การสานกระติบข้าวจากไม้ไผ่

การสานกระติบข้าวจากไม้ไผ่ กระติบข้าว คือ ภาชนะในการเก็บอาหารที่เป็นงานหัตถกรรมอันทรงคุณค่าชนิด หนึ่งที่มากด้วยภูมิปัญญาท้องถิ่น เป็นของที่มีประจ าบ้านของมายาวนาน ใช้ส าหรับบรรจุ ข้าวเหนียวที่นึ่งสุกแล้วหรือใช้เก็บเมล็ดพันธุ์พืช หรือแม้แต่ใช้เป็นเครื่องประดับใน ครัวเรือนหรือประดับในพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ต่างๆ เป็นเครื่องจักสานที่ท าจากวัสดุ ธรรมชาติ เช่น ไม้ไผ่ ใบจาก ใบตาล ใบลาน ต้นคล้า หรือ จากต้นพืชที่มีลักษณะยาว เรียว ประวัติ การสานกระติบ เป็นงานหัตถกรรมที่มีพื้นฐานมาจากสังคมเกษตรกรรม และ ค่านิยมในการบริโภคข้าวเหนียวเป็นอาหารหลักของคนไทยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคเหนือ แต่เดิมภาชนะที่ใช้บรรจุข้าวเหนียวมักท าจากต้นไม้ต้นเล็กๆ น ามาเจาะ ล าต้นให้กลวงแล้วตัดเป็นท่อนขนาดสั้นๆเป็นกระบอก มีฝาปิด หรือบางครั้งก็ใช้ไม้ไผ่มา ตัดเป็นกระบอกสั้นๆน ามาเป็นภาชนะบรรจุข้าวเหนียว ต่อมามีการค านึงถึงปริมาณไม้ไผ่ ในพื้นที่ซึ่งมีมากบ้างน้อยบ้างและความสะดวก หากน าต้นไผ่มาทั้งต้นแบบเดิมต้นไผ่ก็ อาจจะไม่เพียงพอต่อการใช้งาน อีกทั้งภาชนะบรรจุข้าวเหนียวรูปแบบเดิมก็เทอะทะ พกพาไม่สะดวกในการเดินทางไกล

จึงมีการริเริ่มน าเอาไม้ไผ่มาผ่าเป็นซีกเล็กๆ มาเหลาเป็นแผ่นบางๆ น ามาจัก สานเป็นตะกร้ากระบุง บรรจุข้าวสาร และพัฒนาน าไม้ไผ่มาจักสานมาเป็นภาชนะบรรจุ ข้าวเหนียว (กระติบ) ซึ่งมีน้ าหนักเบาและระบายอากาศได้ดีท าให้ไอน้ าระเหยออกไปได้ ซึ่งจะท าให้ข้าวเหนียวที่บรรจุอยู่ภายในยังมีความร้อนและข้าวไม่แฉะด้วยไอน้ า พกพา ง่ายเพราะมีการท าสายสะพาย อีกทั้งยังมีหลายรูปแบบ รูปทรงกลม รูปทรงรี หลากหลายขนาดสอดคล้องกับการใช้งาน คือ กระติบขนาดเล็กส าหรับบรรจุข้าวเหนียว ส าหรับรับประทานคนเดียว ขนาดกลางส าหรับรับประทาน 2-3 คน ขนาดใหญ่ส าหรับ รับประทานทั้งครอบครัว เป็นต้น ซึ่งผู้สานจะใช้ช่วงเวลาว่างหลังจากการท าไร่ท านา เลือกใช้ทรัพยากรธรรมชาติซึ่ง หาได้ในท้องถิ่นมาผลิตเป็นเครื่องจักสาน เพื่อความสุข สนุกเพลิดเพลินในการรวมกลุ่ม กันท างานหัถกรรม ตลอดจนสนองประโยชน์ใช้สอยในครัวเรือนของตนเองและสมาชิก ในครอบครัว การสานกระติบเป็นงานที่มักจะกระท ากันภายในครอบครัวหรือชุมชน ซึ่ง หลังจากรับประทานอาหารเย็นแล้ว คนในครอบครัวจะมารวมกันเพื่อช่วยกันท างาน ท า ให้เกิดความอบอุ่น สมัครสมานสามัคคีเพราะเมื่อมารวมตัวกันท างาน ก็จะมีการ แลกเปลี่ยนพูดคุยกันถึงเรื่องวิถีชีวิตความเป็นอยู่ในแง่มุมต่างๆ ตลอดจนสอนลูกสอน หลานไปด้วย ก่อให้เกิดให้เป็นภูมิปัญญาพื้นถิ่น ที่ตกทอดและสืบสานกันมาจากรุ่นสู่รุ่น รูปแบบ ผลิตภัณฑ์เครื่องจักสานจึงเป็นศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีความ งามบริสุทธิ์แบบ ธรรมชาติ สะท้อนถึงความเป็นอิสระและการแสดงออกถึงความเฉลียวฉลาดและ ความสามารถของผู้จักสาน ชี้ให้เห็นคุณค่าทางอารธรรมในการเข้าใจใช้วัสดุธรรมชาติให้ กลมกลืนกับสภาพแวดล้อมของการด ารงชีวิต อีกทั้งยังคงไว้ซึ่งเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรม ที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนานอีกด้วย อุปกรณ์การท า 1. ไม้ไผ่บ้าน 2. ด้ายไนล่อน 3. เข็มเย็บผ้าขนาดใหญ่ 4. กรรไกร 5. มีดโต้ 6. เลื่อย 7. เหล็กหมาด (เหล็กแหลม) 8. ก้านตาล 9. เครื่องขูดตอก 10. เครื่องกรอด้าย

