht,
www.kunsttherapiehaarlem.nl begrenzing dan het rood uit de bloem de dragende en oprichtende kracht,
van de hibiscus. Het is een bijzondere het stromende, het ademende, de her-
ervaring om plantenverf zelf te maken haling en het ritme. Alle ingrediënten
en er daarna mee te schilderen. Veel die zo wezenlijk zijn voor de ontwikke-
mensen krijgen het warmer tijdens ling van levende wezens.
het schilderen en gaan meer blozen.
Een andere bijzondere eigenschap van De wereld van deze levenskrachten is
plantenverf is dat je het niet goed kunt als een grote oceaan met veel verschil-
mengen. Je kunt de kleuren wel over lende stromingen waarin je snel je
elkaar heen schilderen, de gebruikte bewustzijn verliest. Het is een wereld
kleuren weven dan als het ware door waarin je makkelijk inslaapt. En het is
elkaar heen. Tenslotte heb ik gemerkt ook de wereld waar we als therapeut
graag mee samenwerken omdat we

12

De wereld van de plan- beeld is bij plantenverf veel feller dan schilderen, er veranderde niets aan zijn
het nabeeld van gewone aquarelverf. klachten. Daarna heb ik hem met plan-
ten fascineert mij al Je activeert daarmee de werkzaam- tenverf laten schilderen waardoor zijn
heid van het etherlichaam; die begint oogdruk aanzienlijk verminderde.
mijn hele leven. Als sterker te stromen. Sommige mensen
worden innerlijk sterk bewogen door Plantenverf versterkt
kind was ik alsmaar in deze ervaring. levenskracht

de weer met het dro- De werking van plantenverf Therapeutisch gezien heeft de plan-
op het oog tenverf oneindig veel mogelijkheden.
gen van bloemen, elke Door de grote levenskracht die deze
Een ander aspect van plantenverf-kleu- verf bezit, versterkt en verdiept het de
keer weer benieuwd ren is dat in het mengen van de levenskracht van diegene die er mee
plantenkleuren geen menging ontstaat. werkt. Het is daarom heel geschikt om
hoe de kleuren van Dus bij menging van rood en geel zie je het in te zetten bij cliënten met weinig
geen vermenging maar blijven de twee levenskracht. In de ziel werkt het
blad en bloem veran- kleuren rood en geel door elkaar heen opwekkend en voedend. Voor mensen
weven. De eigenheid van de kleuren wiens innerlijke zielenleven dof of uit-
derden. Wanneer ik blijft bestaan. Je kunt het enerzijds gedoofd is, kunnen plantenkleuren een
beleven als oranje en tegelijkertijd kun weg zijn om de verloren verhouding tot
cliënten therapeutisch je ook de kleuren apart blijven zien. Je de omgeving terug te krijgen.
oog wordt veel meer geactiveerd om in
laat schilderen, werk beweging te blijven. Zo werkte ik met een cliënt die erg
worstelde met haar somberheid en
ik meestal met plan- Ik had een cliënt met oogklachten. Hij heel geïsoleerd leefde. Ik ben met haar
had een te hoge oogdruk. Deze cliënt gaan schilderen met indigo; de meest
tenverf. heb ik eerst met gewone verf laten donkere plantenverfkleur die er is. Het
werd een maanlandschap met water
kunnen putten uit de helende en ver- en een bootje. De schildering bestond
bindende kwaliteiten van de levens- uit verschillende tinten indigo. Van
krachten. nachtblauw tot heel sterk verdunde
indigo, wat zilvergrijs werd. Er zijn
Plantenverfkleuren ontstaan elk ogen- zoveel nuances te maken van licht naar
blik opnieuw, omdat kleur in de plant donker met indigo. In de schildering
het gevolg is van levensprocessen. Het kwam een hele regenboog aan kleuren
rood van een roos wordt pas zichtbaar tevoorschijn. Alle kleuren weefden
als de plant gaat bloeien. Plantenkleu- door het indigo heen. We stonden er
ren zijn levendig en beweeglijk, bezit- allebei ademloos naar te kijken. Toen
ten een grote lichtkracht waardoor de ze weg ging uit mijn atelier en de trap
kleur loskomt van het geschilderde afliep naar buiten, besefte ze dat ze
vlak. Het vlak wordt doorzichtig. De vanuit haar hart weer JA kon zeggen
plantenverf kleuren werken in op het tegen de buitenwereld, vertelde ze
levende deel in het oog, het etherli- later. Vlak na deze schilderervaring is
chaam1. Het etherlichaam herbergt de ze vrijwilligerswerk gaan doen en heeft
genezende kracht om heel te maken ze haar hobby’s kunnen oppakken.
en reageert op de sterke prikkel die de
plantenverf kleur oproept door het aan 1 V anuit de zienswijze van de antroposofie be-
te vullen tot totaliteit, vergelijkbaar met staat de mens uit vier geledingen of lichamen.
een ademhaling. De plantenverf bezit Het levens- of etherlichaam is er hier één van.
hierdoor het vermogen in een kleur Het levens- of etherlichaam is datgene wat
alle kleuren op te roepen. een mens, dier of plant in leven houdt. Het is
Wanneer je met blauw schildert en je het totaal van de levensfuncties zoals adem,
kijkt daarna naar een wit vlak dan zie biochemische processen en regeneratie.
je oranje als nabeeld in je oog. Dat na- Als het etherlichaam zich terugtrekt uit het
fysieke lichaam blijft er dode materie over. Zie
verder het kader over vierledigheid elders in
dit blad.

