BAHAGIAN PENDIDIKAN TEKNIK & VOKASIONAL
KEMENTERIAN PENDIDIKAN MALAYSIA
ARAS 5&6, BLOK E14, PARCEL E,
PUSAT PENTADBIRAN KERAJAAN PERSEKUTUAN
62604 PUTRAJAYA
KERTAS PENERANGAN
(INFORMATION SHEET)
KOD DAN NAMA PROGRAM/ IT-030-4:2013-E01: COMPUTER NETWORK
PROGRAM‘S CODE & NAME ADMINISTRATION
TAHAP/ LEVEL 4 (FOUR)
NO. DAN TAJUK UNIT IT-030-4:2013 (CU6)
KOMPETENSI/ E01/CU6 COMPUTER SYSTEM MAINTENANCE
COMPETENCY UNIT NO. MANAGEMENT
AND TITLE
NO. DAN PENYATAAN UPON COMPLETION OF THIS COMPETENCY UNIT,
AKTIVITI KERJA / WORK TRAINEES WILL BE ABLE TO: -
ACTIVITIES NO. AND
STATEMENT 1. ANALYSE COMPUTER SYSTEM MAINTENANCE
REQUIREMENTS
2. DEVELOP COMPUTER SYSTEM MAINTENANCE
PLAN
3. MANAGE COMPUTER SYSTEM MAINTENANCE
WORK
4. MANAGE COMPUTER SYSTEM
TROUBLESHOOTING ISSUE/ FAILURES
5. PRODUCE COMPUTER SYSTEM MAINTENANCE
MANAGEMENT REPORT.
Muka Surat / Page : 1
NO. KOD / CODE NUM. IT-030-4:2013/E01/P(1/5)
Drpd / of : 28
TAJUK/ TITLE : KEPERLUAN PENYELENGGARAAN SISTEM KOMPUTER
(COMPUTER SYSTEM MAINTENANCE REQUIREMENTS)
TUJUAN/ PURPOSE:
Kertas penerangan ini bertujuan untuk para pelatih mengenalpasti lapisan rangkaian ((ISO/
IEC: 8648: 1988), dasar syarikat, dokumen penyelenggaraan sistem komputer, susun atur
lapisan rangkaian/ gambarajah, maklum balas pengguna terhadap prestasi rangkaian dan
risiko sistem komputer dan analisis impak.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 2
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
PENERANGAN/ INFORMATION:
1.0 KEPERLUAN PENYELENGGARAAN SISTEM KOMPUTER (COMPUTER SYSTEM
MAINTENANCE REQUIREMENTS)
1.1 INTERCONNECTION - INTERNAL ORGANISATION OF THE NETWORK LAYER
(ISO/ IEC: 8648:1988)
Information processing systems - Open Systems Interconnection (Saling Sambungan
Sistem Terbuka) - Internal organization of the Network Layer.
Lapisan ISO / IEC 8648:1988 menyediakan:
i. Model senibina Lapisan Rangkaian OSI sebagai kerangka untuk piawaian
Lapisan Rangkaian OSI. Bertujuan untuk digunakan dalam reka bentuk dan
dapat digunakan pada protokol Lapisan Rangkaian.
ii. Satu set konsep umum dan terminologi bagi piawai Lapisan Rangkaian;
iii. Untuk menganalisis fungsi Lapisan Rangkaian dan mengelaskan protokol
Lapisan Rangkaian;
iv. Untuk menentukan penggunaan rangkaian sebenar dalam menyokong atau
menyediakan Perkhidmatan Rangkaian OSI.
ISO/IEC: 8648: 1988 adalah merupakan akta bagi sistem pemprosesan maklumat
organisasi dalam lapisan rangkaian model OSI. Ia merupakan satu standard atau
piawaian yang bertujuan untuk Penyeragaraman dalam menghasilkan produk, bahan ,
perkhidmatan mengikut standard yang disediakan oleh ISO.
Dalam erti kata lain, ISO/IEC: 8648: 1988 ialah satu piawaian yang ditetapkan untuk
menyeragamkan atau membolehkan semua perkakasan dapat digunakan bersama
walaupun daripada vendor yang berbeza. Ia adalah berkaitan dengan OSI (Open
System Interconnection).
Ia juga untuk menentukan penggunaan “ rangkaian sebenar” dalam menyokong atau
menyediakan perkhidmatan yang berkualiti, boleh dipercayai dan selamat.
ISO/IEC 8648:1988 (Interconnection- internal organisation of the network layer)
menyediakan satu model seni bina standard lapisan rangkaian OSI. Ia digunakan untuk
menyediakan satu set konsep dan terminologi yang biasa untuk Network layer
standard. Selain itu, ia juga untuk analisis standard dan kefungsian Network layer dan
mengkelaskan protokol Network layer. ISO/IEC 8648:1988 juga untuk menyatakan
penggunaan “the real network” dalam menyokong atau menyediakan Khidmat
rangkaian OSI, di atas semua, dalam kes di mana pelbagai “the real network” adalah
untuk digabungkan dan digunakan.
1.1.1 SKOP DAN APLIKASI BIDANG (SCOPE AND FIELD OF APPLICATION)
Piawaian Antarabangsa menyediakan model seni bina Lapisan Rangkaian OSI
sebagai rangka kerja untuk piawaian Lapisan Rangkaian OSI, membolehkan
penubuhan rangkaian sedia ada dalam seni bina OSI.
Rangka kerja ini menggalakkan reka bentuk subrangkaian sebenar yang
menyokong penuh perkhidmatan rangkaian OSI di samping menampung
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 3
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
penyertaan, dalam persekitaran OSI, apabila subrangkaian lain tidak
menyokong sepenuhnya Perkhidmatan Rangkaian OSI.
Piawaian Antarabangsa ini bertujuan untuk digunakan dalam kedua-dua reka
bentuk dan aplikasi protokol Lapisan Rangkaian, yang beroperasi di antara
entiti rangkaian sama ada dalam sistem akhir menyediakan Perkhidmatan
Rangkaian OSI, atau dalam sistem perantaraan yang menyediakan fungsi
penghalaan dan penangguhan.
Ia boleh digunakan untuk:
• Menyediakan satu set konsep umum dan istilah untuk digunakan dalam
standard Lapisan Rangkaian (standard itu hendaklah merujuk pada
Standard Antarabangsa);
• Menganalisis fungsi Lapisan Rangkaian dan mengelaskan protokol Lapisan
Rangkaian;
• Menentukan bagaimana "rangkaian sebenar" boleh digunakan dalam
menyokong atau menyediakan Perkhidmatan Rangkaian OSI, khususnya,
dalam keadaan di mana pelbagai "rangkaian sebenar" adalah untuk saling
berhubung dan digunakan.
• Organisasi yang ditakrifkan di sini tidak menangani pengurusan Lapisan
Rangkaian; khususnya ia tidak berkaitan dengan perhubungan antara entiti-
entiti Network Layer yang mana mungkin diperlukan untuk tujuan
pengurusan Network Layer. Di samping itu, Standard Antarabangsa ini
tidak menentukan keperluan operasi untuk menyampaikan fungsi dalam
sistem perantaraan, tidak juga mengatasi bagaimana kombinasi fungsi
tertentu yang dibenarkan mungkin lebih praktikal dan berkesan untuk
digunakan.
1.1.2 DEFINISI MODEL RUJUKAN
Piawaian Antarabangsa ini menggunakan istilah-istilah berikut dalam men-
takrifkan ISO 7498:
a) Lapisan Rangkaian OSI b) Perkhidmatan Rangkaian OSI
b) Rangkaian OSI- Perkhidmatan-access-point
c) Rangkaian OSI- Perkhidmatan-access-point-alamat (alamat rangkaian)
d) Rangkaian OSI- entiti e) Rangkaian Relay
f) Routeing g) Perkhidmatan
h) Protokol i) Protokol-kawalan-maklumat
1.1.3 DEFINISI PERKHIDMATAN CONVENTIONS
Piawaian Antarabangsa ini menggunakan istilah-istilah berikut dalam men-
takrifkan ISO/ TR 8509:
a. Perkhidmatan pengguna
b. Perkhidmatan pembekal
1.1.6 DEFINISI SENIBINA LAPISAN RANGKAIAN
Bagi maksud Standard Antarabangsa, takrif berikut digunakan:
a. Subnetwork sebenar
Satu koleksi peralatan dan media fizikal yang membentuk satu
keseluruhan autonomi dan yang boleh digunakan untuk menghubungkan
sistem sebenar untuk tujuan komunikasi.
b. Subnetwork
Sebuah abstrak subnetwork yang sebenar.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 4
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
c. Interworking Unit
One or more items of equipment, or a part of an item of equipment, whose
operation provides a network-relay function (that is, a real system which
receives data from one correspondent network entity and forwards it to
another correspondent network entity).
***Note: Such equipment may be integrated into a real subnetwork which is
being interconnected.
i. Relay system
An abstraction of the equipment forming an interworking unit.
ii. Intermediate system
An abstraction of a real system providing a network-relay function.
iii. Data transmission service
The set of capabilities available from a real subnetwork which may be
utilized by users of the real subnetwork for the purpose of sending and
receiving data.
***Note: This service is defined between the points where each user is
connected to and accesses the real subnetwork; e.g. a DTE/ DCE
interface, and should not be confused with the notion of a service at a
layer boundary as defined in ISO 7498.
1.2 POLISI SYARIKAT (COMPANY POLICY)
Polisi syarikat adalah panduan asas untuk mengurus dan mengendalikan kefungsian
syarikat. Polisi perlu direkabentuk untuk memastikan proses penyelenggaraan
perkakasan dan perisian dilaksanakan secara formal. Polisi akan menyokong
penyelenggaraan pencegahan dan pembetulan bagi sistem komputer, peralatan dan
infrastruktur rangkaian, persisian (peripherals) dan perisian.
Standard Operational Procedure(SOP) adalah satu proses dan standard yang mesti
digunakan untuk menjalankan satu set aktiviti secara spesifik. Memberi garis panduan,
tatacara dan peraturan penggunaan peralatan ICT,Perisian, email, laman web, internet
dan lain-lain kursus kepada pengguna.
i. Tujuan
Dasar syarikat dan prosedur mewujudkan peraturan kelakuan dalam sebuah
organisasi, merangka tanggungjawab kedua-dua pekerja dan majikan. Dasar
syarikat dan prosedur telah disediakan untuk melindungi hak pekerja serta
kepentingan perniagaan majikan. Dasar syarikat boleh dipatuhi menggunakan
Prosedur Operasi Standard (SOP).
ii. Takrif Polisi
Sebagai satu persetujuan yang dicapai dalam satu perlindungan politik dan
wujud konsesi untuk bergerak ke arah kebaikan bersama. Juga panduan umum
yang diikuti apabila membuat sesuatu keputusan. Biasanya melibatkan operasi
sesebuah organisasi.
Atau pada dasarnya, "Policy" ialah suatu pelan tindakan bertujuan untuk
mencapai sesuatu matlamat di dalam sesebuah organisasi. "Policy"
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 5
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
diterjemahkan melalui perkataan-perkataan am seperti "apa" dan "kenapa".
Biasanya "Policy" diumumkan melalui "Dos and Don'ts). Contoh: Polisi insuran,
polisi pembelian kereta, polisi syarikat dan lain-lain.
iii. Takrif Peraturan
Merupakan undang-undang yang telah ditetapkan untuk menentukan keten-
teraman, keharmonian dan kelancaran sesuatu aktiviti atau perjalanan sesebuah
organisasi.
Menyatakan perkara yang perlu dilakukan atau tidak perlu dilakukan. Melanggar
peraturan akan didenda atau diambil tindakan. Contoh: Di larang merokok, sila
beratur …..
iv. Maksud Standard Operating Procedures (SOP)
Maksud ‘Standard Operating Procedure’ adalah satu prosedur operasi seragam
yang didokumenkan dan digunapakai oleh seseorang bagi melakukan sesuatu
kerja. Ia terdiri dalam pelbagai jenis seperti peraturan di dalam makmal, panduan
mengisi borang, panduan mengendalikan peralatan dan sebagainya.
