คู่มือความเครียดและวิธีการผ่อนคลายความเครียด

คมู่ อื ความเครยี ดและวิธีการผ่อนคลายความเครียด

ขอ้ แนะนา
ควรฝึกสมาธิเป็นประจาทุกวัน โดยเฉพาะก่อนนอน จะช่วยให้นอนหลับ

ได้ดี ไม่มีฝันร้ายด้วย ขอเพียงจิตใจจดจ่ออยู่กับลมหายใจเข้าออกเท่านั้น อย่าคิด
ฟุ้งซ่านเร่ืองอ่ืน เมื่อจิตใจแน่วแน่จะช่วยขจัดความเครียด ความวิตกกังวล ความ
เศร้าหมอง เกิดปัญญาท่ีจะคิดแก้ไขปัญหาและเอาชนะอุปสรรคต่างๆ ในชีวิตได้
อย่างมีสติ มเี หตมุ ีผล และยังช่วยให้สขุ ภาพรา่ งกายดขี ้นึ ด้วย

4. การจินตนาการ

หลักการ
การใชจ้ นิ ตนาการเป็นกลวิธีอยา่ งหน่ึงที่จะดึงความสนใจ เบยี่ งเบนความ
สนใจจากสถานการณ์อันเคร่งเครียดในปัจจุบัน ไปสู่ประสบการณ์เดิมในอดีต
ท่ีเคยทาให้จิตใจสงบและเป็นสุขมาก่อน หรือเป็นเร่ืองที่จินตนาการขึ้นใหม่ ซ่ึง
จะทาให้จิตใจสงบและเป็นสุขช่ัวขณะ แต่ทั้งน้ีต้องเข้าใจว่าวิธีน้ีเป็นการคลาย
เครยี ดช่วั คราวเทา่ นนั้ ไมใ่ ชว่ ิธแี กป้ ัญหาทคี่ วรนามาใชบ้ ่อยๆ เชน่ การย้อนระลึก
ถึงสถานท่ีสวยงามที่เคยได้ไปท่องเท่ียวมาแลว้ หรือประสบการณ์ท่ีสงบสขุ ในอดตี
จาพวกชายทะเล น้าตก ภูเขา สวนดอกไม้ ทุ่งหญ้า ป่าไม้ เป็นต้น หรือ
จินตนาการเอาเองถึงสถานท่ีท่ีสวยงาม ซ่ึงเม่ือนึกถึงแล้วจะช่วยทาให้รู้สึกสงบ
มีความสขุ สดชน่ื จิตใจผ่อนคลายละวางจากความเครียดได้ระยะหนึ่ง
การใชจ้ ินตนาการเป็นวธิ ีการคลายเครียดไดช้ ่วั คราวไม่ใชว่ ิธกี ารแก้ปัญหา
ท่ีสาเหตุจึงไม่เหมาะสมที่จะนามาใช้บ่อยๆ ในขณะจิตนาการต้องพยายามให้
เหมือนจริงที่สุดคล้ายจะสมั ผสั ได้ครบท้ังภาพ รส กลิ่น เสียง และสัมผสั
เพื่อจะได้เกิดอารมณ์คล้อยตามจนรู้สึกสุขสงบได้เหมือนอยู่ในสถานการณ์
นั้นจริงๆ เมื่อจิตใจกาลังสงบและเพลิดเพลินกับจินตนาการ ขอให้ใช้เวลาช่วงนี้
บอกยา้ กับตัวเองวา่ คุณกาลงั ผ่อนคลาย กาลังสบายอยา่ งท่สี ดุ พรอ้ มใหก้ าลังใจ

ผ้ชู ่วยศาสตราจารย์ ดร.ชาลินี สุวรรณยศ 39
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเชียงใหม่ (2563)

คมู่ อื ความเครยี ดและวิธีการผ่อนคลายความเครยี ด

ตัวเองว่าคุณเป็นคนเก่ง คุณสามารถเอาชนะปัญหาและอุปสรรคในชีวิตได้อย่าง
แน่นอน และเมื่อจบการจินตนาการแล้วขอให้คุณคงความสดชืน่ ต่อไป และเกิด
กาลงั ใจที่จะส้ปู ัญหามากขึน้ ดว้ ย