13

Het meisje Op een ijzig stuk land
met de aap stond een meisje.
Een klein meisje met een aap in haar
Bente Hamelink armen. De aap was drie keer zo klein
als zij, maar zij voelde zich kleiner.
is schrijfster en illustra- Alsof met de angst elke vezel in haar
tor. Haar werk is the- lichaam kleiner werd. Alsof ze lang-
rapeutisch inzetbaar zaam verdween. Misschien omdat ze
omdat zij processen in dat zo graag wilde. Misschien omdat ze
herkenbare beelden niet wist wat ze daar deed en waarom
weet te vangen. Het ze daar was.
komt dichtbij maar laat
ook vrij. Dit maakt dat Het landschap was kaal en zwart.
het voor zowel kinderen Nergens was licht. Ze drukte Aap
als volwassenen inzet- tegen zich aan. Ze kon de dreiging
baar is. Bente schreef voelen. Ze wist dat ze niet alleen was,
dit verhaal speciaal dat Aap er zou zijn. Maar ze wisten alle-
voor Reliëf. Haar werk bei: niemand zou er zijn. Niemand die
is verder te bekijken op haar zou beschermen. Ze kneep haar
www.etsy.com. handjes in zijn wollige vacht. Ze keek
14 Aap aan en zag de angst in haar eigen
ogen, weerspiegeld in zijn kraaloogjes.
Ze wist, wanneer de donkere wolken
zouden naderen, wanneer de storm
zou donderen en de dreiging haar
lichaam vulde, ze haar jas moest pak-
ken. Haar beschermjas lag naast haar
op de grond. Haar armen verdwenen in
het niets toen ze deze door de mouwen
stak en toen ze de jas dichtknoopte
was ze helemaal verdwenen. Ze was
nu veilig. Ook al was de wereld nog zo
onveilig, ze hoefde het niet langer te
voelen. Ze voelde enkel de fluwelen
binnenvoering van de jas.

Maar op een dag stormde het zo
hard, dat de jas het niet langer
hield. De bliksem sloeg in en de wind
scheurde de stof in stukken. Tegen zo
veel geweld was de jas niet opgewas-
sen. Ze stond daar. Zonder jas. Zonder
bescherming. Ze liet Aap los. De regen
wiste haar tranen uit en de wind duwde
haar omver. Ze zakte door haar knieën
en liet zichzelf op de ijzige harde grond

vallen. Dagen, weken, maanden, jaren
lag ze daar. Rillend van de kou. Maar ze
voelde het niet. Ze was gevangen door
het donker, opgeslokt door de dreiging.

Tot ze op een dag moe was van
het liggen. Ze keek voor het eerst
in jaren om zich heen en zag dat ze
omringd werd door stenen van haat,
wrakhout van pijn en stukken bomen
van verdriet. Ze maakte een piramide
van het hout en stak het aan. Het vuur
verwarmde haar en ze begon langzaam
te ontdooien. En met het ontdooien
begon ze weer te voelen. Ze zag dat
de warmte het landschap kleur gaf. Ze
pakte Aap onder het puin vandaan en
drukte hem tegen zich aan. Ze voelde
zich niet langer kleiner, maar drie keer
groter dan hij. Het vuur gaf haar ener-
gie en ze begonnen te bouwen. Van de
stenen bouwden ze stevige muren. Van
het hout bouwden ze een dak en met
de stukken fluweel van de jas maakten
ze gordijnen. En ook al stak de storm
soms nog dagen, weken, maanden op,
ze kon schuilen.

Ze keek door de ramen naar de
regen, naar de wind die alles stuk
maakte. Ze hoorde dat het dak kraakte,
zag dat de gordijnen wiegden in de
wind. Maar de muren waren sterk.
Met de gordijnen kon ze het donker
buiten sluiten en met het hout de kou
verdrijven. En heel soms en steeds iets
vaker, als ze voelde dat het veilig was,
liet ze een voorbijganger binnen. En als
de dag de nacht liet aanbreken en het
licht plaats maakte voor het donker,
pakte ze Aap soms weer vast. Troostte
hij haar, waren ze samen eenzaam in
de nacht. Maar heel soms en steeds
iets vaker, zat Aap onbewogen op de
kast. Ze wist: hij was er, maar ze was
nu veilig. En heel soms en steeds iets
vaker, drong er een waterige zon door
het donkere wolkendek heen en werd
alles voor even lichter.

1155

Kopiëren
met pastelkrijt

Als je vanuit verschillende
blikrichtingen je waarneming
loslaat op een kunstwerk kan je tot
ontdekkingen komen. Door jezelf
gericht vragen te stellen leer je een
kunstwerk kennen en kan je wellicht
misschien zelfs doordringen tot
het motief van de maker. Kopieer
je een kunstwerk dan ga je een
stap verder. Je kruipt als het ware
in de huid van de kunstenaar. Je
bouwt het werk stap voor stap op.
Je kunt dit tekenend, schilderend of

boetserend doen.
Ik beperk me tot het eerste.

16

Is kopiëren wel Het karakter van pastelkrijt konden de eigen scheppende krachten
van deze tijd? meer en meer worden aangesproken.
Je maakt iets Een groep therapeuten heeft onder- Inmiddels twaalf jaar op de vrije school
naar een kunst- zoek gedaan naar de relatie tussen te- werkend laat ik regelmatig een ouder
werk dat er al kenmanieren en planetenwerkingen. Ik kind uit klas vier tot en met zes ook ko-
is. Wat heeft lees hierover in het boek ‘Tekenen als piëren. In de hulpvraag van ouders en/
dat met eigen therapie’ van Eva Mees. “Pastel drukt of leerkrachten klinkt regelmatig een
scheppings- een rijk, kwetsbaar zielenleven uit. Het roep om concentratie, rust of een die-
kracht te ma- schept ruimte voor rust en vrede. De pere verbinding met het lichaam. Voor
ken? Wat kan warmtestroom die ervan uitgaat, is mij zijn dit indicaties om eventueel met
daar de waarde heilzaam bij ‘koude’ ziekten en kram- pastelkrijt te kopiëren. Als er sprake is
van zijn? Alle- pen tussen ether- en astraallichaam. van faalangst kun je er zelfvertrouwen
maal vragen Eigenschappen van omhulling, ver- mee ontwikkelen. Ik kijk wat geschikt
die bij je opko- zorging en verbinding werken verwar- is qua leeftijd en moeilijkheidsgraad
men. Tot je het mend door pasteltekenen. We hebben of laat het kind uit een paar werken
gaat doen… deze leren kennen als behorend bij het kiezen.
metaal koper, bij de planeet Venus en
Sara Uffen vinden het ook in de functie van onze
nieren in het fysieke gebied.”
Blauw paard ,
door meisje van twaalf jaar. In mijn opleiding aan De Wervel kon Paard in landschap,
ik verwonderd zijn over hoe eenzelfde door meisje van tien jaar.
opdracht door ons – zo’n vijfentwintig
jaargenoten – werd uitgevoerd en tot De techniek
verschillende resultaten leidde. Ieders
eigenheid werd zichtbaar. In de twaalf Tekenen met pastelkrijt is te vergelij-
jaar dat ik in een therapeuticum werk- ken met schilderen vanwege de kleu-
te, heb ik dankbaar gebruik gemaakt renrijkdom. Je mist echter het gemak
van dit gegeven. Iets wat er al is tot iets maar ook het probleem van het water.
van jezelf laten worden. Ik herinner me Eerst grein je het papier met een hele
hoe een vrouw met chronische pijnen dunne laag wit krijt. Hiermee leg je een
na rugoperaties even alles kon verge- basis te vergelijken met het nat maken
ten als ze een zelfgekozen kunstwerk van het papier voor je gaat schilderen.
kopieerde. Het voorbeeld gaf haar Vervolgens leg je laag over laag en
houvast. Het werk gaf haar rust, focus bouw je op van licht naar donker. Eerst
en kracht. Zo zie ik ook weer voor me slapen de kleuren als het ware naast
hoe een jonge vrouw met fysieke en elkaar, waarna je de kleuren met elkaar
mentale beperkingen intens genoot in gesprek laat gaan. Uit deze ontmoe-
als we samen iets kopieerden dat na ting kunnen nieuwe kleuren ontstaan.
afloop ingelijst haar muur sierde. Of Dit gebeurt door jouw toedoen. Er ont-
een man die vanwege zijn behande- staat iets nieuws. In de derde, laatste
ling van kanker goed met zijn energie fase gaan de kleuren zich uitspreken. Je
moest omgaan, maar toch steeds iets zoekt de grenzen op en komt tot vorm.
kon toevoegen aan zijn werkstuk. De Je gaat van stemming (slapen) naar
bewust gekozen warme kleuren werk- beweging (dromen) naar vorm (waken).
ten verwarmend. Hierdoor kwam hij bij
zichzelf, tot rust en kon hij meer voe-
len. Een andere mogelijkheid is om een
kunstwerk met koele kleuren in warme
kleuren om te zetten. Als iemand met
de moed der wanhoop bij me kwam
was het kopiëren altijd laagdrempelig.
In een later stadium, als het beter ging,