Di dalam bidang komputer pula, SOP digunakan bagi memperjelaskan langkah-
langkah bagi membuat sesuatu kerja secara terperinci seperti pemasangan
komputer (bermula dari membuka bungkusan komputer hinggalah menutup
sistem komputer selepas habis dipasang), cara-cara troubleshooting kerosakan
dan juga cara-cara memasang driver (specific kepada sesuatu benda contoh:
cara nak install driver Canon BJC100SP) dan lain-lain.
Pada dasarnya SOP adalah satu panduan bertulis yang digunakan sebagai
panduan semasa melakukan sesuatu kerja. Ia perlu diikuti kerana apa yang
tertulis di dalam SOP sahaja yang boleh digunakan. Dan biasanya SOP akan
diletakkan atau ditampal berhampiran dengan peralatan tersebut bagi
kemudahan pengguna.
v. Penyediaan Standard Operating Procedure
Standard Operating Procedure adalah merupakan satu manual kerja yang di
gunakan sebagai panduan dalam mengendalikan sesuatu peralatan. Ia juga
merupakan salah satu prosedur keselamatan di tempat kerja.
Ini kerana dengan adanya SOP kita dapat menggunakan peralatan tersebut
dengan cara yang betul. Dengan cara ini kita dapat menjaga keselamatan
pengguna dan peralatan tersebut.
Berikut merupakan cara menyediakan Standard Operating Procedure/ Manual:
1. Buat analisa prosedur bagi membolehkan product beroperasi.
- Apa yang perlu di install, bagaimana cara nak on/ offkan product
- Senaraikan bagaimana product beroperasi – chronological- dahulukan
mana yang penting.
- Bina carta alir bagi setiap prosedur
2. Menulis arahan kerja mengikut turutan yang betul.
- tulis arahan mengikut turutan yang betul
- labelkan tanda (DANGER ) atau (WARNING) pada mesin yang
berbahaya.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 6
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
3. Merekabentuk helaian manual
- setkan header,footer, pages,title, date approved, approved by, revision.
4. Menguji SOP/ Manual.
- sebelum sesuatu SOP/ Manual diguna pakai, pastikan SOP tersebut
difahami oleh semua peringkat kakitangan.
1.2.1 SOP Penyelenggaraan Sistem Komputer (Computer System Maintenance SOP)
Penyelenggaraan adalah satu operasi ICT yang sedang berlaku. Ia sering
diabaikan sehingga timbul masalah. Objektif aktiviti ini adalah untuk
menyediakan SOP untuk mengawal kualiti aktiviti penyelenggaraan produk dan
sistem ICT. Ini akan dapat memastikan yang tujuan tercapai.
SOP termasuklah:-
• Meja bantuan
• Pengurusan konfigurasi
• Takrif prosedur penyelenggaraan
o Laporkan masalah, aduan atau permintaan bantuan menggunakan
borang Change Request Form(CRF).
o CRF seharusnya menyertakan tarikh kejadian kerosakan, tarikh
permintaan, nama lokasi pengguna, identiti perkakasan dan
maklumat kerosakan/masalah.
o Bagi sistem perisian pula, keterangan haruslah sentiasa
menyertakan nama skrin, laporan atau program, dan transkrip
verbatim mesej masalah di atas skrin.
o Helpdesk perlu diajar cara-cara untuk menerima panggilan kepada
orang-orang penyelenggara.
o Juruteknik (Service people) perlulah secara formalnya datang ke
meja bantuan untuk memeriksa log penyelenggaraan.
o Pengguna yang meminta CRF adalah orang yang sama perlu
menandatangani log penyelenggaraan bagi menutup permintaan.
• Takrif Change Control Procedure
• Mengemas kini dokumentasi yang sedia ada.
• Menyusun jadual penyelenggaraan preventive.
Penyelanggaraan dilakukan untuk menilai sesuatu aset yang berada di dalam
sesebuah jabatan supaya sentiasa dalam keadaan baik bagi menggelakkan kos
pembaziran dalam jangka masa yang panjang.
Penyelenggaraan dilakukan untuk tujuan membaik pulih kemudahan yang berada
di dalam sesebuah jabatan samada dari segi perkakasan mahupun perisian
komputer serta kemudahan yang lain.
Terdapat dua jenis penyelanggaraan iaitu:
i. Pencegahan
ii. Pembetulan
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 7
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
i. Pencegahan
Penyelenggaraan yang perlu anda lakukan untuk mengelakkan sebarang
kerosakan atau kerosakan pada sistem komputer anda.
Contoh:
i. Mengimbas virus menggunakan mana-mana perisian anti virus
ii. Gunakan defragmentation untuk menguruskan fail-fail sampah dalam hard
disk
iii. Membersihkan perkakasan komputer dari sebarang habuk/ sawang untuk
mengelakkan litar pintas
iv. Menukar kompaun haba (Thermal Paste) pada pemproses (CPU) untuk
memastikan penyerapan haba yang baik ke heat sink.
ii. Pembetulan
Penyelenggaraan yang anda lakukan selepas sistem komputer yang disyaki
mengalami kerosakan.
Contoh: -
i. Checking / mengubah USB port jika tetikus / papan kekunci tidak dikesan
ii. Gunakan pemadam getah/ isopropyl alkohol untuk membersihkan RAM
jika ia rosak/ tidak berfungsi.
Ambil perhatian: Kaedah menggunakan pemadam getah boleh
merosakkan RAM jika tidak dilakukan dengan berhati-hati
iii. Memulihkan Sistem Operasi jika OS (windows) mempunyai ralat selepas
pemasangan aplikasi/ driver tertentu
Di antara berikut merupakan beberapa prosedur ketika melakukan
penyelenggaraan:
i. Menyemak senarai rekod kerosakan bagi mengetahui jenis kerosakan
ii. Mengisi borang aduan kerosakan
iii. Menyerahkan borang aduan tersebut kepada Unit IT supaya tindakan
seterusnya dapat dibuat
iv. Pihak Unit IT akan mengenal pasti kerosakan sama ada dapat dibaiki
ataupun tidak
v. Mengisi borang permintaan untuk membeli perkakasan komputer yang baru
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 8
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
Rajah 1: Carta alir SOP Proses Membaikpulih Perkakasan/ Perisian Komputer
Rajah 1 menunjukkan prosedur untuk membaikpulih perkakasan/ perisian yang
bertujuan untuk mempastikan semua urusan dan aplikasi yang berkaitan dengan
penggunaan Teknologi Maklumat (IT) di dalam sesuatu jabatan berjalan dengan
lancar dan sempurna seterusnya meningkatkan tahap produktiviti dan kualiti
perkhidmatan jabatan.
Prosedur ini digunakan dalam semua proses penyediaan salinan (backup),
penyelenggaraan perisian, penyelenggaraan laman web, penyelenggaraan kata
laluan (password) dan penyelenggaraan kerosakan perkakasan.
1.2.2 SOP Keselamatan Sistem Komputer (Computer System Security SOP)
Computer system security SOP
Keselamatan komputer boleh ditakrifkan sebagai menjaga keamanan atau
kesejahteraan komputer kita sama ada dari segi sistem dan perisian,data
mahupun perkakasan. Keselamatan komputer juga bermaksud amalan
melindungi sistem komputer dari kegagalan, ancaman, risiko dan kelemahan
dari pelbagai sudut seperti kesalahan manusia atau operasi, serangan dan
bencana alam yang boleh menyebabkan maklumat menjadi terdedah atau
maklumat dipinda secara tidak sah, kemusnahan atau denial-of-service.
Antara matlamat penjagaan keselamatan komputer adalah :
• Agar apa yang kita lakukan atau simpan selamat dan tidak hilang
• Agar komputer mahupun sistem dan perisian kita tidak rosak
• Agar kita sahaja yang berhak menggunakan, mengakses atau
mengubahsuainya.
• Supaya perkakasan komputer kita berada dalam keadaan yang baik
• Agar keselamatan pengguna berada dalam keadaan selamat
1.2.2.1 Keselamatan Komputer
Diperlukan untuk melindungi sistem komputer dan maklumat daripada
pengguna yang tidak sah, kerosakan akibat pencerobohan dan bencana
alam. Kawalan keselamatan komputer boleh melalui perkakasan, perisian,
dan rangkaian keselamatan. Langkah-langkah keselamatan diambil untuk
mengelakkan dari serangan penggodam, pencerobohan, sabotaj dan lain-
lain.
1.2.2.2 Ancaman Terhadap Keselamatan Komputer
i. Penjenayah Komputer
Jenayah komputer ialah perbuatan yang tidak sah di mana penjenayah
menggunakan pengetahuan khusus dalam teknologi komputer. Antaranya
ialah:
a) Pekerja
b) Pengguna luar
c) Pengodam
d) Penjenayah pengklonan (plagiat)
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 9
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
ii. Jenayah Komputer
Jenayah komputer terdiri daripada berbagai bentuk seperti:
a) Kerosakan c) Manipulasi
b) Kecurian
iii. Bencana
Terdapat faktor lain yang boleh mengancam keselamatan
sistem komputer dan data, antara lainnya ialah:
a) Bencana alam
b) Sabotaj
c) Kegagalan teknologi
d) Kesilapan manusia
1.2.2.3 Insiden Keselamatan ICT
Ini bermaksud musibah yang berlaku ke atas sistem ICT atau ancaman
kemungkinan berlaku semasa kejadian tersebut. Ia juga boleh
merupakan sesuatu perbuatan yang melanggar dasar keselamatan ICT
sama ada yang ditetapkan secara tersurat atau tersirat.
1.2.2.4 Kawalan Keselamatan Komputer
Melindungi sistem komputer dan maklumat di dalamnya daripada akses
yang tidak dibenarkan yang boleh menyebabkan kerosakan dan
perubahan pada sistem dan maklumat komputer tersebut.
Terdapat empat jenis kawalan yang boleh menjamin keselamatan kom-
puter iaitu:
i. Kawalan Sistem Maklumat
Mengadakan kawalan ke atas sistem maklumat itu sendiri.
Rajah 2: Kawalan Sistem Maklumat
ii. Kawalan Tatacara
Satu kaedah bagi menjamin keselamatan maklumat itu terjamin.
Rajah 3: Kawalan Tatacara
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 10
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
iii. Kawalan untuk Pengguna
• Kaedah untuk sistem yang dibangunkan mengikut polisi
organisasi.
• Kawalan untuk kegunaan pada pengguna akhir
iv. Kawalan Kemudahan Fizikal
• Kaedah melindungi kemudahan fizikal dan kandungannya
daripada hilang, dirosakkan dan diceroboh.
• Berasaskan kepada:
Rajah 4: Kawalan Kemudahan Fizikal
1.2.2.5 PROSEDUR KESELAMATAN KOMPUTER
i. Menggunakan prosedur yang betul
• Memasang Anti Virus
o Adalah perisian yang digunakan untuk mengesan serta
memusnahkan virus komputer.
o Walalupun begitu, ia mesti sentiasa dikemaskini menerusi
internet untuk mempertahankan komputer daripada serangan
virus samada yang lama atau yang baru.
o Contoh Kaspersky, AVG, ESET Nod 32, AVIRA, Norton, Bit
Difender dan Panda.
• Memasang Anti Spyware
o Spyware merujuk kepada perisian yang melaksanakan sesuatu
tugas atau proses tanpa pengetahuan pengguna.
o Spyware digunakan untuk mengumpul maklumat-maklumat
sensitif seperti alamat email, kata laluan atau nombor kad
kredit.
o Jika ia dipasang, program tersebut akan memantau maklumat
anda secara senyap dan menghantarnya kepada pemilik
perisian tersebut atau kepada pihak ketiga.