วิธีการฝกึ
เลือกสถานท่ีทสี่ งบ เป็นส่วนตัว ปลอดจากการรบกวนของผู้อน่ื นั่งในท่า
ท่ีสบาย ถ้าได้เก้าอ้ีที่มีพนักพิงศีรษะด้วยจะเป็นการดีมาก หลับตาลง เร่ิม
จินตนาการถึงเหตุการณท์ ส่ี งบสขุ ในอดีต เช่น

การน่งั ดูพระอาทิตย์ตก
การดาน้าชมธรรมชาติ
การเดนิ ชมสวนดอกไม้
การน่งั ตกปลารมิ ตล่งิ
เม่ือจนิ ตนาการจนจิตใจสงบ และเพลิดเพลินแลว้ ให้บอกส่ิงดๆี กบั ตัวเองว่า
ฉนั เป็นคนดี
ฉันเปน็ คนเก่ง
ฉนั ไมห่ วนั่ กลวั ต่ออปุ สรรคใดๆ
ฉนั สามารถเอาชนะอปุ สรรคตา่ งๆ ได้อย่างแน่นอน
นบั 1... 2... 3... แล้วค่อยๆ ลมื ตาข้ึนคงความรสู้ ึกสงบเอาไว้พร้อมท่ีจะ
ตอ่ สู้กับปัญหาอุปสรรคในชวี ติ ตอ่ ไป

ผชู้ ่วยศาสตราจารย์ ดร.ชาลนิ ี สวุ รรณยศ 40
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เชียงใหม่ (2563)

คู่มอื ความเครยี ดและวิธีการผ่อนคลายความเครยี ด

ตวั อย่างเรือ่ งที่จินตนาการ

เดินชมชายหาด

สมมตวิ า่ คุณได้ลาพักผ่อนเพื่อไปท่องเท่ยี วยังเกาะที่ห่างไกลแห่งหน่ึง ซ่ึง
คุณฝันอยากจะไปมานานแล้ว ขอให้คุณจิตนาการกับตัวคุณเองว่า.... ฉันกาลัง
เดินเล่นริมชายหาด ผืนทรายแสนจะออ่ นน่มุ และอบอุ่นไดย้ นิ เสยี งคล่ืนทซ่ี ัดสาด
เข้ามาและเสียงนกเปน็ ระยะๆ ฉนั คอ่ ยๆ ลุยลงไปในทะเล นา้ ทะเลเย็นฉา่ ช่ืนใจ
และใสราวกระจก มองเหน็ เปลือกหอย ปลาดาว และฝูงปลาตัวเล็กๆ สีเงินว่าย
วนเวียนไปมา ฉันเร่ิมแหวกว่ายน้าทะเล รู้สึกตัวเบาหวิวเป็นอิสระจาก
ความเครียดท้ังปวด บรรยากาศช่างสงบ เป็นธรรมชาติ และช่วยให้ฉันผ่อน
คลายได้มากเหลอื เกิน ตอนนฉ้ี นั พร้อมแล้วทจี่ ะต่อส้กู ับอุปสรรคในชีวิต ฉันจะ
ไม่หว่นั กลัวตอ่ ส่งิ ใด ฉนั ต้องเอาชนะปญั หาทีเ่ กิดขน้ึ ได้อย่างแนน่ อน

เดินเล่นในสวน

ฉันกาลังยืนอยู่บนเนินดินขนาดย่อมแห่งหน่ึง แล้วมองไปในสวนเบ้ือง
ล่าง ขณะน้ันอากาศกาลังสบายๆ มีแสดงแดดอุ่นๆ พอให้รู้สึกอบอุ่นเล็กน้อย
ทุกย่างก้าวที่ลงบันไดไปน้ัน ฉันรู้สึกผ่อนคลายและสบายขึ้นทีละน้อยๆ ในก้าว
แรก ฉันสัมผัสความเย็นของบันไดหินอ่อนได้ด้วยเท้าอันเปลือยเปล่าของฉันเอง
ฉันเรม่ิ นับขน้ั บันไดไปเรอื่ ยๆ อยา่ งช้าๆ ตามจังหวะการหายใจออก จาก 1 2 3 4
5 ไปเรื่อยๆ พร้อมทั้งรู้สึกผ่อนคลายมากขึ้นๆ จงถึงบันไดขั้นสุดท้าย ข้ันท่ี 20
พอดี ในบรเิ วณนนั้ มนี ้าพุใหญ่อยู่ด้วย สายน้าที่พวยพุ่งจากพ้ืนดินสู่อากาศแตก
กระเซ็นฟอยฝอย ฉันได้ยินเสียงของน้าพุอย่างชัดเจนเม่ือฉันก้าวเดินเข้าใกล้ไป
อีก สายลมได้พดั พาละอองน้ามาถูกใบหน้าของฉัน ทาใหร้ ู้สกึ เยน็ ชนื่ ฉา่ ทา่ มกลาง
แสมแดดอ่อนๆ อันอบอุ่น แสงอาทิตย์เม่ือส่องกระทบละอองน้าในอากาศทา