17

Kopiëren met kinderen in de poriën van het papier. De tastzin De mens was daarbij aanwezig in de
wordt hierdoor aangesproken. Het ene verheffing van het dier.
Het papier is op de hoeken met tape kind moet voorzichtigheid oefenen bij Zijn werk spreekt oudere kinderen erg
vastgezet. We zorgen eerst voor scho- het maken van overgangen, terwijl een aan. Geduld en doorzettingsvermo-
ne, droge handen. Afhankelijk van wat ander kind moed nodig heeft om tot gen worden gevraagd om alle stadia
nodig is voor het kind laat ik een werk een kleurenspel te komen. Een ontdek- te doorlopen. Ik vraag of het kind wil
vergroten of verkleinen. Doorgaans is king is dat je vrijheid groter is dan je aangeven wanneer en waarmee ik kan
het voorbeeld kleiner dan het papier. denkt en dat je altijd kunt veranderen. helpen.
Met ons timmermansoog kijken we
hoeveel het werk in de breedte en de De dierenwereld Proces en resultaat
hoogte vergroot moet worden. van Franz Marc
Allereerst bekijken we het kunstwerk Wanneer het werk na zo’n drie of vier
en stellen onszelf vragen. Wat zien we? Een geliefde kunstenaar van dieren is sessies klaar, met fixeer behandeld en
Is er een voorstelling? Welke kleuren Franz Marc (1880 – 1916). Hij maakte van een witte passe-partout voorzien
en vormen zien we? Welke beweging zit samen met Kandinsky, Klee en Jaw- is, dan zijn we allebei trots en blij. Ik
er in het werk? We zorgen dat er een lenski deel uit van de groep ‘Der Blaue hoor soms veel later terug dat het
plat vlak zit aan het krijtje en kijken of Reiter.’ Zij waren de voorlopers van werkstuk nog altijd in de slaapkamer
het schoon is. Daarvoor gebruiken we de abstracte kunst. Marc vond dat het hangt.
kladpapier. Als het krijt is aangebracht dier niet vanuit het perspectief van de
maken we rustige, roterende bewegin- mens, maar vanuit dat van het dier ge- Ik hoor mezelf regelmatig zeggen dat
gen met de vingertoppen. Met name schilderd moest worden. Hij probeerde het in de kunstzinnige therapie niet om
met die van de middel- en ringvinger. zich in te leven in het dier en het wezen het resultaat gaat maar om het proces.
Die zijn het gevoeligst. Door de laatste van het dier vast te leggen. Hij gaf op Als er naast een goed doorlopen pro-
kootjes min of meer plat over het pa- expressionistische wijze kleur en vorm ces dan ook nog een mooi resultaat is,
pier te laten gaan masseren we het krijt aan zowel het dier als het landschap. dan is dat heel vreugdevol.

Blauwzwarte vos, door jongen van 10 jaar.