• Kriptografi
o Merupakan proses mengubah data atau maklumat kepada
bentuk tertentu supaya tiada orang yang boleh membaca mesej
tersebut kecuali penerima (encryption).
o Ia kemudian menukar semula kepada bentuk yang boleh dibaca
dan difahami oleh penerima (decryption).
o Ia dibuat ke atas data-data penting seperti data e-dagang dan
maklumat perbankan.
• Firewall/ Tembok Api
o Merupakan satu aturcara koputer atau satu hos komputer yang
berfungsi untuk mengawal satu rangkaian komputer dari
pencerobohan pihak luar.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 11
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
o Kaedah ini banyak digunakan oleh organisasi untuk
mengelakkan serangan penggodam dari internet.
o Terdapat 3 jenis firewall:
i. Screening routers - ringkas, hanya melihat alamat dan jenis
protocol.
ii. Proxy gateway - rumit, melihat keseluruhan teks
iii. Guard - lebih rumit, juga melihat keseluruhan teks
• Data back up/ Sandaran data
o Membuat penduaan ke atas data-data atau maklumat-
maklumat penting dengan menyimpannya ke medium storan
yang lain seperti thumbdrive, CD dll.
o Ianya disimpan ditempat yang lebih selamat dari semua
ancaman.
o Sandaran data diperlukan apabila data semasa hilang atau
rosak.
o Data dan maklumat penting hendaklah dibuat sandaran secara
berkala dan berjadual.
• Aspek Kemanusiaan
o Merupakan aspek yang paling penting dalam membentuk
keselamatan komputer.
o Pekerja atau pelajar hendaklah didedahkan tahap kesedaran
berkenaan keselamatan komputer bermula dari rumah atau
sekolah.
o Berjaga-jaga dan berhati-hati dengan ancaman komputer.
1.2.2.6 Panduan Baik Yang Perlu Dipatuhi
▪ Apabila berkongsi maklumat atau data, hendaklah melakukannya
dengan berhati-hati untuk mengelakkan jangkitan virus.
✓ Berhati-hati dengan perisian awam seperti BBS yang selalunya
terdapat Trojan horse, iaitu perisian yang tidak tentu baik/ buruknya.
✓ Jangan cetak rompak perisian.
✓ Semak dan buang virus secara kerap dengan menggunakan
aturcara antivirus.
✓ Jaga disket dengan baik.
✓ Jaga kata laluan secara serius.
✓ Jika terdapat maklumat sensitif, lindungi komputer dan fail nya.
✓ Buat salinan dengan kerap
▪ Sentiasa bersedia untuk situasi yang terburuk.
✓ Komputer tidak boleh mencapai maklumat disebabkan virus
✓ Cakera keras tidak boleh dicapai
✓ Fail tesis yang hampir siap tidak dapat dibaca
✓ Semua data uji kaji diserang virus dan tidak dapat diselamatkan,
✓ Pemproses rosak, papan induk rosak dan lain-lain
• Secara kesimpulannya, sentiasa mengikut panduan pengkomputeran
yang selamat.
✓ Berhati-hati dalam berkongsi maklumat
✓ Jangan menggunakan perisian cetak rompak
✓ Semak dan buang virus secara kerap
✓ Jaga kata laluan secara serius
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 12
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
✓ Buat salinan berkala dan berjadual dan jaga dengan sebaik
mungkin.
Contoh SOP
KOMPUTER MEJA (DESKTOP)
STANDARD OPERATION PROCEDURE (SOP)
SEBELUM
1. Pastikan tempat kerja dan peralatan bersih.
2. Pencahayaan dan pengudaraan mencukupi.
3. Periksa keadaan luaran serta fizikal mesin secara manual.
4. Pastikan tiada sebarang kecacatan atau kerosakan fizikal.
5. Maklumkan kepada pegawai petugas keadaan terkini set komputer.
SEMASA
1. Pastikan palam tiga pin disambungkan ke punca kuasa dan “ON”kan.
2. “ON” suis Automated Voltage Regulator (AVR).
3. Pastikan tiada cakera liut di dalam pemacunya.
4. “ON” suis komputer dan monitor.
5. Pilih aplikasi yang sesuai dengan tugasan yang akan dilakukan.
6. Lakukan penyimpanan ‘SAVE’ hasil kerja dalam disk individu.
7. “Shut Down” komputer mengikut langkah yang betul.
8. Jika berlaku sebarang kerosakan laporkan kepada pegawai bertugas.
SELEPAS
1. “OFF” suis monitor.
2. “OFF” suis Automated Voltage Regulator (AVR).
3. “OFF” suis palam tiga pin pada punca kuasa.
4. Tanggalkan sebarang DISK individu yang disambung melalui USB.
5. Rekodkan penggunaan pada Buku Penggunaan Komputer.
6. Bersihkan komputer dan kemaskan persekitarannya sebelum
meninggalkan tempat kerja.
1.3 DOKUMEN PENYELENGGARAAN SISTEM KOMPUTER (COMPUTER SYSTEM
MAINTENANCE DOCUMENTS)
Sebagai langkah persediaan dalam mendapatkan satu konsep kerja-kerja
penyelenggaraan sistem komputer yang teratur dan tersusun seharusnya
disediakan dengan satu format rekod langkah kerja yang sistematik dan di
dokumenkan keseluruhan langkah kerja yang dilakukan. Ini boleh membantu dalam
memantau kerja-kerja yang telah atau masih belum dilakukan. Jika sesuatu kerja
dilakukan tanpa satu sistem yang teratur, sukar untuk dipastikan sesuatu langkah
kerja itu dilakukan dengan baik atau tidak, ia juga boleh mengakibatkan sesuatu
sistem pemantauan itu manjadi lebih sukar dan menimbulkan permasalahan lain
yang berkaitan.
1.3.1 Laporan Penyelenggaraan Sebelum (Previous Maintenance Report)
Seharusnya jika individu merasakan sistem komputer merupakan sesuatu yang
amat penting dalam organisasi dalam memudahkan kerja seharian, maka
perlulah tahu apa yang perlu dilakukan dan memikirkan cara perancangan
penyelenggaraan yang bersesuaian dengan kepentingan sistem komputer
tersebut.
Perancangan penyelenggaraan tersebut boleh dihasilkan samada dengan
menyediakan satu format dokumen perancangan penyelengggaran berkala,
contohnya penyelanggaran harian, mingguan, bulanan atupun tahunan. Jika
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 13
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
dokumen perancangan penyelenggaraan ini dihasilkan dan diaplikasikan dengan
baik, tidak mustahil sistem komputer yang diselia oleh individu terbabit boleh
beroperasi dengan cekap dan bertahan lebih lama.
Setiap kerja yang tersusun perlu diakhiri dengan penghasilan rekod yang kemas
dan boleh difahami oleh semua pihak. Rekod penyelenggaran yang perlu diambil
kira adalah:
i. Aktiviti penyelenggaraan Sebelum
ii. Sejarah Fault
iii. Sejarah Pembetulan
iv. Sejarah Pengguna
Perekodan ini perlulah difailkan dengan sempurna kerana sangat penting dalam
memudahkan individu yang ingin menyelenggara komputer jika berlaku lagi
masalah di kemudian hari.
Contoh:
• Senarai semak penyelenggaraan
• Rekod penyelenggaraan
• Jadual penyelenggaraan
• Borang aduan kerosakan / penyelesaian
1.3.2 Vendor Service Manual
Manual perkhidmatan dari vendor perlu disimpan ditempat yang mudah dicari
dan selamat kerana ia merupakan panduan yang sangat berguna dan boleh
dijadikan sumber rujukan utama kepada semua pengguna. Dengan adanya
manual perkhidmatan, pengguna tidak perlu melakukan proses cuba-jaya dalam
melaksanakan sesuatu perkakasan atau perisian. Hanya rujuk langkah demi
langkah yang ditunjukkan.
Contoh manual perkhidmatan adalah pemasangan sistem unit yang betul
apabila membeli komputer.
1.3.3 Perjanjian Tahap Perkhidmatan (PTP) (Service Level Aggreement (SLA))
Pengurusan penyelenggaraan yang berkualiti akan memberikan impak yang baik
kepada pihak pemberi perkhidmatan dan pihak yang berkepentingan. Bagi
menjamin mutu perkhidmatan ini bertahan, penggunaan kaedah Perjanjian
Tahap Perkhidmatan (PTP) atau lebih dikenali sebagai Service Level Agreement
(SLA) adalah pendekatan yang sesuai untuk digunakan. PTP adalah perjanjian
yang terjalin diantara pelanggan dan pemberi perkhidmatan di mana ia me-
rupakan mekanisme yang membantu kedua-dua pihak jelas dengan kehendak
dan keperluan perkhidmatan yang disediakan.
Sebagai contoh, pembekal perkhidmatan Internet dan syarikat-syarikat
telekomunikasi biasanya akan memasukkan perjanjian tahap perkhidmatan
dalam syarat-syarat kontrak mereka dengan pelanggan untuk menentukan tahap
perkhidmatan yang dijual dengan menggunakan bahasa yang mudah. Dalam
kes ini, SLA biasanya akan mempunyai definisi teknikal dari segi Mean Time
Between Failures (MTBF), bermaksud masa untuk membaiki atau masa untuk
pemulihan (Mean Time to Repair/ Recovery MTTR); mengenal pasti pihak
bertanggungjawab untuk melaporkan kesalahan atau membayar yuran;
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 14
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
tanggungjawab untuk pelbagai kadar data; kendalian; jitter atau butiran yang
boleh diukur sama.
Jabatan IT mewujudkan SLA agar perkhidmatan boleh diukur, wajar dan
mungkin dibandingkan dengan vendor dari sumber luar.
SLA mengukur prestasi dan kualiti pembekal khidmat dalam beberapa cara.
Beberapa matrik yang boleh ditentukan dalam SLA termasuklah:
i. Ketersediaan dan masa operasi - peratusan perkhidmatan masa yang akan
disediakan
ii. Bilangan pengguna yang boleh diberi perkhidmatan dalam masa yang sama
iii. Penanda aras pelaksanaan spesifik di mana prestasi sebenar akan
dibandingkan secara berkala
iv. Masa tindak balas permohonan
v. Jadual untuk pemberitahuan awal mengenai perubahan rangkaian yang boleh
menjejaskan pengguna
vi. Masa tindak balas meja bantuan untuk pelbagai kelas masalah
vii. Statistik penggunaan yang akan disediakan
Selain mewujudkan matrik prestasi, SLA termasuk dalam rancangan untuk me-
nangani downtime dan dokumentasi bagaimana pembekal perkhidmatan akan
membayar pampasan kepada pelanggan sekiranya berlaku pelanggaran kontrak.
SLA, sebaik sahaja ditubuhkan, perlu dikaji semula secara berkala dan dikemaskini
untuk mencerminkan perubahan dalam teknologi dan kesan sebarang arahan baru
(perubahan kepada standard PCI DSS, misalnya).
1.3.3.1 JENIS-JENIS PERJANJIAN TAHAP PERKHIDMATAN
Perjanjian tahap perkhidmatan turut dijelaskan pada tahap yang berbeza iaitu:
i. SLA Berasaskan Pelanggan
- Perjanjian dengan kumpulan pelanggan individu, merangkumi semua
perkhidmatan yang mereka gunakan.
- Sebagai contoh: SLA antara pembekal (pembekal perkhidmatan IT)
dan jabatan kewangan daripada organisasi yang besar untuk
perkhidmatan seperti sistem kewangan, sistem pembayaran gaji,
sistem bil, perolehan / pembelian sistem, dan lain-lain.
ii. SLA Berasaskan Perkhidmatan
- Suatu perjanjian untuk semua pelanggan yang menggunakan per-
khidmatan yang dihantar oleh pembekal perkhidmatan.