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ชาลินี สุวรรณยศ 41
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเชียงใหม่ (2563)

ค่มู อื ความเครียดและวธิ ีการผ่อนคลายความเครยี ด

ให้เกิดรัศมีสีรุ้งข้ึนมา มีทั้งสีแดง แสด เหลือง ขาว น้าเงิน คราม และม่วง ซ่ึง
มองดสู วยจับใจจรงิ ๆ

การฝึกคลายเครียดโดยใช้จินตนาการตามที่นาเสนอมาน้ี คุณไม่จาเป็น
ต้องฝึกหลายวิธี ให้เลือกใช้เพียงวิธีเดียว โดยเลือกสถานทีที่คุณชอบมากท่ีสุด
คุณจะได้เพลิดเพลินกับจินตนาการที่ใกล้ความจริง จนคุณแทบจะสัมผัสได้ด้วย
ตัวของคุณเอง

คณุ จะร้สู ึกสงบ สบาย และสดชื่น เมือ่ ฝึกเสร็จคุณจะมีพลังพร้อมท่ีจะ
กลับมาตอ่ สกู้ ับปญั หาและอุปสรรคตา่ ง ๆ ในชวี ิตไดอ้ ีกครั้งหนึ่ง

5. การคลายเครียดจากใจส่กู าย

หลกั การ
ตามหลักวิชาการด้านสุขภาพจิต ถือกันว่า “จิตเป็นนายกายเป็นบ่าว”
จติ มีอานาจท่ีจะส่งั ร่างกายได้
การคลายเครยี ดจากใจสู่กาย จึงเปน็ เทคนิคท่ผี ู้ฝึกสามารถผ่อนคลายได้
โดยการใช้ใจสั่งหรือบอกกับตัวเองด้วยคาพูดง่ายๆ แต่ได้ผลถึงการผ่อนคลายใน
ระดบั จิตใต้สานกึ
คาสั่งที่ใช้จะเน้นให้อวัยวะต่างๆ รู้สึกหนักและอุ่น เน่ืองจากในภาวะ
เครียด กล้ามเน้ือจะเกร็งตัว และอุณหภูมิจะลดต่าลง การบอกกับตัวเองให้
กล้ามเน้ือคลายตัวจนรู้สึกหนัก และทาให้ร่างกายรู้สึกอุ่นข้ึน จึงเป็นการช่วย
คลายเครียดไดเ้ ป็นอย่างดี

วิธีการฝกึ
ก่อนการฝึกเทคนิคนี้ ผู้ฝึกควรฝึกการหายใจอย่างถูกวิธีและฝึกการ
จนิ ตนาการให้ชานาญเสียกอ่ น จงึ จะฝึกวธิ ีน้อี ย่างได้ผล

ผู้ชว่ ยศาสตราจารย์ ดร.ชาลินี สวุ รรณยศ 42
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเชยี งใหม่ (2563)

คูม่ อื ความเครยี ดและวธิ กี ารผ่อนคลายความเครียด

การปฏบิ ัตขิ ณะฝกึ
นง่ั ในท่าทส่ี บาย หลบั ตา หายใจเขา้ หายใจออกช้าๆ ใชก้ ลา้ มเน้อื กระบัง
ลมช่วยในการหายใจ เวลาหายเข้า จะรู้สกึ ว่าท้องพองออก ส่วนเวลาหายใจออก
จะรู้สกึ วา่ ท้องแฟบ หายใจไปเร่ือยๆ จนรสู้ กึ ผ่อนคลาย จากน้ันใหจ้ ินตนาการถึง
อวัยวะสว่ นต่างๆ ของร่างกาย โดยบอกอวยั วะนั้น ซา้ ๆกนั 3 ครัง้ ตามลาดบั ดังน้ี