18

Kabouters LIEVE
LINGS
OEFE
NING

Ernie Coenen

Er lopen kinderen rond die klein van het kind tijdens het tekenen ook
stuk zijn, met spitse gezichtjes, op- meespreekt. De lemniscaten kunnen
getrokken schoudertjes en geknepen gewoon over elkaar heen getekend
stemmetjes. Hun opvoeders maken worden. Het gaat om het vloeiende ele-
zich zorgen: wat is er met hen aan ment terwijl het ritmische verloop van
de hand, waarom groeien ze niet en de tekst vormkracht in zich draagt.
vooral: waarom lijken ze niet te willen
leren? Ik hak het hout / hier in het bos
En laat mijn spanning / ermee los.
Via de methode kinderfocussen startte Ik adem in / en voel mij sterk.
ik iedere bijeenkomst met de vraag: Ik adem uit / dat is goed werk.
“Hoe is het met jou vandaag?” Binnen Blijdschap stroomt dan / door mij heen
enkele minuten klonk het antwoord: Van mijn kruin / tot aan mijn teen.
“geen zin, ik wil niet, ik voel me niet De kracht / die ik dan voel
fijn”. Als er geuit mocht worden of zij Brengt mij dichter / bij mijn doel.
ergens naar verlangden, dan toonde
zich op den duur de ware ziel van het Vervolgens kon ik de volgende oefening met hen doen:
kind. Diep ontroerd was ik om te horen
dat een aantal van deze ‘spitsneuzen’ Stevig sta ik (rechtervoet naar rechts)
waarlijk iets kabouterachtigs had- Zeker ga ik (linkervoet naar links)
den: zij wilden zorgen voor tuintjes, Op de aarde (mooi rechtop staan)
voor bloemen en beestjes. Zij wilden Door de wereld (sprongetje op de eind D van wereld)
daarover heel veel leren, terwijl ze ook
al veel wisten. Soms zagen ze zelfs Wanneer deze kinderen zich eenmaal 1 E rnie Coenen (voormalig
kabouters. Ze waren ook bezorgd om vertrouwd voelen in de oefenruimte en Vrijeschooldocente) is
de planten en de dieren en de zee en weten dat ze helemaal serieus geno- spraakvormer, spraakt-
de aarde. Toch is het ook opdracht om men worden, staat er opeens een stoer herapeut, focustrainer en
deze groep jonge mensen tot aarde- kind voor je! verhalenverteller
burgers te maken, zodat zij hun grote
taak eens kunnen gaan uitvoeren. Met de leerkracht sprak ik af dat deze 2 S tapert, M., Verliefde, E.
kinderen na afloop van een werkje in (2003). De kunst van het
Oefeningen de klas een extra schrift mochten pak- luisteren Leuven: Acco
ken waarin zij hun liefde voor de plan-
Een juiste ademhaling is belangrijk ten mochten uiten. Vaak hielden zij van 3 tekst gekregen van colle-
om tot een gezond evenwicht tussen tijd tot tijd hierover een spreekbeurt. ga M. Duyndam
incarneren (inademen) en excarneren Dat gaf erkenning én grote vreugde in
(uitademen) te komen. Te veel inade- de klas!
men geeft verharding (dit was soms
aan de schoudertjes te zien). Te veel
uitademen maakt dat er weinig levens-
vormkracht is. Die heb je nodig om te
groeien.

Terwijl ik onderstaande tekst voor-
spreek, tekent het kind één liggende
lemniscaat per zin. Bij de herhaling
spreek ik steeds één zin voor terwijl

111999

Stiense bonen In haar boek ‘Kunst-
zinnige Therapie’ wijdt
De genezende Margarethe Hauschka1
werking van een heel hoofdstuk aan
de genezende werking
. van het meeleven met de

het meeleven met jaargetijden.
de jaargetijden

Ineke de Wolf

Ze schrijft over de manier waarop wij ons leren verhouden tot de
krachten in de natuur. Zij zegt: “Het volledig bewust meeleven met deze
krachten is een bron van genezing die nog heel weinig gebruikt wordt.”
De genezende werking van het meeleven met de jaargetijden heb ik zelf
mogen ervaren. Graag deel ik deze ervaring met jullie ter inspiratie.

Mijn jongste broer overleed op 17 december 2014 en hoewel ik wist dat
het stond te gebeuren, overviel mij toch een intens gevoel van verdriet.

De tijd van Kerst volgde. Toen ik op kerstavond pompoensoep aan het
klaarmaken was, ontdekte ik in de donkerte van de pompoen alweer
pompoenpitten die aan het ontspruiten waren. Nieuw leven!

Het herinnerde mij eraan dat ik van mijn broer twee mooie, paarsgekleur-
de Stiense bonen had gekregen in de zomer. Ik had ze nog nooit gezien,
laat staan geproefd maar hij vertelde dat ze heerlijk waren. Die bonen
heb ik gekoesterd, ik had er maar twee. In mei het jaar daarop, heb ik ze
in twee potjes met aarde gedaan en ben ze gaan volgen. Met liefde heb ik
ze verzorgd en de diverse stadia naar waarneming getekend. Het volgen
van dit proces heeft mij veel gebracht.

Volgens Rudolf Steiner wordt ons de mogelijkheid gegeven om een stap
verder te komen in het verwerken van ons verdriet, door het beleven
van de natuur. Zo worden we van het waarnemen van het vergankelijke
langzaam maar zeker geleid naar het besef van het onvergankelijke. Dit
gebeurde ook bij mij. Door het opnieuw meebeleven van het ontkiemen,
het groeien, het bloeien, het tot vrucht en zaad komen van de Stiense bo-
nen beleefde ik het vergankelijke. Ik beleefde het onvergankelijke via het
overblijven van het zaad dat weer nieuw leven in zich droeg. Die zaden
lieten mij zien dat de boon blijft leven. En elk jaar weer kan ik genieten
van het nieuwe leven dat mijn broer mij heeft nagelaten!

1 H auschka-Stavenhagen, M., Ockeloen-Lievegoed, R.M. (2009)
Kunstzinnige Therapie. Zeist: Christofoor

20

POËZIE ADVERTENTIE

Nascholing voor kunstzinnig therapeuten door Josée Niekus

Innerlijke verdieping
‘Basisbehoeften’

In de oudste lagen Inleiding van de vijf basisbehoeften, -plaats, voeding, steun, be-
van mijn ziel scherming en begrenzing- . Deze basisbehoeften zijn de essentië-
le voorwaarden waaraan de fundering (ons huis) van de persoon-
In de oudste lagen van mijn ziel, lijkheid moet worden voldaan.
in de oudste lagen van mijn ziel,
waar hij van stenen is gemaakt, Deze vijf basisbehoeften, gaan we verder uitdiepen in theorie en
bloeit als een gaaf, ontkleurd fossiel met 5 kunstzinnige oefeningen, o.a. met houtskool, soft pastel,
de stenen bloem van uw gelaat. vormtekenen, tekenen e.a. vormen.
Ik kan mij niet van u bevrijden, Waardevol zijn de ontdekkingen die gedaan kunnen worden door
er bloeit niets in mijn steen dan gij. de kunstzinnig therapeut om deze vervolgens door te kunnen
De oude weelden zijn voorbij geven aan haar/zijn cliënt, door de diepte in te gaan naar het
maar niets kan mij meer van u prille verleden.
scheiden
Doelgroep; o.a. verslavingszorg, mensen die vastgelopen zijn in
M. Vasalis relatie of werk/Burn out klachten, ouderenzorg of zelf interesse
naar gedragspatronen en/of biografisch onderzoek.