Sebagai contoh:
a. Sebuah stesen kereta menawarkan perkhidmatan rutin kepada semua
pelanggan dan menawarkan penyelenggaraan tertentu sebagai se-
bahagian daripada tawaran dengan pengecasan sejagat.
b. Seseorang pemberi perkhidmatan mudah alih menawarkan per-
khidmatan rutin kepada semua pelanggan dan menawarkan pen-
yelenggaraan tertentu sebagai sebahagian daripada tawaran dengan
pengecasan sejagat
c. Sistem e-mel untuk seluruh organisasi. Terdapat peluang kesukaran
yang timbul dalam SLA jenis ini di mana tahap perkhidmatan yang
ditawarkan mungkin berbeza-beza untuk pelanggan yang berbeza
(Contohnya, ketua kakitangan pejabat boleh menggunakan sambungan
LAN kelajuan tinggi manakala pejabat tempatan mungkin perlu meng-
gunakan talian dengan kelajuan yang lebih rendah) .
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 15
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
iii. SLA Multi Level
- SLA dipecahkan mengikut tahap yang berbeza, setiap set SLA
menangani pelanggan yang berbeza untuk perkhidmatan yang sama,
dalam SLA sama.
Sebagai contoh:
a. SLA Peringkat Korporat
- Meliputi semua perkhidmatan generik tahap pengurusan (sering
disingkatkan sebagai SLM – Service Level Management) isu-isu yang
sesuai untuk setiap pelanggan di seluruh organisasi. Isu-isu ini
mungkin akan menjadi kurang menentu dan sebagainya .
Pengemaskinian SLA (dikaji semula SLA) adalah kurang kerap
dilakukan.
b. Tahap Pelanggan SLA
- Meliputi semua isu yang berkaitan dengan SLM kumpulan pelanggan
tertentu tanpa mengira perkhidmatan yang digunakan.
c. Tahap Perkhidmatan SLA
- Meliputi semua isu SLM yang berkaitan dengan perkhidmatan tertentu,
berhubung dengan kumpulan pelanggan tertentu ini.
1.4 COMPUTER NETWORK LAYOUT/ DIAGRAM
1.4.1 Main Distribution Frame (MDF)
Main Distribution Frame (MDF) is the interface between the subscriber cables
coming from the local network (line side) and the switching equipment in the
exchange (system side).
Device used: Switch, Router, Server, Wireless devices, Computer and
peripherals.
Kerangka Pengedaran Utama (MDF) adalah kerangka pengedaran isyarat atau
rak kabel yang digunakan untuk telefon bagi menghubungkan dan menguruskan
pendawaian telekomunikasi antara dirinya dan mana-mana bilangan kerangka
pengedaran perantaraan dan pemasangan kabel dari rangkaian telefoni yang
disokongnya.
Rajah 5: Main Distribution Frame (MDF)
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 16
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
1.4.2 Pembekal Perkhidmatan Internet (Internet Service Provider (ISP))
Pembekal Perkhidmatan Internet merujuk kepada organisasi yang membekalkan
pengguna dengan capaian Internet dan khidmat-khidmat yang berkaitan. Pada
awalnya, kebanyakan ISP merupakan syarikat telefon.
Kini, sesiapa sahaja yang mempunyai duit dan kepakaran boleh melakukannya.
Selain khidmat capaian Internet melalui capaian dailan dan DSL, ISP juga boleh
menawarkan perkhidmatan lain seperti transit Internet, pendaftaran nama
domain dan hos web serta kolokasi.
Rajah 6: Pembekal Perkhidmatan Internet
1.4.3 Jenis-Jenis Kabel (Types Of Cable (By Colour Code))
Kabel adalah pengantara bagi pergerakan data dari satu peralatan network ke
satu peralatan network yang lain. Terdapat beberapa jenis kabel yang biasanya
digunakan di dalam LAN. Bagi sesetengah kes, network hanya menggunakan
hanya satu jenis sahaja kabel tetapi kebanyakan network menggunakan
pelbagai jenis kabel.
Jenis kabel yang dipilih untuk network adalah bergantung kepada topologi,
protocol dan saiz yang digunakan. Memahami ciri-ciri pelbagai jenis kabel dan
bagaimana ia berhubung kait dengan network amat penting untuk membina
sesuatu rangkaian network yang baik.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 17
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
Kabel rangkaian adalah suatu perantaraan untuk mengabungkan pengguna
komputer dengan komputer lain untuk membuat penghantaran data. Kabel juga
adalah satu peranti yang amat penting kepada pengguna komputer untuk
berhubung. Ia juga mempunyai pelbagai jenis kebal serta fungsi penghantaran data
yang berbeza,
a. Kable Coaxial
- Merupakan salah satu daripada kabel yang biasa digunakan dalam
perhubungan sistem rangkaian
- Sebagai contoh penggunaan kabel coaxial boleh kita lihat dalam
penyambungan pada antenna tv dan rangkaian CCTV
- Digunakan pada beberapa bidang yang memang memerlukan
kabel sebagai media menghantar data.
- Kaedag pemasangan menggunakan kabel coaxial agak sukar
tetapi ia mampu menghalang gangguan isyarat dari luar.
- Ciri-ciri coaxial :-
• Mempunyai single copper conductor di tengah-tengahnya.
• Lapisan plastic menjadi penebat antara center conductor
dan braided metal shield.
• Pemasangan agak sukar tetapi mampu menghalang
gangguan signal dari luar.
• Berkeupayaan untuk menyambung peralatan network
dengan lebih jauh
• Terdapat 2 jenis kabel coaxial iaitu coaxial tebal dan Nipis.
• Coaxial tebal :-
• Dipanggil thinnet
• Spesifikasi digunakan 10 base2. Angka 2 mewakili
jauh penghantaran iaitu 200m.
• Maksimum hanya 185m.
• Coaxial nipis:-
• Dipanggil thicknet
• Spesifikasi digunakan 10base5. Angka 5 mewakili
jauh penghantaran iaitu 500m.
• Menjadi pilihan yang boleh digunakan untuk
rangkaian pada jarak yang lebih jauh.
• Sukar dipasang kerana ia sukar dibengkokkan.
- Kelebihan kabel coaxial
• Ia lebih baik daripada utp
• Membawa kapasiti yang lebih baik
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 18
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
- Kekurangan kabel coaxial
• Lebih sukar untuk ditamatkan
• Kos yang mahal sedikit berbanding kabel UTP
• Perlu berhati-hati apabila membengkokkanya.
b. Kabel fiber Optik
- Satu media di mana data dihantar dalam bentuk kelajuan cahaya.
Teknologi fiber ini adalah satu teknologi komunikasi baru yang
berkos tinggi. Penghantaran yang cepat, rendag kadar gannguan
dan data lebih selamat.
- Isyarat akan diubah dalam bentuk cahaya dan ditembak oleh laser
melalui fiber optic yang berbalut.
- Ia akan mengurangkan gangguan luar yang disebabkan oleh
elektrik.
- Cahaya itu akan bergerak dan membias di sepanjang pembalut
kabel.
- Fiber optic boleh menghantar data pada kelajuan 80Gbps atau
lebih.
- Ciri-ciri:-
• Terdiri daripada glass core dan dikelilingi beberapa lapisan.
• Menggunakan signal cahaya untuk penghantaran data
• Kurang gangguan dari luar disebabkan oleh eletrik
• Sesuai digunakan untuk persekitaran yang dipenuhi dengan
peralatan elektruj
• Penghantaran data yang jauh lebih jauh, laju dan lebih baik.
• Pemasangan dan ubahsuai sangat sukar dan memerlukan
perbelanjaan yang banyak.
• Kevlar membantu menguatkan kabel dan menghalang dari
pecah.
• Kabel disalut plastic
• Bahagian tengah (core) diperbuat dari glass atau plastic.
• Terdapat 2 jenis kabel fiber optic iaitu single mode dan
multimode.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 19
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
- Kelebihan fiber optic;-
• Membawa lebih banyak isyarat
• Mengurangkan kos
• Ketahanan capai 40 tahun
• Keselamatan terjamain
• Kadar kehilangan rendah.
c. Kabel UTP
- Kabel UTP adalah medium yang sering kali gunakan dalam
rangkaian komputer yang terdiri daripada tembaga yang berpintal.
- Kabel ini digunakan dalam pelbagai rangkaian dan mempunyai 8
kabel dan disaluti oleh bahan jaket penebat yang berpintal
mengikut warna yang ditetapkan.
- Kabel ini perlu disambungkan dengan menggunakan penyambung
yang dinamakan RJ45 (Register Jack) dan di gunakan untuk
menyambung komputer.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 20
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
- Ciri-ciri :-
• Murah
• Senang diputuskan atau ditamatkan
• Selalu dipasang di dalam bangunan
• Menghadkan kelajuan dan jarak pada kadar tertentu
• Rendah dalam penghantaran data
d. Kabel STP
- Ialah kabel twisted pair yang mempunyai pelindung.
- Tidak sesuai digunakan untuk persekitaran yang dikelilingi oleh
peralatan elektrik. STP sering digunakan untuk rangkaian yang
menggunakan topologi RING.
- Keburukan STP ialah penghantaran data boleh terganggu oleh
signal dari radio dan electrical interference.
- Pemasangan kabel STP juga menggunakan penyambung RJ sama
yang digunakan oleh UTP iaitu RJ 45.
- Ciri-ciri;-
• Mempunyai pelindung
• Tidak sesuai digunakan dikelilingi oleh peralatan elektrik
• Penghantaran data boleh terganggu oleh signal radio dan
elektrikal
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 21
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
1.4.4 Jenis-Jenis Rangkaian (Types Of Network (LAN, MAN, WAN, CAN)
1.4.4.1 Rangkaian Kawasan Setempat (Local Area Network (Lan)
Rangkaian jenis LAN terhad kepada batasan geografi yang terhad sahaja.
Contoh jenis rangkaian ini hanya meliputi sesebuah bangunan, sekolah, pejabat
atau kampus. LAN dimilik, diguna dan ditadbir oleh organisasi persendirian.
Fungsi asas LAN adalah untuk berkongsi sumber-sumber dan bertukar-tukar
maklumat untuk sebilangan komputer di dalam kawasan yang terhad. Sumber -
sumber yang dikongsi termasuklah perkakasan seperti pencetak, pengimbas,
perisian atau data.
Rajah 8: Rangkaian Kawasan Setempat
Antara ciri-ciri LAN ialah:
i. sambungan tidak melebihi 100 buah komputer.
ii. rangkaian kurang dari 2 km.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 22
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
iii. Komputer disambung kepada pusat dalam rangkaian iaitu suis atau hub.
LAN boleh menghantar data pada kelajuan yang tinggi iaitu 10 mbps, 100
mbps atau 1000 mbps.
iv. LAN juga menggunakan medium penghantaran sata seperti kabel
pasangan terpilih atau berpintal, gentian optic, talian telefon atau cahaya
inframerah serta isyarat radio.
v. LAN juga menggunakan topologi bintang, cincin dan juga bas.
vi. Senibina rangkaian LAN kebiasaannya adalah jenis pelayan/ pelanggan.
1.4.4.2 Rangkaian Kawasan Metropolitan (Metropolitan Area Network (MAN))
MAN lazimnya meliputi suatu kawasan georgafi yang agak luas berbanding
dengan rangkaian yang diliputi oleh LAN. Ia beroperasi di bandar-bandar,
gabungan beberapa buah sekolah ataupun di sesebuah daerah. MAN
menyediakan perkhidmatan yang lebih dari LAN termasuk gabungan suara,
data, imej dan video.
Rajah 9: Rangkaian Kawasan Metropolitan
Antara ciri-ciri MAN ialah:
i. sambungan rangkaian melebihi 100 buah komputer.
ii. menggunakan media penghantaran berprestasi tinggi (gebtian optic) dan
menjangkau seluruh bandar.
iii. dikaitkan dengan Bandar bestari yang menyediakan rangkaian khas untuk
sesuatu bandar misalnya Putrajaya dan Cyberjaya.
1.4.4.3 Rangkaian Kawasan Luas (Wide Area Network (WAN))
WAN menghubungkan suatu kawasan yang lebih luas dari segi geografinya.