ขั้นตอนการท า ขั้นตอนที่ 1 จักรตอกให้เป็นแผ่นเล็กบางๆ ขั้นตอนที่ 2 เหลาตอกให้เรียบเนียน ขั้นตอนที่ 3 น าตอกมาตากแดด ขั้นตอนที่ 4 เริ่มสานเป็นแผ่นสี่เหลี่ยมยาวพอที่จะท าโค้งเข้าหากัน ขั้นตอนที่ 5 น าโค้งเข้าหากันแล้วสานเป็นวงกลม ขั้นตอนที่ 6 น าก้านตาลมาเหลาให้เป็นวงกลมเล็กแล้วน ามาโค้งใส่ก้อกระติบข้าว ขั้นตอนที่ 7 สานในแต่ละส่วนเสร็จก็น ามาประกอบกัน ขั้นตอนที่ 8 กระติบข้าวแบบธรรมดาไม่ใส่สี ขั้นตอนที่ 9 กระติบข้าวมีสีสานเป็นตัวอักษร วิธีสานกระติบข้าวเหนียว วิธีการสานกระติบข้าวเหนียวแบบภูมิปัญญาชาวบ้าน สืบต่อกันมาตั้งแต่บรรพ บุรุษมีขั้นตอนที่ไม่ยุ่งยากมาก แต่ปัจจุบันก็หาคนที่สานกระติบข้าวเป็นยากอยู่เหมือนกัน ขนาดแถว ๆ หมู่บ้านของแอดมิ้นยังหายากเลย จะต้องเป็นผู้เฒ่าผู้แก่ที่อยู่ในหมู่บ้าน ละแวกเดียวกันถึงจะสานเป็น วันนี้เราจึงเดินทางไปหาข้อมูลมาฝาก มาดูขั้นตอนวิธีการ สานกระติบข้าวเหนียวกันเลย ตัดไม้ไผ่ ท าตอกส าหรับสานกระติบข้าว ตัดไม้ไผ่ โดยตัดไม่ให้ติดปล้อง น ามาผ่าเพื่อท าเป็นตอก (จักตอก) ความกว้างของ เส้นตอกประมาณ 2 – 3 มิลลิเมตร ตอกจะต้องมีความเรียบเนียน โดยการน ามาขูดให้ เรียบเนียน สานเป็นกระติบและฝากระติบ น าตอกที่ได้มาสานขึ้นโคลง ให้เป็นรูปร่างกระติบข้าว จะมีอยู่สองส่วนหลัก ๆ คือ ส่วนที่เป็นกระติบข้าว และส่วนที่เป็นฝากระติบข้าว ในส่วนที่เป็นฝากระติบนั้นจะพิเศษ กว่า เพราะว่าต้องใช้ตอกที่ขนาดใหญ่กว่า กว้างสัก 1 นิ้วมาสานเป็นลายขัดตามะกอก ตัดเป็นวงกลม เพื่อไว้ปิดหัวท้าย

ขึ้นรูปกระติบข้าวและฝากระติบ เย็บด้วยด้ายไนล่อนปิดรอบ ๆ ฝากระติบ ในฝั่งของตัวกระติบข้าวก็เหมือนกัน แต่ ส่วนที่เป็นฐานจะพิเศษกว่า เพราะต้องน าก้านตาลที่สานม้วน ๆ มาเย็บติดกับฝาล่าง เพื่อให้อยู่ทรง รมควันป้องกันแมลง น ากระติบข้าวที่ท าเสร็จแล้ว ไปรมควันเพื่อป้องกันแมลงมากัดเจาะ และเราก็จะ ได้สีสันที่สวยงาม นอกจากนี้ยังเพิ่มความทนทานไม่มีราขึ้นอีกด้วย นับว่าเป็นภูมิปัญหา ของชาวบ้าน ที่สืบต่อ ๆ กันมาอย่างแท้จริง ติดตั้งสายสะพาย และ ตีนกระติบข้าว เจาะรู้เพื่อเย็บตีนกระติบข้าว และร้อยสายด้วยเชือกไนล่อน เพื่อใช้เป็น สายสะพาย สามารถปรับความยาวได้ตามความเหมาะสม เพื่อเพิ่มความสะดวกสบาย เวลาจะไปไหนมาไหน เช่น เวลาจะไปนาก็สะพายไปได้เลย วิธีการใช้งาน การเก็บดูแลรักษา และการท าความสะอาด การใช้งานกระติบข้าวเหนียว เมื่อเรานึ่งข้าวเหนียวเสร็จแล้ว ก่อนที่จะน าข้าวเหนียวลง ไปใส่ในกระติบ จะต้องส่วยข้าว หรือการกลับข้าวให้ไอน้ าออกไปหมดเสียก่อน ไม่อย่างงั้นข้าวอาจจะแฉะได้ ตรวจสอบความสะอาดในกระติบข้าวให้เรียบร้อย จากนั้น ก็น าข้าวเหนียวใส่ลงไปในกระติบข้าวได้เลยเมื่อใช้งานไประยะหนึ่ง กระติบข้าวจะเริ่ม เปื้อน จะต้องท าความสะอาด วิธีการก็คือน าไปซักด้วยน้ ายาล้างจาน อาจจะใช้แปรง อ่อน ๆ ขัด เพื่อเพิ่มความสะอาด จากนั้นน าไปตากแดดให้แห้ง ไม่เช่นนั้นเห็ดราอาจจะ ขึ้นได้ เพราะว่ากระติบข้าวเป็นไม้ไผ่ วิธีการเก็บรักษา เราจะต้องซักท าความสะอาด ตากแดดให้แห้ง จากนั้นเก็บไปให้ที่แห้ง เช่น ตู้กับข้าว หรือจะแขวนไว้ตามผนังบ้านก็ได้