Start 9.00 uur inloop met
koffie of thee,
10 Maart 2018 of
15 September 2018 te Utrecht, 9.30 uur s tart de nascholing
locatie T herapeuticum Utrecht, tot 17.00 uur.

Dekhuyzenstraat 60, Kosten
3572 WN Utrecht € 75,00 p.p. incl. materiaal
minimaal 6,
Op 2 Juni of 3 November max. 8/9 personen.
2018, te Amersfoort
locatie T herapeuticum Artemis, 6 AM punten

Dalton straat 10,
3817 VB Amersfoort.

21

w

Het gebruik van
natuurlijke producten
in de uitwendige therapie

Uitwendige therapie Chris de Vree werkt Als we naar de voeding kijken, gebeurt
als fysiotherapeut een vergelijkbaar iets: we voeden ons.
Onder uitwendige therapie verstaat in Therapeuticum En tegelijkertijd vindt er een onge-
men alle therapievormen die via de Egelantier in Bergen. looflijk afbraakproces plaats: wat we
huid hun uitwerking hebben. Alles wat Wij vroegen hem tot ons nemen wordt volledig tot nul
op de huid aan producten aangebracht voor deze Reliëf een afgebroken en komt de energie vrij
en alle vormen van aanraking kunnen artikel te schrijven die voorheen tot de samenhang heeft
dat zijn. Vooral cosmetisch wordt het over het gebruik van geleid van bijvoorbeeld het graan,
zeer veel gebruikt en maar ook de natuurlijke oliën, de graankorrel. We kunnen zeggen
Spartanen wreven zich ruim 2000 jaar zalven en andere dat de voeding totaal wordt verteerd
geleden in met olijfolie en zand om zich substanties in de zodat niets van zijn eigen, voor ons
in zekere zin te harden. Therapie wordt uitwendige therapie. vreemde, kwaliteit blijft bestaan, zodat
het als je er een specifiek therapeutisch we het daarna tot onze menseigen
doel bij nastreeft. Chris de Vree substantie kunnen omvormen.

Ik werk voornamelijk met de ritmische Dit procesverloop in de vertering,
massage. Dit sluit aan op het ritmische dat niets vreemds onveranderd ons
middengebied (zie ook noot 3-geleding) lichaam binnen mag, heeft Rudolf Stei-
wat in ons lichaam een evenwicht ner2 ook aangegeven voor alles wat
scheppende werking heeft. Massage bij de huid van buiten naar binnen wil.
kan nogal zwaar of belastend zijn. De Teveel aan zonlicht leidt tot verbran-
ritmische massage is een hele lichte, ding, bruin worden is een teken van
harmoniserende, ademende massage bescherming tegen het zonlicht. Dat
vorm. In dit artikel geef ik een voor- we ons graag beschermen tegen de
beeld hoe ik op verantwoorde wijze kou kennen we maar al te goed, maar
kan ingaan op vragen van patiënten en dat er ook geen warmte, vreemde
gemotiveerd gebruik kan maken van warmte, naar binnen mag is moeilijker
de substanties uit de ons omringende te begrijpen. Toch is dit het werkings-
natuur. principe van het koortsbad, waarbij
we onze eigen warmte inzetten om
Voedende en ons tegen het hete badwater te be-
activerende werking schermen.
Dus is het goed te beseffen dat bij een
Eigenlijk is het heel vanzelfsprekend en uitwendige toepassing of therapie er
tegelijk raadselachtig om ons te beden- niet alleen een voedende werking is
ken dat een zalf of olie een bepaalde (en misschien wel helemaal niet) maar
werking heeft. Bijvoorbeeld op een ge- een heel activerende of mogelijk zelfs
voelige huid brengen we calendula-olie wel een agressieve werking naar voren
(bij voorkeur van Demeter kwaliteit1) komt. Dan is het van belang om datge-
aan. We 'weten' dat deze olie de huid ne wat aan de buitenkant aangeboden
verzorgt en rust brengt. We zien dat de wordt zodanig te doseren dat iemand
huid soepeler wordt en nemen aan dat zich ermee uiteen kan zettenen en het
dit komt doordat de olie naar binnen ook aankan.
gaat en daar zijn voedende werking
doet. De vraag is of het echt zo gaat.

22

Producten uit de natuur Drieledigheid5 Vierledigheid6

Verschillende mogelijkheden komen In de antroposofische visie worden de Vanuit de zienswijze van de antro-
daarbij aan de orde. Welke producten drie zielenkrachten denken, voelen posofie bestaat de mens uit vier
biedt je aan en hoe en waar? En welke en willen niet gezien als functies van geledingen of lichamen. Deze zijn het
achtergrond visies betrek je daarbij. alleen de hersenen, maar in verband fysieke lichaam, het levens- of etherli-
Rudolf Steiner3 gaf de aanwijzing dat gebracht met drie lichaamsgebieden. chaam, het ziele- of astraallichaam en
substanties uit de verschillende natuur- Dit standpunt wordt het drieledig het Ik. Het levens- of etherlichaam is
rijken op hun eigen manier op het li- mensbeeld genoemd. Het waarnemen datgene wat een mens, dier of plant
chaam werken. Er is daarbij een directe en denken is voornamelijk gelokali- in leven houdt. Het is het totaal van
verbinding met de diverse wezensleden seerd in het hoofd, maar heeft via de de levensfuncties zoals adem, bio-
(zie kader). Substanties van minerale zenuwbanen contact met zijn uitwer- chemische processen en regeneratie.
oorsprong (bv. kwarts en metalen) king in het hele lichaam. Kwaliteiten Als het etherlichaam zich terugtrekt
werken direct ondersteunend op het van deze zogenoemde bovenpool zijn uit het fysieke lichaam blijft er dode
ik-organisme. Plantensubstanties (bv. rust, koelte, veel vorm en weinig rege- materie over. Het ziele- of astrale
kamillethee) werken op het astraalli- neratiekrachten. Het wilsleven vindt lichaam is drager van het gedrag,
chaam en reguleren daarbij zijn relatie zijn grondslag in het stofwisselings- van denken, voelen en willen, van
met de levensprocessen. Substanties systeem en de ledematen waarmee sympathie en antipathie, van wen-
uit het dierenrijk (bv. mierenzuur) wer- we in actie komen. De buikorganen sen, begeerten en hartstochten. Het
ken op het etherlichaam en reguleren met hun verteringsprocessen en astrale lichaam levert daarmee een
zijn verhouding met het astraallichaam opbouw, maar ook het autonome bewustzijn van pijn, vreugde, ver-
en menselijke substantie (bv. bloed- zenuwstelsel en de hormonen spelen driet, gewaarwordingen en herinne-
transfusie) heeft grote betekenis voor hierbij een belangrijke rol. Via het ringen. Het IK, het (zelf)bewustzijn, is
het fysieke lichaam. bloed heeft de stofwisseling contact de unieke eigenheid of ook wel het
met het hele lichaam. Kwaliteiten wezen van de mens. Het maakt dat
Praktijkvoorbeeld van deze zogenoemde onderpool zijn de mens begrip kan krijgen voor de
warmte, beweging, omzetten van wetmatigheden achter de dingen, dat
We kunnen dit op de achtergrond als stoffen, weinig vorm en veel rege- hij over zichzelf kan denken, bewuste
een soort werkhypothese meenemen neratievermogen. Het gevoelsleven keuzes kan maken, zich kan verande-
in het volgende voorbeeld: wanneer er heeft zijn lichamelijke basis in het ren en plannen kan maken.
nu een wat oudere patiënt komt met middengebied of ritmische systeem.
knieklachten op basis van matige artro- De voornaamste organen hiervan zijn
se, dan kunnen we bij deze casus ons hart en longen, die beide direct reage-
voorstellen dat er pijn is (verhoogde ren op emoties en gevoelens.
activiteit bovenpools astraallichaam),
minder kraakbeen (vergrote afbraak,
ook teveel bovenpools astraallichaam
en tegelijk te weinig opbouw etherli-
chaam en verlies normale vorm fysiek
lichaam), bewegingsbeperking van het
gewricht (soepele doordringing astraal-
lichaam en etherlichaam verminderd),
steunfunctie verslechterd en knie/been
is kouder (doordringing ik-organisme
verminderd). We willen natuurlijk dat