Sebagai contoh menghubungkan Malaysia dengan Amerika Syarikat, China dan
sebagainya. Ia memerlukan pelbagai perkakasan dan perisian sebelum
rangkaian setempat dan metropolitan berhubung dan berkomunikasi secara
global dan antarabangsa seperti internet.
Ia juga menyediakan penghantaran data, suara, imej, video untuk jarak jauh
melalui kawasan geografi yang luas meliputi Negara, benua atau seluruh dunia.
Rangkaian WAN memerlukan gabungan talian telefon, mikrogelombang, satelit
dan media penghantaran lain. Komputer dalam WAN biasanya dihubungkan
melalui rangkaian awam.
Rajah 10: Rangkaian Kawasan Luas
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 23
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
Antara ciri-ciri WAN ialah:
i. sambungan rangkaian WAN merangkumi rangkaian LAN dan gabungan
MAN.
ii. menggunakan media penghantaran gentian optkc, satelit, gelombang
radio dan sebagainya
iii. rangkaian meliputi antara benua dan seluruh dunia.
1.4.4.4 Rangkaian Kawasan Kampus (Campus Area Network (CAN))
A Campus Area Network (CAN) is a computer network that links the buildings
and consists of two or more local area networks (LANs) within the limited
geographical area. It can be the college campus, enterprise campus, office
buildings, military base, industrial complex..
Rajah 11: Rangkaian Kawasan Kampus
Antara ciri-ciri CAN ialah:
i. Saling Berhubung dengan LAN.
ii. Kawasan Geografi Yang Terhad.
iii. Menghubungkan Pelbagai Bangunan kampus.
iv. Saiz kawasan yang lebih besar daripada LAN, tapi lebih kecil
daripada MAN.
1.5 MAKLUMBALAS PENGGUNA TERHADAP PRESTASI RANGKAIAN (USER’S
FEEDBACK ON NETWORK PERFORMANCE)
Prestasi rangkaian merujuk kepada langkah-langkah kualiti perkhidmatan rangkaian
seperti yang dilihat oleh pelanggan. Terdapat banyak cara yang berbeza untuk
mengukur prestasi rangkaian, kerana setiap rangkaian adalah berbeza sifat dan reka
bentuk. Prestasi juga boleh dimodelkan dan simulasi bukannya diukur. Sebagai
contohnya, dari menggunakan gambar rajah peralihan kepada model prestasi queuing
atau menggunakan Simulator Network.
1.5.1 Mengukur Prestasi (Performance measures)
Langkah-langkah berikut sangat penting dalam mengukur prestasi rangkaian.
i. Bandwidth
Biasanya ia diukur dalam bit atau saat merupakan kadar maksimum maklumat
boleh dipindahkan
ii. Throughput
Kadar sebenar maklumat dapat dipindahkan
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 24
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
iii. Latency
Kelewatan antara penghantar dan penerima menyahkod. Ia merupakan satu
fungsi masa isyarat perjalanan dan masa memproses pada sebarang nod
maklumat yang merentasinya.
iv. Jitter
Perbezaan kelewatan paket pada penerima maklumat.
v. Error rate
Bilangan bit rosak yang dinyatakan sebagai peratusan atau pecahan daripada
jumlah yang dihantar.
1.6 KESAN ANALISIS DAN RISIKO SISTEM KOMPUTER (COMPUTER SYSTEM RISK
AND IMPACT ANALYSIS)
1.6.1 Kegagalan Perkakasan (Hardware Failure)
Jika anda kecewa dengan kehilangan program atau data pada komputer, anda
disyorkan untuk mengambil beberapa langkah berjaga-jaga. Komputer anda
mungkin dilindungi daripada virus, tetapi harus diingat perlindungan 100% tidak
pernah terjamin.
Walau bagaimanapun, terdapat masalah perkakasan lain yang boleh
menyebabkan kehilangan data kekal dan sebahagian masalah tersebut boleh
menjadi sukar untuk dikenalpasti. Berikut adalah beberapa masalah yang
diketahui:
• Ralat Ingatan (Memory Errors)
Sistem berjalan seperti biasa tanpa dapat mengesan ralat atau membuat
pembetulan pada sistem ingatan komputer. Ralat pada ingatan komputer boleh
merosakkan data pada cakera keras. Masalah ini jarang berlaku tetapi ia benar-
benar berlaku.
• Masalah Sistem Masa (System Timing Problems)
Menetapkan masa untuk ingatan atau akses cache secara agresif, atau
menggunakan mod pemindahan antara muka cakera keras yang terlalu cepat
bagi sistem atau peranti, boleh menyebabkan kehilangan data. Ia tidak akan
disedari sehinggalah beberapa jumlah kerosakan yang telah dilakukan dikesan.
• Konflik Sumber (Resource Conflicts)
Konflik yang terhasil daripada peralatan persisian yang cuba untuk
menggunakan permintaan yang sama, saluran DMA atau alamat I/O, boleh
mengakibatkan data menjadi rosak.
• Kehilangan Kuasa (Power Loss)
Hilang kuasa elektrik pada masa yang salah, contohnya ketika anda sedang
melakukan kerja yang sensitif pada cakera keras, dengan mudahnya anda akan
kehilangan banyak fail.
1. Gangguan bekalan kuasa
Jika anda selalu mengalami gangguan kuasa dan masalah voltan secara
tiba-tiba, ia boleh menyebabkan kerosakan teknikal yang turut menyebabkan
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 25
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
kerosakan perkakasan dan kehilangan data. Jangan ambil mudah jika ia
selalu berlaku.
Penyelesaian
Gunakan Uninterruptible Power Supply (UPS) yang akan menyediakan aliran
tenaga kuasa berterusan kepada komputer walaupun menghadapi gangguan
kuasa secara tiba-tiba. Ia akan menyediakan anda masa yang mencukupi
untuk menyimpan data dan menutup PC terlebih dahulu jika perlu.
2. Kepanasan
Sering kali berlaku kes komputer/laptop tidak memiliki sistem penyejukan
yang mencukupi yang mana tidak mampu menampung kerja-kerja yang anda
sedang lakukan. Apabila ia berlaku, komponen komputer/laptop tersebut
mulai menjana haba berlebihan semasa beroperasi.
Penyelesaian
Untuk mengelakkan masalah ini berterusan, matikan komputer/laptop anda
terlebih dahulu dan biarkan ia sebentar. Selain itu, periksa pada kipas bagi
memastikan ia berfungsi dengan baik. Untuk laptop, jangan biarkan ia di atas
lantai semasa bekerja sebaliknya dapatkan kipas tambahan sebagai
sokongan penyejukan.
3. Bunyi asing dan getaran
Masalah ini hampir-hampir pasti berkaitan perkakasan pada komputer anda.
Bunyi yang bernada tinggi biasanya disebabkan oleh perkakasan elektronik.
Walau apa pun alasannya, anda boleh cuba untuk melakukan pemeriksaan
awal.
Penyelesaian
Buka sarung kepada CPU anda berhati-hati untuk mengetahui penyebab
masalah tersebut. Periksa sama ada ia datang daripada kipas atau
wayar/skru yang longgar daripada kedudukan asal. Jika ia bukan berpunca
daripada dua masalah tersebut, jangan usik komponen lain dan dapatkan
bantuan yang lebih pakar.
4. Selalu reboot sendiri
Masalah yang biasa dialami oleh komputer ialah kadang kala akan berulang
kali reboot sendiri tanpa permintaan. Kes ini selalunya disebabkan oleh
perkakasan komputer itu sendiri.
Penyelesaian
Periksa keadaan semasa bekalan kuasa yang anda gunakan, sama ada
telah mengalami kerosakan atau pun masih dalam keadaan baik. Selain itu,
mungkin kipas penyejuk anda telah kotor yang mana habuk yang terkumpul
pada kipas akan mempercepatkan pemanasan yang mana akan
menyebabkan komputer anda akan mati secara automatik.
5. Sambungan USB tidak berfungsi
Kadang kala apabila anda cuba menyambung peranti seperti pencetak,
scanner, kamera web dan lain-lain melalui USB ke
komputer/laptop/notebook/dll, ia tidak berfungsi. Sebenarnya, sesetengah
port hab USB, monitor atau peranti lain yang digunakan sebagai perantara
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 26
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
tidak memberikan kuasa yang mencukupi untuk menyokong peranti tersebut.
Ia memerlukan hab yang memiliki kod kuasa tersendiri untuk berfungsi
dengan baik.
Penyelesaian
Cuba untuk terus menyambung USB tersebut secara langsung ke salah satu
port USB komputer anda tanpa sebarang perantara. Alatan kecil seperti
pemacu USB, mouse dan lain-lain memiliki kod kuasa sendiri tetapi elakkan
menggunakan perantara bagi peranti yang memerlukan lebih kuasa.
6. Masalah pencetak (printer)
Pertama sekali perkara yang perlu dilakukan adalah sambungkan secara
tepat pencetak ke komputer anda mengikut arahan pengilang pencetak anda.
Kemudian cuba untuktroubleshooter pencetak tersebut yang mana ia akan
mendiagnosis secara automatik dan menyelesaikan masalah anda.
Penyelesaian
Windows 7 - Buka troubleshooter pencetak dengan klik pada Start ̶> Control
Panel ̶> taip troubleshooter pada kotak carian ̶> Troubleshooting ̶> Di
bawah Hardware and Sound, klik pada Use a printer ̶> Next
1.6.1.1 FAKTOR-FAKTOR YANG BOLEH MEROSAKKAN KOMPUTER
Dari segi perkakasan dan data yang terkandung di dalam komputer, faktor-
faktor mengancam termasuk yang berikut:
i. Gangguan bekalan kuasa
Jika anda selalu mengalami gangguan bekalan kuasa dan masalah voltan
secara tiba-tiba, ia boleh menyebabkan kerosakan teknikal yang turut
menyebabkan kerosakan perkakasan dan kehilangan data. Jangan ambil
mudah jika ia selalu berlaku. Pastikan anda sentiasa menggunakan
Uninterruptible Power Supply (UPS) yang akan menyediakan aliran tenaga
kuasa berterusan kepada komputer walaupun menghadapi gangguan
kuasa secara tiba-tiba.
ii. Kepanasan Melampau
Sering kali berlaku kes komputer tidak memiliki sistem penyejukan yang
mencukupi yang mana tidak mampu menampung kerja-kerja yang anda
sedang lakukan. Apabila ia berlaku, komponen komputer tersebut mulai
menjana haba berlebihan semasa beroperasi. Jika ia berlarutan ia boleh
merosakkan komputer dengan teruk.
vi. Diserang oleh penggodam
Penggodam merupakan seseorang yang mempunyai minat dan
pengetahuan yang sangat mendalam terhadap sesuatu sistem
pengoperasian. Penggodam mungkin tidak akan mengganggu perkakasan
komputer tetapi boleh menyebabkan anda kehilangan banyak data
penting.
vii. Virus dan program lain yang berniat jahat
Virus adalah program yang suka mengganggu sistem komputer, sama ada
ia merosakkan atau menyebabkan sambungan internet menjadi perlahan.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 27
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
Sebagai contohnya, Spam boleh menyebabkan kerosakan kepada
komputer yang tidak boleh diperbaiki lagi serta mampu memadam data
yang tidak boleh dipulihkan lagi.
viii. Kesilapan Pengguna
Dari masa ke semasa, kadang-kadang pengguna itu sendiri tidak sedar
boleh menyebabkan kerosakan kepada perkakasan dan perisian
komputer. Contohnya, salah guna perkakasan tambahan atau kesilapan
yang dilakukan apabila memasang, pemasangan perisian yang tidak betul,
tersilap memadam/ merformat fail/ cakera, pemacu peranti salah pasang,
dan banyak lagi kesilapan lain.