1. แขนขวาของฉันหนัก...ๆ...ๆ
2. แขนซา้ ยของฉันหนัก...ๆ...ๆ
3. ขาขวาของฉนั หนัก...ๆ...ๆ
4. ขาซา้ ยของฉนั หนัก...ๆ...ๆ
5. คอและไหลข่ องฉนั หนัก...ๆ...ๆ
6. แขนขวาของฉนั อุน่ ...ๆ...ๆ
7. แขนซ้ายของฉันอุ่น...ๆ...ๆ
8. ขาขวาของฉันอนุ่ ...ๆ...ๆ
9. ขาซ้ายของฉนั อนุ่ ...ๆ...ๆ
10.คอและไหลข่ องฉนั อุ่น...ๆ...ๆ
11.หัวใจของฉนั เตน้ อยา่ งสงบและสม่าเสมอ...ๆ...ๆ
12.ฉนั หายใจได้อย่างสงบและสมา่ เสมอ...ๆ...ๆ
13.ทอ้ งของฉันอนุ่ และสงบ...ๆ...ๆ
14.หนา้ ผากของฉนั สบายและสงบ...ๆ...ๆ

เมอ่ื ทาครบแล้วให้ค่อยๆ ลืมตาขน้ึ ขยับแขนขาให้สบายและคงความรู้สึก
สดชนื่ ไว้ พรอ้ มท่ีจะทากิจกรรมตา่ งๆ ตอ่ ไป

ผูช้ ว่ ยศาสตราจารย์ ดร.ชาลนิ ี สุวรรณยศ 43
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เชียงใหม่ (2563)

คู่มอื ความเครียดและวิธกี ารผ่อนคลายความเครยี ด

ผลดจี ากการฝึก
เทคนิคนใ้ี ช้ไดผ้ ลดีกับการรักษาอาการหรือความผิดปกติของระบบต่างๆ

ของรา่ งกาย อนั เน่อื งมาจากความเครียด ได้แก่
- ระบบทางเดนิ หายใจ เช่น การหายใจถี่ เรว็ และอาการหอบหดื
- ระบบทางเดินอาหาร เชน่ อาการทอ้ งผกู ท้องเดิน
- ระบบการไหลเวียนของเลือด เช่น ความดันโลหิตสูง หัวใจเต้น
เรว็ ปวดศีรษะขา้ งเดียว (ไมเกรน)
- นอกจากนี้ยังช่วยลดอาการวติ กกังวล หงุดหงิด เหนื่อยล้า ฯลฯ
ท่ีเกดิ จากความเครียดได้ดว้ ย

6. การนวดคลายเครียด

หลักการ
ความเครยี ดเป็นสาเหตุทาให้กล้ามเน้ือหดเกรง็ เลอื ดไหลเวียนไม่สะดวก
ปวดต้นคอ ปวดหลัง เป็นต้น การนวดจะช่วยผ่อนคลายกล้ามเน้ือ กระตุ้น
การไกลเวียนของเลือด ทาให้รู้สึกปลอดโปร่ง สบายตัว หายเครียด และลด
อาการเจ็บปวดตา่ งๆ ลง
การนวดท่ีจะนาเสนอในที่น้ีเป็นการนวดไทย ซึ่งสามารถนวดได้ด้วย
ตนเอง และเหมาะสาหรบั ผมู้ ีอาการปวดศีรษะ ปวดเมื่อยบริเวณต้นคอ บ่า และ
ไหล่ อนั มสี าเหตมุ าจากความเครยี ด

ขอ้ ควรระวัง
1. ไม่ควรนวดขณะท่ีกาลังเป็นไข้ หรือกล้ามเน้ือบริเวณนั้น

อกั เสบ หรือเป็นโรงผวิ หนัง ฯลฯ
2. ควรตดั เล็บใหส้ ั้นกอ่ นนวดทุกครั้ง

ผู้ชว่ ยศาสตราจารย์ ดร.ชาลนิ ี สวุ รรณยศ 44
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เชียงใหม่ (2563)