2233

Hij, aan wie de natuur de pijn afneemt, dit geldt ook voor de te sterke afbraak en de daarbij
behorende opbouw stimuleren.
haar openbare geheimenis begint
te onthullen, Bij de massage gebruik ik bijvoorbeeld jeneverbesolie (juniperus aeth
voelt een onweerstaanbare in olijfolie), dit werkt als plantensubstantie op het astraallichaam, die
verlangen regulerend onderduikt in de levensprocessen. Misschien zou je het zo
naar haar waardigste vertolkster, kunnen duiden: de te grote bovenpoolse astraliteit, zich uitend in pijn
de kunst. en afbraak, wordt gestimuleerd zich meer in de astrale onderpools
opbouwactiviteit om te vormen en het etherlichaam te doordringen
Johann Wolfgang von Goethe (zie kader voor uitleg terminologie). Aan het eind wordt de knie lemnis-
catisch4 ingewreven met bijenwas (onderdeel van de massagekaars,
POËZIE bestaande uit Demeter1 bijenwas en Demeter1 calendula olijfolie) en
Stannum met 0,4% zalf.
Haiku
Uit het stenenrijk: De bijenwas, als dierlijke substantie, werkt op het etherlichaam,
Tijdloos rust de rots daarbij regulerend zijn relaties naar het astraallichaam. Hier mogelijk
roerloos in eigen zwaarte te duiden dat het verzwakte etherlichaam zich voldoende kan openen
spreekt de eeuwigheid. voor de opbouwende kwaliteiten van het ondergedoken astraalli-
Uit het plantenrijk: chaam. Mooi is dan te merken dat in de bijenwas tevens een puur mi-
Bloesem blaadjes teer nerale kwartsstructuur(de 6-kantige raatbouw) aanwezig is, wat erop
geruisloos uitgevouwen duidt dat er ook een verbinding met het ik-organisme is. De minerale
in een witte wolk. substanties werken op het ik-organisme en dat doet de Stannum, tin.
Uit het dierenrijk: De kwaliteit van tin is dat het zijn vorm niet wil opgeven en tegelijk
Kat is begeerte heel soepel is. Deze prestatie moet het kraakbeen ook elke dag leve-
verslindend de witte duif ren, zijn vorm behouden en elke beweging soepel laten verlopen. Tin
die droomde in ’t groen. geeft aan het ik-organisme de impuls om zijn opbouwende krachten
Uit het rijk van de mens: in het fysiek/etherische weer tot zijn recht te laten komen.
De tijd vliegt zo snel
gevuld met duizend dingen Komt de menselijke substantie, werkend op het fysieke lichaam, in
het rustpunt voorbij. de massage ook nog in beeld? Niet in de directe zin, maar mogelijk
wel in indirecte zin in de vorm van de aanraking, grenzen scheppen,
Chistja Mees-Henny omhulling bieden, impulsen geven, liefdevolle bewustwording, je
daardoor weer lekkerder in je vel voelen en je lichaam zo optimaal als
24 instrument weer kunnen gebruiken.

1 Bij het gebruik van het Demeterkeur- uit Geneeskunde vanuit geestesweten-
merk weet je dat dit producten zijn die schappelijk gezichtspunt (p. 240 e.v.)
in de biologisch-dynamische landbouw Zeist: Christofoor.
zijn geteeld. 4 D it is een achtvorm, die met twee han-
den aan de binnenkant en buitenkant
2 Steiner, R. (1996) Wereldgeschiedenis in tegelijk en tegengesteld wordt uitge-
het licht van de antroposofie, 7e voor- voerd, wat een zeer doorwarmende en
dracht (p. 132,133). Zeist: Christofoor. harmoniserende uitwerking heeft.