ix. Kesilapan dalam perisian atau sistem operasi yang dipasang
Sesetengah pakej perisian, boleh merosakkan komputer kerana kesilapan
dalam kalangan mereka sendiri. Mereka juga boleh menyebabkan sistem
operasi tidak boleh digunakan, semasa pemasangan awal, semasa
digunakan, ketika melakukan pekerjaan tertentu, atau perisian yang
dipasang tidak sesuai ketika melakukan kerja. Selagi kesilapan perisian
tidak disedari, perisian ini akan terus berjalan seperti biasa.
x. Langkah-langkah berguna yang boleh diambil
Dengan mengambil kira maklumat di atas, pengguna komputer perlu
melakukan dan mengambil langkah seperti berikut:
i. Berusaha untuk membuat sandaran data secara berkala
ii. Pastikan anda menggunakan pelindung arus berlebihan (Surge
Protector) dan mempunyai UPS (Bekalan Kuasa Uninterruptable).
iii. Dengan tetapan BIOS, pastikan komputer tidak dihidupkan secara
automatik selepas pemotongan kuasa. Lihat tetapan BIOS "apa yang
perlu dilakukan apabila terdapat pemotongan kuasa" dan
mengubahnya dari (Power on failure) yang mengembalikan ia kepada
keadaan asal sebelum memotong kuasa untuk (last state) untuk stay
off (off). Ini akan membantu melindungi komputer anda daripada
kerosakan walaupun akan lagi berlaku berturut-turut.
iv. Unplug komputer apabila memasang perkakasan baru, buang elektrik
statik anda.
v. Jika komputer sedang berpasang, jangan cabut cabut tetikus, port siri,
port selari, papan kekunci, dan lain-lain (Kecuali bagi USB dan
Ethernet).
vi. Lindungi komputer daripada virus dan serangan dan ikuti syor yang
dicadangkan sebelum ini.
vii. Jika anda tidak pasti cara sebenarnya untuk melakukan apa-apa dalam
komputer, jangan buat perubahan pada perkakasan dan perisian.
viii. Jika boleh, sentiasa mengemaskini perisian pada komputer, me-
maparkan maklumat komputer yang menunjukkan komputer warm up
dan dari masa ke semasa semak status suhu dalaman peranti.
ix. Pastikan bangunan dan ruang kerja yang anda gunakan mempunyai
pembumian elektrik.
x. Cuba untuk tidak menyentuh komputer, kerana badan anda mem-
punyai cas elektrik statik. Buang ia terlebih dahulu menggunakan alat
yang betul.
xi. Jangan tinggalkan komputer anda semasa ia sedang berpasang.
xii. Matikan komputer mengikut turutan yang betul.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 28
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
xiii. Jangan pindahkan komputer anda dari meja semasa ia sedang
berpasang kerana ia mungkin akan mengalami sentakan boleh me-
rosakan cakera keras.
1.6.2 Kegagalan Perisian (Software Failed)
Akan ada kemungkinan data hilang disebabkan oleh bug perisian, atau rekabentuk perisian
yang lemah sekalipun. Contohnya, program bermasalah iaitu terdapat gangguan ketika
sedang menyimpan fail. Banyak program, apabila menyimpan fail yang lama dengan nama
yang sama, ia akan menyimpan fail baru dengan nama sementara, kemudian
menamakannya semula kepada fail yang betul apabila proses save selesai. Tetapi ada juga
program yang akan terus membuang fail yang lama, supaya apabila perisian mengalami
gangguan semasa proses menulis, data lama akan hilang.
Beberapa bug perisian boleh jadi lebih merosakkan, mahupun menyebabkan kehilangan fail
yang tidak berkaitan dengan mereka. Jika keadaan ini jarang berlaku, ia memang nasib
yang baik.
i. Prestasi komputer semakin perlahan
Apabila menyedari komputer anda mulai perlahan dengan ketara tidak sepadan dengan
usianya, masalah yang mungkin dialami antaranya adalah telah dimuatkan dengan fail-
fail yang tidak perlu, pecahan data, registry korup, gangguan program spyware,
perkhidmatan atau perisian.
Penyelesaian
Uruskan program dan padam data dan perisian yang tidak perlu, bersihkan registry
dengan lebih kerap bagi membantu meningkatkan sekurang-kurangnya 30% daripada
kelajuan prestasinya.
Cara membuang perisian yang tidak perlu atau tidak digunakan :
Windows 7 – Butang Start ̶> Control Panel ̶> Lihat pada Programs ̶> Uninstall a
program ̶> Pilih program/perisian dan klik Uninstall/Change/Repair.
#Anda perlu berhati-hati supaya tidak terbuang program/perisian yang penting.
ii. Ralat mesej ketika start-up
Pernah mengalami situasi ketika menghidupkan komputer, anda dapat melihat
mesej-mesej ralat pada skrin seperti ‘mpclink.xyz’ hilang atau rosak dengan
diminta klik pada sebarang kekunci untuk meneruskannya. Jika melihat mesej
ini, anda perlu menekan kekunci kira-kira 8 hingga 10 kali sebelum
penyambungan Windows semula.
Penyelesaian
Ini berlaku kerana anda telah hanya memadam sesuatu program tetapi tidak
menyahaktifkan pemasangannya. Jika anda benar-benar ingin membuang
sesuatu aplikasi atau program, ikuti seperti langkah nombor 7.
iii. Skrin membeku (Frozen)
Apabila skrin anda tidak membenarkan sebarang tindak balas dilakukan atau
dalam erti kata lain membeku, anda mengalami risiko kehilangan apa-apa kerja
yang masih belum disimpan. Puncanya boleh dikatakan kerana RAM tidak
mencukupi, konflik registry, fail korup atau hilang dan spyware.
Penyelesaian
Apabila ini berlaku, anda tiada pilihan lain selain terpaksa reboot komputer anda.
Tekan dan tahan butang kuasa sehingga komputer dimatikan, kemudian
mulakan semula untuk kerja-kerja pembersihan sistem supaya ia tidak berulang.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 29
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
iv. Serangan virus dan spyware
Ia ialah sesuatu perkara normal yang berlaku kepada setiap peranti
pengkomputeran yang sentiasa aktif di talian. Sudah menjadi kebiasaan bagi
setiap pengguna untuk memiliki sekurang-kurangnya satu perisian sekuriti
seperti antivirus untuk mengawalnya daripada terus merebak dan merosakkan
sistem komputer anda. Tetapi, bagaimanakah jika serangan tersebut begitu
menjadi-jadi tatkala perisian sekuriti anda masih belum dikemas kini?
Penyelesaian
Windows Defender ialah perisian antispyware yang disertakan dengan Windows
dan berjalan secara automatik apabila ia dihidupkan. Tetapi anda juga perlu
sentiasa mengemas kini Windows Defender bagi memastikan pengesanan
spyware terbaru. Cara aktifkan dengan
Windows 7 – Start ̶> taip Defender dalam kotak carian ̶> Windows
Defender.
v. Tidak dapat jalankan Windows
Jika anda masih dapat boot dalam Safe Mode (F8 pada start-up) masalah ini
mungkin berkaitan dengan perisian dan bukannya perkakasan.
Penyelesaian
Cuba menggunakan system restore jika anda berada dalam Safe Mode atau
memulihkan (recovery) untuk kembali pada tarikh sebelumnya. Jika anda tidak
dapat boot ke Safe Mode, cuba boot ke dalam komputer dalam mod Repair my
computer untuk memperbaiki masalah isu start-up tersebut.
Kehilangan fail Dynamic-Link Library (DLL)
DLL ialah fail maklumat dalaman bagi sistem operasi anda tentang bagaimana
untuk melaksanakan fungsi-fungsi tertentu. Kadang kala, DLL boleh hilang dan
rosak. Apabila tidak boleh membaca fail DLL tertentu, komputer anda tidak tahu
bagaimana untuk bertindak dalam sesetengah keadaan berkaitan. Mesej ralat
pemberitahuan akan dihantar ketika anda cuba melakukan fungsi yang terlibat
seperti penyimpanan.
Penyelesaian
Jika masalah tersebut dikenal pasti akibat kehilangan atau kerosakan fail DLL,
anda perlu mengenal pasti fail DLL tersebut melalui beberapa kaedah seperti di
www.processlibrary.com dengan mendapatkan nama proses (dari Task Manager
Windows) atau nama fail DLL dan mendapatkan maklumat lebih lanjut mengenai
fail atau pun carian di enjin carian.
Blue Screen of Death (BSoD)
Sudah tentu semua pengguna komputer pernah mengalami masalah ini yang
mana skrin tiba-tiba menjadi biru dan muncul teks yang berwarna putih.
Sebenarnya ia ialah salah satu petanda bahawa telah berlaku masalah yang
agak kronik.
Penyelesaian
Untuk risau, kebanyakan masalah ini hanya memerlukan anda untuk reboot
semula. Ralat STOP muncul di skrin anda atas pelbagai sebab termasuklah
kegagalan perkakasan, perisian rosak, fail DLL korup, masalah dengan pemacu
dan sebagainya. Penyelesaiannya lebih bergantung pada punca masalah tetapi
Skrin menyediakan anda dengan kod yang boleh membantu rujukan anda
mengenal pasti dan menyelesaikan masalah tersebut.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 30
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
Ruang Disk penuh
Ia berlaku kerana anda membiarkan bagi jangka masa yang lama disk komputer
dipenuhi benda tidak berguna seperti fail internet sementara, fail program yang
dimuat turun, komponen pilihan Windows yang tidak digunakan, program yang
dipasang tetapi tidak digunakan serta titik pemulihan yang tidak digunakan dan
salinan daripada System Restore. Sudah pasti ia memberi kesan kepada
prestasi komputer.
Penyelesaian
Alatan Disk Cleanup membantu membebaskan ruang pada hard disk dengan
mengenal pasti fail yang selamat dipadam dan memberikan anda pilihan untuk
memadam beberapa atau semua fail yang telah dikenal pasti.
Windows 7 – Start ̶> All Programs ̶> Accessories ̶> System Tools ̶> Disk
Cleanup. Jika anda memiliki beberapa bahagian pemacu, anda boleh spesifik
yang mana hendak dibersihkan ̶> OK. Pilih apa yang ingin anda bersihkan.
Hard drive gagal berfungsi
Ini merupakan senario kes terburuk yang mana kegagalan sistem mungkin
disebabkan hard drive rosak atau korup. Anda dapat mengesannya jika sistem
anda tidak dapat boot, tiada sistem operasi dikesan, komputer hang pada
permulaan serta PC anda mengeluarkan bunyi aneh.
Penyelesaian
Jika anda bimbang berkenaan keselamatan fail anda, cuba langkah-langkah
berikut sebelum menghantar ke kedai. Anda boleh cuba untuk mengambil fail
menggunakan CD boot dan cuba untuk menggunakan alatan pemulihan sistem
percuma seperti SuperDuper, The Ultimate Boot CD dan sebagainya.
16. Windows out-of-date
Sesetengah pengguna berpendapat tidak perlu melakukan kemas kini pada
Windows mereka walau pun mereka sebenarnya sedar ia perlu untuk menerima
tetapan baru yang bertujuan untuk peningkatan prestasi. Ia kerana mereka
berpendapat ia akan dilakukan secara automatik. Tetapi, untuk keselamatan
anda juga boleh lakukannya sendiri jika Windows telahout-of-date.
Penyelesaian
Windows 7 - Start ̶> All Programs ̶> Windows Update ̶> Check for updates.
Selepas itu, pergi kepada panel kiri, pilih Change Settings ̶> Pastikan Install
Updates Automatically (Recommended) dan Every Day dipilih.
Penggunaan memori berlebihan
Jika anda mulai merasakan penggunaan memori yang berlebihan sehingga
tindakan komputer mulai perlahan apabila anda sedang menjalankan program
tertentu, ia mungkin disebabkan oleh satu atau lebih program mungkin
mempunyai kebocoran memori. Untuk menghentikan kebocoran tersebut, anda
perlu menghentikannya dengan menutup program tersebut.