คมู่ ือความเครียดและวธิ กี ารผ่อนคลายความเครยี ด

หลกั การนวดทถ่ี กู วิธี
1. การกด ให้ใชป้ ลายนิว้ ท่ถี นัด ไดแ้ ก่ นวิ้ หัวแม่มือ น้วิ ชี้หรอื นว้ิ กลาง
2. ในท่ีนกี้ ารนวดจะใช้การกด และการปล่อยเป็นส่วนใหญ่ โดยใชเ้ วลา
กดแตล่ ะครง้ั ประมาณ 10 วนิ าที และใชเ้ วลาปล่อยนานกว่าเวลากด
3. การกดให้คอ่ ยๆ เพิ่มแรงทลี ะน้อย และเวลาปลอ่ ยให้คอ่ ยๆ ปล่อย
4. แต่ละจดุ ควรนวดซา้ ประมาณ 3 – 5 คร้ัง

จดุ ทน่ี วด มีดังนี้
1. จุดกลางระหว่างคิว้ ใชป้ ลายน้ิวชี้หรอื นวิ้ กลางกด 3 – 5 ครั้ง
2. จดุ ใต้หัวคิว้ ใช้ปลายน้ิวชีห้ รอื นิ้วกลางกด 3 – 5 ครัง้
3. จุดขอบกระดูกท้ายทอย จุดกลางใช้นิ้วหัวแม่มือกด 3 – 5 ครั้ง

จุดสองจุดด้านข้างใช้วิธีประสานมือบริเวณท้ายทอย แล้วใช้น้ิวหัวแม่มือท้ังสอง
ข้างกดจดุ สองจุดพรอ้ มๆ กนั 3 – 5 ครงั้

4. บริเวณต้นคอ ประสานมือบริเวณท้ายทอย ใช้น้ิวหัวแม่มือท้ังสอง
ข้างกดตามแนวสองข้างของกระดูกต้นคอโดยกดไล่จากตีนผมลงมาถึงบริเวณบ่า
3 – 5 ครัง้

5. บริเวณบา่
ใชป้ ลายน้วิ มอื ขวาบบี ไหลซ่ ้ายไลจ่ ากบ่าเข้าหาต้นคอ
ใช้ปลายนิว้ มือซ้ายบีบไหลข่ วาไลจ่ ากบา่ เข้าหาต้นคอ
ทาซ้า 3 – 5 ครง้ั
6. บริเวณบ่าด้านหนา้
ใช้น้ิวหัวแม่มือขวากดจุดใต้กระดูกไหปลาร้า จุดต้นแขน และจุดเหนือ
รกั แร้ของบ่าซ้าย
ใชน้ ิ้วหัวแม่มือซา้ ยกดจุดเดียวกนั ทีบ่ า่ ขวา
ทาซา้ 3 – 5 คร้งั

ผูช้ ว่ ยศาสตราจารย์ ดร.ชาลนิ ี สวุ รรณยศ 45
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเชียงใหม่ (2563)

คู่มอื ความเครยี ดและวธิ ีการผ่อนคลายความเครยี ด

7. บริเวณบ่าดา้ นหลงั
ใช้นิ้วที่ถนัดของมือขวาอ้อมไปกดจุดบนและจุดกลางของกระดูกสะบัก
และจุดรักแร้ด้านหลงั ของบา่ ซ้าย
ใชน้ ้ิวท่ถี นดั ของมือซา้ ยกดจุดเดยี วกันท่บี า่ ขวา
ทาซา้ 3 – 5 ครั้ง

ผชู้ ่วยศาสตราจารย์ ดร.ชาลินี สุวรรณยศ 46
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เชยี งใหม่ (2563)

คู่มือความเครียดและวิธกี ารผ่อนคลายความเครียด

บรรณานุกรม

กรมสุขภาพจิต. (2541). คูมอื คลายเครยี ด. (ครั้งที่ 6). กรงุ เทพฯ : ดีไซนคอนดกั ชัน่ .
จาลอง ดิษยวณิช และพร้ิมเพรา ดิษยวณชิ . (2545). ความเครียด ความวติ กกังวลและสขุ ภาพ.