3 Steiner, R. (1996) Gezondheid, ziekte,
genezing voordracht van 29 aug. 1924

BOEK

BESPREKING

Titel Spelenderwijs ologie geeft speltherapeute Micheline Midden in Zuid-Afrika ligt de halfwoes-
verbinden en hechten Mets meer dan 100 uitgewerkte spel- tijn Karoo. Ruim vijftien jaar geleden
mogelijkheden. Zij doet dit op basis van kocht Irene van Lippe-Biesterfeld hier
Auteur Micheline Mets vijfenveertig jaar ervaring in het werken een gebied van ruim 5000 hectare.
Uitgave 2017 B.V.Uitgeverij SWP met kinderen in verschillende settings. Ze zette zich in voor herstel van de
Zij maakt je, in negen korte hoofd- oorspronkelijke natuur en ontwikkelde
Amsterdam stukjes met theoretische inzichten uit ook initiatieven waarmee ze mensen
ISBN 978-90 8850 693 2 de antroposofie, hechtingstheorie en hun relatie met de natuur wilde laten
kennis uit de neurobiologie enthousiast ontdekken. Bergplaas is het persoon-
Het stimuleren van veilige gehechtheid om zelf (nog meer) aan de slag te gaan. lijke verhaal van Prinses Irene over het
is misschien wel de allerbelangrijkste Van het surplus met elf hoofdstukjes tot stand komen van de plek. Prinses
taak van alle volwassenen die een met uitgebreide praktische tips is Irene laat de lezer nadenken over hoe
rol spelen in het leven van een kind. de vertaalslag van speltherapie naar wij omgaan met de aarde, wat duur-
Door veilige gehechtheid te stimuleren kunstzinnige therapie, muziek of beel- zaamheid betekent en verwoordt haar
vergroot je de kansen van het kind om dend zelf goed te maken. Het boek is visie op de relatie tussen de mens en
zich cognitief, sociaal, emotioneel en daarmee toepasbaar en inspirerend in zijn of haar omgeving. In haar levens-
zelfs fysiek optimaal te ontwikkelen. de praktijk van de kunstzinnige thera- filosofie staat het onderwerp 'verbin-
Het vergroot de veerkracht van het pie van alledag. ding' centraal.
kind waardoor het ook op latere leeftijd
beter bestand is tegen stressvolle Karen Nijdam Irene van Lippe-Biesterfeld is een voor-
gebeurtenissen en omstandigheden. vechter van het herstel van de relatie
tussen mens en natuur. Ze startte o.a.
Ingeleid met theoretische achtergron- het NatuurCollege en Stichting Natuur-
den vanuit de antroposofie en neurobi- Wijs en geeft trainingen in Nederland
en Zuid-Afrika.
Marjolien Scheffelaar

Titel Bergplaas, een verhaal
De relatie tussen mensen
Auteur en natuur
Uitgave
ISBN Irenen van Lippe-Biesterfeld
Knnv Uitgeverij
978-90 5011 574 2

2255

BERICHTEN
VAN HET
BESTUUR

De winter is al weer voorbij het licht van het voorjaar wordt
steeds meer, de temperatuur komt er achter aan.

NVKT

Het wennen met de nieuwe bestuursa- Het is handig om de procedure te ken- matherapeuten, muziektherapeuten,
menstelling gaat goed, de taakverdelin- nen. Mocht je met een klacht te maken beeldende therapeuten, dans-be-
gen worden helderder, maar we willen krijgen, moeten er een paar duidelijke wegingstherapeuten, kunstzinnig
er graag nog meer mensen bij!!! stappen gezet worden die niet kunnen therapeuten en speltherapeuten met
wachten. Een gewaarschuwd mens telt praktijkervaring. Centraal staat eviden-
Vele handen maken het werk lichter. voor twee! ce-based en research-based werken.
Het bestuurswerk is niet moeilijk. Ja, je Dit betekent dat je als student je eigen
moet je verdiepen in iets, maar het is Privacywetgeving en AVG praktijkervaring meeneemt naar de
altijd aan ons vak gerelateerd! Ook wij opleiding. Je ontwikkelt indicaties,
als huidige bestuursleden weten niet De privacywetgeving gaat per 25 mei producten en richtlijnen voor je eigen
alles, maar we kunnen overleggen, te 2018 veranderen naar een Europese cliënten. Tevens doe je praktijkonder-
rade gaan bij de werkgroepen en com- wetgeving: de algemene verordening zoek in je eigen werksituatie en daar-
missies en dan komen we eruit. Dus gegevensbescherming (AVG). Merav buiten. Op deze wijze ontwikkel je de
schroom niet, als aspirant bestuurslid Brouk is hard bezig geweest met de professie, versterk je de profilering van
kan je instromen… informatie van de Autoriteit Persoons- de vaktherapie en zorg je mede voor de
gegevens (AP) en deze toe te spitsen wetenschappelijke onderbouwing van
Last but not least heeft Annemieke Jan- naar ons vak. Hierover is in de I&I en de vaktherapieën. Daarnaast bevat de
sen onze bestuursvoorzitter zich breed op de NVKTwebsite de actuele informa- opleiding een vakspecifieke module om
ingelezen, ingepraat en nu komen de tie te vinden. je expertise op het eigen vakgebied te
gesprekken met de FVB op gang. vergroten. Zie verder http://kenvak.nl/
Antroposofische arts-therapies/
Klachten en WKKGZ Gezondheidszorg (AG)
Pauline van Baar, vicevoorzitter
De Wet kwaliteit, klachten en geschillen Ook is hard gewerkt aan de positione-
zorg (WKKGZ) is binnen de Nederland- ring. Of het op dit moment al beschik- 1 De Nederlands-Vlaamse Accreditatieorga-
se Vereniging van Antroposofische baar is durf ik nog niet te zeggen, maar nisatie (NVAO) is in 2005 als onafhankelijke,
Zorgaanbieders geregeld. Hierover is is een manifest, een website en een binationale accreditatieorganisatie bij Verdrag
in ons Informatie- en Inspiratiebulle- propositie onderweg. Het wordt steeds opgericht door de Nederlandse en Vlaamse
tin (I&I) bericht. Op de NVKTwebsite concreter. overheid om een deskundig en objectief oor-
(https://www.kunstzinnigetherapie. deel te geven over de kwaliteit van het hoger
nl/leden/downloads) kunnen jullie de Om het vak verder te verdiepen… onderwijs (HBO) in Nederland en Vlaanderen.
documenten vinden die op websites De Master of Arts Therapies is een Bron: https://nvao.net/over-nvao
kunnen worden geplaatst en in de tweejarige, NVAO-geaccrediteerde
praktijken kunnen worden gelegd. opleiding1 voor afgestudeerde dra-

26

Agenda Voor meer informatie kijk op www.kunstzinnigetherapie.nl of Nieuwsbrief I&I.