Penyelesaian
Untuk memperbaiki kebocoran memori tersebut, anda perlu memeriksa kemas
kini perisian program tersebut atau hubungi empunya perisian. Tetapi,
bagaimanakah untuk mengesan perisian manakah yang mengalami kebocoran
ketika anda sedang bekerja?
Windows 7 – Buka Task Manager (Ctrl + Alt + Del) ̶> Start Task Manager ̶> Klik
pada tab Processes ̶> Untuk menyusun program mengikut penggunaan memori,
klik pada Memory (Private Working Set)
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 31
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
Internet
Carian rangkaian wayerles
Jika dengan laptop, anda sering kali bermasalah menyambung senarai
rangkaian wayerles ketika anda memerlukan sambungan internet jika peranti
anda tidak menyambungnya secara automatik. Rangkaian wayerles hanya akan
muncul jika peranti anda memiliki penyesuai rangkaian wayerles, driver dipasang
dan penyesuai diaktifkan.
Penyelesaian
Tetapan secara manual untuk Windows 7 – Buka Connect to a Network dengan
klik pada ikon rangkaian di kawasan notifikasi ̶> lihat senarai wayerles ̶> klik
rangkaian pilihan ̶> Connect Sesetengah rangkaian memerlukan kata laluan
sekuriti atau passphrase. Ia boleh didapatkan melalui admin rangkaian atau
Internet service provider (ISP) untuk kata laluan/ passphrasetersebut.
Sambungan internet perlahan
Tidak kira seberapa pantas pun sambungan internet yang anda miliki, kadang
kala anda dapat rasakan sambungannya sedikit perlahan daripada biasa.
Windows menyediakan aplikasitroubleshooter yang akan secara automatik
mencari dan menyelesaikan masalah sambungan biasa.
Penyelesaian
Windows 7 - Buka Internet Connections troubleshooter : Start ̶> Control Panel ̶>
Taip troubleshooter dalam kotak carian ̶> klik Troubleshooting ̶> di bawah
Network and Internet klik Connect to the Internet.
Masalah sambungan internet
Masalah kehilangan sambungan internet secara tiba-tiba ini ialah sesuatu konflik
yang agak rumit kerana ia terjadi kerana banyak sebab. Perkara pertama yang
boleh anda lakukan cuba jalankan troubleshooter Network (seperti di atas) untuk
membantu diagnosis. Jika ia masih tidak berjaya, cuba cari puncanya dengan
mengingati perkara yang dilakukan sebelum masalah tersebut.
Penyelesaian
Jika masalah ini berlaku selepas anda memasang perisian baru, semak tetapan
sambungan jika ia telah berubah. Klik kekunci Start ̶> Control Panel ̶> Taip
perkataan Adapter di kotak carian dan bawah Network and Sharing Center klik
View network connections. Klik kanan pada sambungan ̶> Properties. Jika
memerlukan kata laluan untuk pengesahan, berikan dan ikut langkah-langkah
tersebut.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 32
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
1.6.3 Ancaman Keselamatan (Security Threats)
Terdapat banyak jenis ancaman keselamatan komputer. Ada yang cukup berbahaya
manakala ada yang sama sekali tidak berbahaya walaupun menjengkelkan. Terdapat juga
beberapa ancaman yang tidak melakukan apa-apa kerosakan kepada komputer anda,
tetapi mempunyai keupayaan untuk mengosongkan nombor dalam akaun bank anda.
1.6.3.1 Jenis-jenis Ancaman keselamatan komputer (The types of computer security threats)
Rajah 12: Jenis-jenis Ancaman Sistem Keamanan Komputer
Keselamatan komputer adalah menjaga keamanan dan kesejahteraan komputer
sama ada dari segi sistem, perisian atau rangkaian. Ancaman merupakan sesuatu yang
boleh merosakan atau bahaya yang mungkin memberi kesan terhadap sistem atau
perkakasan komputer. Berikut merupakan jenis ancaman yang boleh mengancam
sistem keselamatan komputer:-
a. Virus
Virus menyamarkan dirinya sendiri dan hanya mensasarkan untuk
memusnahkan komputer.virus ini memastikan komputer yang
diserang tidak dapat berfungsi seperti biasa.
b. Spyware
Perisian yang direka untuk mengintip maklumat yang terdapat
dalam komputer mangsa. Spyware ini dapat mengetahui segala
aktiviti harian yang dibuat oleh komputer mangsa dan ia boleh
menggunakan maklumat tersebut dengan tujuan yang tidak baik.
c. Trojan
d. Phising
ASAS KESELAMATAN KOMPUTER
keselamatan komputer meliputi 4 asas ,iaitu:
• Kerahsiaan - mencegah maklumat rahsia dibaca atau diketahui oleh orang yang
tidak berdaftar.jenis capaian boleh baca ,lihat,cetak atau dengan hanya
mengetahui kewujudan sesuatu objek atau aset dalam sistem komputer.
• Integriti - mencegah sebagai ubah suai oleh orang yang tidak berdaftar. Jenis
ubah suai : menulis, mengubah, menukar (status) atau cipta.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 33
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
• Kesediaan - Orang yang berdaftar tidak sepatutnya dihalang dari mencapai
sesuatu aset atau data selagi beliau mempunyai pencapaian yang dibenarkan
• Penggunaan yang betul - Orang yang berdaftar menggunakan sistem komputer
dengan cara yang betul atau dibenarkan.
1.6.4 KESAN KESINAMBUNGAN PERNIAGAAN (BUSINESS CONTINUITY IMPACT)
1.6.4.1 Pelan Kesinambungan Perniagaan (Business Continuity Plan)
1.6.4.2 Business Continuity Planning Process Diagram
Apabila perniagaan terganggu, ia akan meningkatkan kos. Kerugian hasil serta
bertambahnya perbelanjaan bermakna keuntungan dikurangkan. Insurans tidak
akan mampu menampung semua kos dan tidak boleh menggantikan pelanggan
yang semakin berkurangan. Pelan kesinambungan perniagaan untuk meneruskan
perniagaan adalah sangat penting. Pelan pembangunan kesinambungan perniaga-
an ada empat langkah iaitu:
i. menjalankan analisis impak perniagaan untuk mengenal pasti fungsi dan proses
perniagaan yang sensitif atau kritikal dan sumber-sumber yang menyokong
mereka.
ii. mengenalpasti, mendokumenkan dan melaksanakan untuk memulihkan semula
proses dan fungsi perniagaan yang kritikal.
iii. mewujudkan pasukan kesinambungan perniagaan dan menyusun pelan
kesinambungan perniagaan untuk menguruskan gangguan perniagaan
iv. menjalankan latihan untuk pasukan kesinambungan perniagaan dan ujian serta
latihan untuk menilai strategi pemulihan dan rancangan tersebut.
Teknologi Maklumat (IT) termasuk beberapa komponen seperti rangkaian, pelayan,
desktop dan komputer riba dan peranti tanpa wayar. Keupayaan untuk menjalankan
kedua-dua produktiviti pejabat dan perisian perusahaan adalah kritikal. Oleh itu,
strategi pemulihan untuk teknologi maklumat perlu dibangunkan supaya teknologi
boleh dipulihkan dalam masa yang cepat untuk memenuhi keperluan perniagaan.
Manual workarounds harus menjadi sebahagian daripada pelan IT supaya perniagaan
boleh terus berjalan sementara sistem komputer sedang dipulihkan.
1.6.5 KESELAMATAN PENGGUNA DAN MENANGANI RISIKO
1.6.5.1 Keselamatan (Safety)
a) Keselamatan dalam pekerjaan adalah sangat penting dan mesti dipraktikkan
supaya ia menjadi satu tabiat.
b) Keselamatan ditakrifkan sebagai keadaan yang bebas daripada ancaman dan
risiko yang tidak boleh diterima.
c) Terdapat beberapa polisi keselamatan yang telah digaris dan dititik beratkan
bagi jaminan ke atas ancaman-ancaman seperti kesilapan pengguna atau
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 34
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
kejadian-kejadian yang tidak dijangka, kegagalan-kegagalan sistem yang
berpanjangan, bencana alam, dan perbuatan jenayah atau yang berniat jahat.
1.6.5.2 Ciri-Ciri Keselamatan
a) Keselamatan diri yang baik.
b) Pakaian yang sesuai mengikut tempat kerja.
c) Persekitaran yang bersih dan selamat.
d) Peralatan; sedia digunakan (peralatan dalam keadaan baik).
e) Bahan-bahan pelindung hendaklah digunakan bergantung kepada kae-dah
kerja semasa.
f) Berpengetahuan terhadap peralatan yang hendak digunakan iaitu cara
pengendaliannya.
g) Memahami tanda-tanda amaran
1.6.5.3 Pakaian
Pakaian adalah salah satu punca terjadinya satu-satu kemalangan. Oleh sebab itu
pakaian mestilah:-
a) Memakai pakaian yang sesuai untuk kerja-kerja yang dilakukan.
b) Keadaan rambut mestilah pendek dan kemas.
c) Menggunakan kasut apabila ke bengkel.
d) Gunakan alat-alat keselamatan seperti goggle apabila menggunakan mesin-
mesin mengerudi, mencanai, dan memahat.
e) Menggunakan sarung tangan apabila bekerja dengan bahan-bahan kimia dan
berasid.
f) Menggunakan penutup mulut (mask) apabila bekerja dengan di tempat
berhabuk.
g) Menggunakan topi keselamatan apabila bekerja di kawasan pem-binaan.
1.6.5.4 Keadaan Sekeliling Bengkel
a) Tiap-tiap pelatih haruslah mempunyai sikap bertanggungjawab dalam
menjaga kebersihan bengkel yang digunakan.
b) Pastikan semua lebihan logam atau wayar yang tidak digunakan tidak
bertaburan di atas meja atau lantai.
c) Pastikan keadaan mesin dan lantai serta peralatan dalam keadaan baik
sebelum dan selepas digunakan dan di bersihkan apabila selesai kerja yang
di buat.
1.6.5.5 Peraturan-Peraturan Menyimpan Peralatan
a) Menyusun alat yang baik adalah satu amalan yang baik. Ia mencegah dari
berlakunya kemalangan.
b) Pastikan semua peralatan di bersihkan sebelum menyimpannya.
c) Semua alat-alat hendaklah di simpan ditempat yang disediakan.
d) Pastikan semasa menjalankan kerja, alat-alat yang tajam tidak berselerak di
lantai.
1.6.5.6 Punca-Punca Kemalangan
a) Keadaan sekeliling yang tidak sesuai seperti kecerahan bilik, lantai berminyak
dan basah.
b) Kekurangan atau ketidaksesuaian alat pemadam api.
c) Tempat kerja yang sempit.
d) Sistem elektrik yang tidak menmencukupi.
e) Tempat menyimpan barang yang terhad.
f) Penyelenggaraan alat-alat yang tidak teratur.
g) Kekurangan penerangan dan peringatan tentang keselamatan.
h) Kebersihan bengkel yang tidak dijaga dengan baik.
i) Tidak mematuhi peraturan keselamatan.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 35
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
1.6.5.7 Tugas-Tugas Semasa Berlakunya Kebakaran
a) Sebarang bentuk kemalangan hendaklah dilaporkan kepada pihak berkenaan.
b) Matikan suis utama.
c) Berikan bantuan CPR kepada mangsa jika perlu.
d) Panggil doktor atau pihak yang berkenaan.
1.6.5.8 Tugas-Tugas Pelatih Semasa Dalam Bengkel
a) Pastikan persekitaran bersih dan selamat semasa memulakan pekerjaan.
b) Semua kerja yang hendak dibuat adalah dari arahan pengajar.
c) Pastikan peralatan yang digunakan betul dan selamat untuk digunakan.
d) Berpakaian kemas serta memakai peralatan yang disediakan.
1.6.5.9 Tugas Semasa Melakukan Pekerjaan
a) Jangan bermaian-main atau bergurau.
b) Jangan leka, cuai atau lalai.
c) Jangan tinggalkan meja dalam kuasa ON.
d) Pastikan alat-alat keselamatan di gunakan dengan betul.
e) Pastikan peralatan yang digunakan dalam sambungan yang betul.