เชยี งใหม่ : คณะแพทยศาสตรม์ หาวิทยาลัยเชยี งใหม.่
ดารณี อุทยั รตั นกจิ . (2545). โครงการการฝึกทกั ษะการจดั การกับความเครยี ด. กรุงเทพฯ :

เดอะมาสเตอร์กรุ๊ป แมเนจเมนต์.
มหาวิทยาลัยสโุ ขทัยธรรมธริ าช. (2544). เอกสารประกอบการสอนชุดวิชาการส่งเสรมิ

สุขภาพจิตและการพยาบาลจิตเวช หนว่ ย 1-7 .(พิมพ์ครง้ั ที่ 1).นนทบุรี:
โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยสุโขทยั ธรรมธริ าช.
อินทริ า ปัทมนิ ทร (2546). “คู่มือคลายเครียด (ฉบับปรับปรุงใหม)่ ” คลังความรูส้ ขุ ภาพจิต กรม

สุขภาพจิต, accessed December 5, 2020,
https://www.dmh-elibrary.org/items/show/163
Barbara, S.J. (1997). Psychiatric Mental Health Nursing: Adaptation a growth.
(4th ed.). New York: Lippincott-Raven.
Shives, L.R., & Isaccs, A. (2002). Basic concepts of psychiatric mental health nursing.
(5th ed.). Philadelphia: Lippincott.
Varcoloris, E.M. (2002). Foundations of psychiatric mental health nursing: A client
approach. ( 5th ed.). Philadelphia: W.B. Saunders Company.
Wilson, H.S, & Kneilsl, C.R. (1996). Psychiatric Nursing. (5th ed.). California: Addison-Wesley.

ผ้ชู ่วยศาสตราจารย์ ดร.ชาลินี สวุ รรณยศ 47
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เชยี งใหม่ (2563)

คู่มือความเครยี ดและวิธกี ารผ่อนคลายความเครียด

ประวตั ิผเู้ ขียน

ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ชาลินี สวุ รรณยศ
Assistant Professor Dr. Chalinee Suvanayos

E-mail: [email protected]

ตาแหนง่ วชิ าการ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชยี งใหม่
110-406 ถนนอินทวโรรส ตาบลสุเทพ อาเภอเมืองเชยี งใหม่
ผ้ชู ว่ ยศาสตราจารย์ จงั หวดั เชียงใหม่

สาขาวิชาท่มี คี วามชานาญ

o การดแู ลผู้ที่เป็นโรคสมองเสื่อมและญาตผิ ดู้ แู ล
o การพยาบาลจติ เวช (จติ บาบดั รายบุคคล รายกลุ่ม)
o การให้การปรกึ ษา (รายบคุ คล รายกลุม่ )

รางวัลทไ่ี ด้รับ

ศษิ ย์เกา่ ดีเดน่ ในฐานะผบู้ าเพญ็ ประโยชนท์ างการศกึ ษาและสงั คม
โรงเรียนเฉลมิ ขวญั สตรี จังหวัดพิษณโุ ลก, ปี 2556

ประวัติการศกึ ษา สถาบันการศกึ ษา
มหาวทิ ยาลัยเชยี งใหม่
ปี พ.ศ. สาขาวุฒิการศึกษา จุฬาลงกรณม์ หาวิทยาลยั
2562 พย.ด. (พยาบาลศาสตร์) มหาวทิ ยาลยั สโุ ขทัยธรรมาธริ าช
2543 ศศ.ม. (จติ วิทยาการปรกึ ษา) มหาวิทยาลยั มหิดล
2538 สส.บ. (บรหิ ารสาธารณสขุ )
2536 พย.บ. (พยาบาลศาสตร์)

ผ้ชู ว่ ยศาสตราจารย์ ดร.ชาลินี สุวรรณยศ 48
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเชยี งใหม่ (2563)

คู่มอื ความเครียดและวธิ กี ารผ่อนคลายความเครียด

ผูช้ ว่ ยศาสตราจารย์ ดร.ชาลินี สุวรรณยศ 49
คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเชยี งใหม่ (2563)