Bijscholing in je intervisiegroep Innerlijke verdieping Basisbehoeften Dagworkshop Breng licht
De bijscholing Wakker worden aan je eigen o.l.v. Josée Niekus op jouw beroepspraktijk
gebaar heeft een nieuwe vorm gekregen. 10 maart of 2 juni of 15 september of 3 no- organisatie-opstellingen met Peter Kapenga
Milou komt nu naar jouw intervisiegroep toe. vember 2018 • 6 punten AM Zondag 15 april 2018 • 6 punten AM
Vrij werk samen met de cliënt "lezen" en zicht [email protected] www.kunsttherapiehaarlem.nl
krijgen op je eigen gebaar en functioneren als
therapeut. Workshop Biografisch schrijven en collage Werkdag Diagnostiek in de Antroposofische
Op locatie, tijden en data in gezamenlijk overleg o.l.v. Nelie Tjallingi Muziektherapie
• 30 punten AM Zaterdag 17 maart • 5 punten AM o.l.v. Anne Margreet Muller m.m.v. Edmond
info: [email protected], tel.06 https://neliefilarski.exto.nl Schoorel
18287085 21 april • 5 punten AM
Dagworkshop boetseren: ‘Tasten naar Licht’ [email protected]
Bijscholing Grot- en landschapsreeks o.l.v. Ank Jimmink
o.l.v. Conny Stevens Zaterdag 17 maart • 6 punten AM Cursus Biografische reeks portretten in
Dinsdag 30 januari, 20 februari, 13 maart en 3 [email protected] / www.klei.nu houtskool en pastel
april • 24 punten AM o.l.v. Marijke de Vries
http://www.la-coquille.org/index.php/cursus- Cursus Volg de natuur door het jaar heen, Vrijdagen 25 mei - 15 juni • 16 punten AM
sen/grotreeks boomcursus www.kunsttherapiehaarlem.nl
o.l.v. Marijke de Vries
Bijscholing Grot- en landschapsreeks Zaterdag 17 maart 2018 - 2 maart 2019 • 30 Workshop Plantenverf maken en er mee
o.l.v. Conny Stevens punten AM schilderen
Zaterdag 3 februari, 24 februari, 17 óf 24 www.kunsttherapiehaarlem.nl o.l.v. Marijke de Vries
maart ( dit wordt later beslist) en 14 april • 24 Zaterdag 9 juni AM • 16 punten AM
punten AM Therapeutische verdieping KT muziek en www.Kunsttherapiehaarlem.nl
http://www.la-coquille.org/index.php/cursus- beeldend
sen/grotreeks o.l.v. Marijke de Mare en Esther Vis Bijscholing Dyslexie
Maandagavond 19 maart • 2 punten AM o.l.v. Conny Stevens
Cursus Godinnen in de Vrouw - Aanmelden: [email protected] Zaterdag 9 juni • 6 punten AM
Ken jezelf Ontmoet een ander http://www.la-coquille.org/index.php/cursus-
o.l.v. Anneke Weeda Planetendynamiek in de levensloop - Inter- sen/dyslexie
Vrijdag 9 februari, 9 maart, 13 april, 18 mei en disciplinaire scholing
15 juni 2018 • 25 punten AM Academie AG Zomercursus Genieten van kleur aan zee
www.artesana.nl/cursussen Zaterdag 24 maart • 6 punten AM met pastelkrijt
https://www.academieag.nl/evenement/plane- o.l.v. Marijke de Vries
Conferentie Samen Scholen ten-dynamiek-levensloop/ 16 en 17 juli 2018 • 12 punten AM
Sectie Gezondheidszorg AViN i.s.m. lectoraat www.kunsttherapiehaarlem.nl
AG, de Academie AG, de NVAZ, Plegan en Scillz NVAZ Therapeuticumdag
Zaterdag 10 februari • 6 punten AM NVAZ Sluiercursus De beeld kleuren
www.conferentie-ag.nl Zaterdag 24 maart o.l.v. Roland Tiller
[email protected] 23 t/m 28 juli • 34 punten AM
Cursus Baboesjka, de weg van het ouder Info & aanmelden: [email protected]
worden Nascholing De weg door het duister
o.l.v. Rita Süter o.l.v. Irene van der Laag Zomercursus Genieten van kleur aan zee
Vrijdag 12, 19 en 26 februari • accreditatie Zaterdag 31 maart • 6 punten AM met pastelkrijt
aangevraagd [email protected] o.l.v. Marijke de Vries
www.deblauwesteenopleidingen.nl 13, 14 en 15 augustus 2018 • 18 punten AM
Sluiercursus Het violet, de mens www.kunsttherapiehaarlem.nl
Studiedagen voor Hygiënische en aan de drempel
therapeutische euritmie o.l.v. Bea van der Steen Cursus Cursus Grot- Landschapreeks
o.l.v. Liesbeth Kuhlemaijer en Wieger Veerman 3 t/m 7 april • 25 punten AM originele reeks van M. Hauschka, de innerlijke
17 februari, maart en 26 mei • accreditatie Info & aanmelden: [email protected] reis schilderen met plantenverf
aangevraagd o.l.v. Marijke de Vries
[email protected] Opleiding Schildertherapie Module I 2, 9, 16 en 23 november • 24 punten AM
Emerald Foundation www.kunsttherapiehaarlem.nl
Bijscholing Islamitisch geometrisch tekenen 9 april t/m 4 mei
in de therapie Per week, dag of dagdeel als bijscholing te En natuurlijk kun je allerlei nascholingen vinden
o.l.v. Joke Hageman en Helena Dorsman volgen • 30 punten AM per week op de website van de NVKT: https://www.
Zaterdag 10 maart • 5 punten AM www.emeraldfoundation.nl kunstzinnigetherapie.nl/opleiding-en-nascholing/
[email protected], kunstzinnigethe- bij-en-nascholing/agenda/2018/01
[email protected] Studiedag Het stervensproces;
een visie vanuit de antroposofie Bij- en nascholingen vaktherapie vanuit de FVB
Organisatie: Muziek in de laatste levensfase vind je op: https://fvb.vaktherapie.nl/agenda
Zaterdag 14 april • 4 punten AM
www.muziekindelaatstelevensfase.wordpress.
com

27

Bij onjuiste adressering of adreswijziging svp het oude
adres, voorzien van correcties, zenden aan

Secretariaat NVKT
Postbus 839
3700 AV Zeist