1.6.5.10 Tugas Semasa Meninggalkan Meja
a) Pastikan semua bekalan yang digunakan dimatikan.
b) Bersihkan kawasan kerja.
c) Susun semula peralatan dan letak ditempat yang disediakan serta selamat
ditinggalkan.
d) Sebarang kerosakan alat-alat hendaklah dilaporkan kepada pengajar.
1.6.5.11 Dalam Persekitaran Bekerja (Teknikal):
1. Langkah-langkah keselamatan yang biasa:-
a) Memakai topi keselamatan semasa menaiki motosikal atau bekerja di
dalam cabang bangunan.
b) Semasa menggunakan mesin mencanai, gunakan belodok keselamatan
(safety goggles).
c) Memakai kasut keselamatan.
d) Di sesuatu tempat yang di tanda khas, jangan letak penghalang.
2. Langkah-langkah keselamatan dan tindakan berjaga-jaga melawan
kebakaran.
a) Pemadam api hendaklah disediakan di setiap bilik.
b) Mesti mempunyai laluan kedua untuk melepaskan diri dari tingkat kedua
dan juga tingkat atas bangunan (pintu kalis api..).
c) Tahu dimana terletaknya laluan melepaskan diri berada.
3. Langkah-langkah keselamatan elektrik:-
a) Gunakan punca kuasa yang selamat dan berpenebat.
b) Kebocoran punca kuasa seharusnya dibaiki atau dibuang.
c) Jangan menampal fius.
1.6.5.12 Langkah-Langkah Keselamatan Yang Perlu Diambil
a) Jangan merokok dalam bengkel, asrama dan tempat awam.
b) Pastikan semua alat-alat elektrik telah dimatikan sebelum ditinggalkan.
c) Pastikan alat-alat pemadam api:-
Mudah didapati. Jenis yang sesuai
Berada dalam keadaan baik. Telah diperiksa.
Ditandakan dan digantung dengan kemas.
d) Tandakan dengan jelas semua bahan yang mudah terbakar.
e) Pastikan kesemua pendawaian dalam keadaan baik daripada kerosakkan.
f) Pintu-pintu kecemasan tidak tersekat dengan barang-barang, mesin atau
alat-alat yang lain.
g) Pastikan penggera api dalam keadaan baik.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 36
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
h) Bahan yang mudah meletup dan terbakar mestilah disimpan ditempat
tertutup dan ada tanda amaran.
1.6.5.13 Langkah-Langkah Yang Perlu Diambil Semasa Berlakunya Kebakaran
a) Selamatkan penghuni atau nyawa dan harta benda.
b) Telefon bomba, polis dan ambulans.
c) Membunyikan loceng kebakaran.
d) Mencari tempat yang selamat untuk mengelakkan sesuatu yang tak diingini
berlaku.
1.6.6 KEUPAYAAN KAKITANGAN TEKNIKAL (TECHNICAL STAFF CAPABILITY)
Tekanan ekonomi yang berterusan menyebabkan banyak perniagaan mengkaji semula
bagaimana mereka bekerja dan sama ada mereka mempunyai orang yang tepat dengan
keupayaan yang betul untuk melakukan kerja-kerja yang betul. Tetapi bagaimana
perniagaan atau organisasi mengenal pasti sama ada bakal pekerja tersebut mempunyai
kemahiran yang betul atau tidak dari awal lagi?
Cara yang paling mudah untuk melakukan pemilihan adalah dengan menggunakan
proses penilaian rasmi yang berkesan yang akan mengukur keupayaan dan keperluan
latihan bagi setiap kakitangan. Berikut adalah beberapa petua dan tips mengenai apa
yang perlu dilakukan dan bagaimana untuk menjalankanya.
i. Mengenal pasti kriteria objektif
Tugas pertama adalah untuk mengenal pasti kriteria yang menentukan kejayaan
dalam peranan kerja tertentu (atau meliputi peranan kerja sesuatu kumpulan). Kriteria
yang akan diperlukan adalah kriteria kemahiran teknikal dan kelakuan kerja. Kriteria
kemahiran teknikal merangkumi aspek-aspek seperti kelayakan, pengalam-an dan
kemahiran khusus pekerjaan (kewangan, kejuruteraan, pemasaran dan lain-lain).
Manakala kriteria kelakuan kerja adalah merangkumi aspek seperti kualiti dan
standard kerja, organisasi kerja dan kecekapan, penyelesaian masalah, keboleh-
percayaan, kemahiran interpersonal dan lain-lain.
ii. Memastikan kriteria khusus dan jelas
Objektiviti amat penting dalam mana-mana proses penilaian dan kriteria umum
seperti 'bekerja keras', 'menulis laporan yang baik' dan 'membantu orang lain’ harus
dielakkan. Kejelasan boleh disediakan dengan memberi petunjuk kejayaan yang
positif dan negatif serta prestasi, seperti:
Positif - memastikan semua laporan pemeriksaan mandatori dan pembaikan
dokumentasi lengkap mengikut piawaian dan tepat pada masa.
Negatif - Gagal untuk menyiapkan kertas kerja, lewat melengkapkan kertas kerja,
dan terlepas maklumat utama daripada laporan pemeriksaan dan pem-baikan
dokumentasi. Tulisan tangan tidak jelas, tidak boleh dibaca atau difahami.
iii. Menggunakan mekanisme pemarkahan yang mudah
Terdapat pelbagai keupayaan dan mekanisme pemarkahan digunakan untuk
menerangkan keadaan ini. Kebanyakan organisasi menggunakan mekanisme
pemarkahan yang jelas dan mudah. Sebagai contohnya:
i. Tidak memenuhi standard untuk peranan kerja dan tiada keupayaan untuk
membangunkan
ii. Kurang memenuhi standard untuk peranan kerja dan mungkin mempunyai
beberapa keupayaan untuk membangunkan
iii. Kadang-kadang memenuhi standard untuk peranan kerja dan mempunyai
keupayaan untuk membangunkan
iv. Biasanya atau secara amnya memenuhi standard untuk peranan kerja
v. Sentiasa mencapai atau melebihi piawaian untuk peranan kerja.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 37
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
iv. Bersedia Sepenuhnya
Kumpul bukti yang spesifik. Untuk melakukan penilaian yang adil dan objektif, bukti
perlu dikumpulkan dan digunakan sebagai asas untuk mendapatkan markah bagi
setiap kriteria. Bukti boleh termasuk prestasi terhadap skop kerja, pencapaian objektif
peribadi dan bagaimana mereka memohon apa-apa latihan dan pembangunan yang
telah mereka terima.
v. Beri masa kepada individu untuk bersedia
Adalah penting proses penilaian dibuka secepat mungkin. Untuk mencapai matlamat
ini, setiap kakitangan perlu diberi taklimat sepenuhnya supaya mereka memahami
rasional proses itu, kriteria mana akan dinilai dan mereka memerlukan masa yang
sesuai untuk menyediakan dan melaksanakan satu 'penilaian' untuk diri mereka
sendiri.
vi. Mengadakan temu duga penilaian
Penilaian setiap individu perlu dimuktamadkan semasa temubual penilaian rasmi di
mana kedua-dua pihak boleh berbincang secara terbuka tentang penilaian mereka.
Perbincangan ini sepatutnya lebih berbentuk terbuka di mana pengurus memimpin
untuk mendapatkan kata sepakat/ perjanjian skor bagi setiap kriteria.
vii. Setuju Dengan Keperluan Pembangunan
Setelah penilaian selesai, keperluan latihan dan pembangunan boleh dikenal pasti
untuk mengisi sebarang jurang dan meningkatkan prestasi.
viii. Letakkan Sasaran
Untuk memastikan individu jelas tentang apa yang akan diharapkan, 3-5 sasaran
patut dibincangkan, dipersetujui dan ditetapkan. Ia perlu khusus, jelas, boleh diukur
dan masa dilingkungi dan bertujuan untuk memperbaiki prestasi mereka.
ix. Kajian Semula
Pada akhir mesyuarat, proses untuk mengkaji semula kemajuan dan prestasi
terhadap sasaran perlu dipersetujui. Kekerapan mesyuarat adalah bergantung
kepada hasil yang memenuhi standard. Selagi tidak memenuhi standard, selagi itulah
ulasan perlu diberikan.
x. Membuat Susulan
Jika proses penilaian ini mengambil sebarang nilai, adalah penting tindakan dan
sasaran dibuat susulan ke atas kakitangan agar dapat menjelaskan prestasi dan
kemajuan mereka.
Seperti yang dinyatakan sebelum ini, banyak organisasi menggunakan teknik
penilaian untuk memastikan mereka mempunyai orang yang tepat dengan
keupayaan yang betul. Semoga petunjuk dan tips di atas akan menjadi titik
permulaan yang berguna kepada organisasi untuk memulakan penilaian mereka.
IT – 030 – 4:2013 - E01/P (1/5) Muka Surat / Page : 38
NO. KOD / CODE NO.
DKB2032/ K1/P (1/5) Drpd/of : 38
SOALAN:
1. Nyatakan lima istilah Piawaian Antarabangsa yang diggunakan dalam mentakrifkan ISO 8648:
i. .........................................................................................................................................
ii. .........................................................................................................................................
iii. .........................................................................................................................................
iv. .........................................................................................................................................
v. .........................................................................................................................................
2. Nyatakan lima jenis ancaman keselamatan komputer.
i. .........................................................................................................................................
ii. .........................................................................................................................................
iii. .........................................................................................................................................
iv. .........................................................................................................................................
v. .........................................................................................................................................
3. Nyatakan tiga ciri keselamatan.
i. .........................................................................................................................................
ii. ..........................................................................................................................................
iii. ..........................................................................................................................................
RUJUKAN:
INTERNET :
i) http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=16011,
Lapisan Rangkaian, 20 MAY 2017, 10.00 am.
ii) http://www.sop-standard-operating-procedure.com/, SOP, 20 MAY 2017, 10.30 am.
iii) http://searchitchannel.techtarget.com/definition/service-level-agreement, SLA, 20 MAY 2017,
10.30 am.
iv) https://en.wikipedia.org/wiki/Service-level_agreement, SLA, 20 MAY 2017, 11.00 am.
v) http://www.itscolumn.com/2012/03/28-types-of-computer-security-threats-and-risks/, Types of
computer security threats, 20 MAY 2017, 11.00 am.
vi) http://www.moct.gov.sy/ICTSandards/en_pdf/21.pdf, ICT Maintenance, 21 MAY 2017, 09.00
am.
vii) https://prezi.com/v4hghv7tn-y8/proses-penyenggaraan-penyelenggaraan-di-unit-it/, Proses
Penyelenggaraan, 21 MAY 2017, 09.00 am.
viii) https://prezi.com/v4hghv7tn-y8/proses-penyenggaraan-penyelenggaraan-di-unit-it/, Proses
Penyelenggaraan, 21 MAY 2017, 09.00 am.
ix) https://www.slideshare.net/amaniasraf/keselamatan-komputer-17795586 , Keselamatan
Komputer, 21 MAY 2017, 09.00 am.
x) http://pensyarah-it.blogspot.my/2010/01/topik-2-internet-service-provider-isp.html, Penyedia
Perkhidmatan Internet, , 21 MAY 2017, 09.00 am.
xi) http://celiksiber.blogspot.my/2009/06/teknologi-tanpa-wayar-rangkaian-3g-wifi.html, Teknologi
Tanpa Wayar, 24 May 10.00 am.
xii) http://infoaitee.blogspot.my/2012/10/virus-malware-trojan-horse-scareware.html, Ancaman
Komputer, 24 MAY 2017, 01.00 am.
xiii) https://www.developingpeople.co.uk/who-we-are/developing-people-insights/assessing-
capability, Menilai Tahap Keupayaan Pekerja, 24 MAY 2017, 11.00 am.
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Kertas Penerangan K1
- 1 - 38
Pages: