SAINS TINGKATAN 4

BIDANGBAB TEMA 1 : Kaedah Saintifik
PEMBELAJARAN
Langkah Keselamatan di dalam Makmal
1
Safety Measures in the Laboratory

Konsep PENTING
IMPORTANT Concepts

LANGKAH KESELAMATAN DI DALAM MAKMAL
SAFETY MEASURES IN THE LABORATORY

Peralatan perlindungan diri Pembuangan bahan sisa Pemadam kebakaran
Personal protective equipment Disposal of waste Fire extinguishers

Contoh peralatan perlindungan Bahan yang boleh dan tidak Jenis pemadam kebakaran
diri boleh dibuang ke dalam singki Types of fire extinguishers
Examples of personal protective Substances that can and cannot
equipment be disposed of into sinks Kaedah penggunaan
pemadam kebakaran
Fungsi peralatan perlindungan Pengurusan bahan sisa biologi Methods of using fire
diri Management of biological waste extinguisher
Function of personal protective substances
equipment Penciptaan alat pemadam
Langkah mengurus kemalangan kebakaran ringkas
dalam makmal The creation of a simple fire
Steps to handle accidents in the extinguisher
laboratory

APAKAH ITU LANGKAH KESELAMATAN DI DALAM MAKMAL?
WHAT ARE SAFETY MEASURES IN THE LABORATORY?

Mempunyai satu set peraturan keselamatan makmal yang menyeluruh adalah penting untuk mengelakkan
kemalangan di dalam makmal. Langkah-langkah keselamatan di dalam makmal hanya berkesan apabila
diperkukuhkan untuk memastikan keselamatan pengguna di dalamnya.
Having a strong set of overall laboratory safety rules is essential to prevent accidents in the lab. The safety
measures in the laboratory are only effective when they are reinforced to ensure the safety of users in it.

1

BAB NOTA BESTARI

1 Peralatan Perlindungan Diri Personal Protective Equipment

1. Peralatan perlindungan diri ialah kelengkapan yang 1. Personal protective equipment is the equipment

diperlukan untuk memberikan perlindungan kepada needed to protect the wearer from danger.

pemakainya daripada bahaya. 2. Personal protective equipment used in laboratories

2. Peralatan perlindungan diri yang digunakan di dalam include laboratory gloves, lab coat and closed shoes,

makmal termasuklah sarung tangan, baju makmal dan eye wash, face mask, hand wash, fume chamber,

kasut tertutup, pembilas mata, topeng muka, pencuci laminar flow cabinet, biological safety cabinets and

tangan, kebuk wasap, kabinet aliran laminar, kabinet safety shower.

keselamatan biologi dan penyiram kecemasan. 3. Safety shower is used to clean and rinse parts of the

3. Penyiram kecemasan digunakan untuk membersih dan body or clothing exposed to chemical spillage in large

membilas bahagian badan atau pakaian yang terdedah quantities or in high concentrations.

kepada tumpahan bahan kimia dalam kuantiti yang

banyak atau berkepekatan tinggi.

Pembuangan Bahan Sisa Disposal of Waste

1. Kategori bahan yang boleh dibuang ke dalam singki 1. The categories of substances that can be disposed of
adalah seperti berikut: into sinks are as follows:
(a) Bahan yang mempunyai nilai pH antara 5 hingga 9. (a) Substances with a pH value of 5 to 9.
(b) Cecair atau larutan dengan kepekatan rendah dan (b) Liquids or solutions with low concentrations and
tidak berbahaya. non-hazardous.

2. Kategori bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam 2. The categories of materials that cannot be disposed of
singki adalah seperti sisa pepejal, bahan yang into the sinks are like solid waste, a substances with pH
mempunyai nilai pH kurang daripada 5 dan lebih value of less than 5 and more than 9, organic solvent
daripada 9, sebatian pelarut organik, bahan kimia compounds, chemicals substances (acid, grease, oil,
(asid, gris, minyak, cat minyak, hidrogen peroksida), oil paint, hydrogen peroxide), toxic substances , heavy
bahan toksik, logam berat, bahan sisa organik (mikrob, metals, organic waste (microbes, animal carcasses),
bangkai haiwan), bahan buangan radioaktif, bahan radioactive waste, volatile substances and reactive
meruap dan bahan reaktif. subtances.

Bahan Sisa Biologi Biological Waste Substances

1. Bahan sisa biologi dibahagikan kepada: 1. Biological waste substances are divided into:
(a) Bahan sisa biologi yang bukan biobahaya (a) Non-biohazard waste materials
• Bahan yang tidak mengandungi agen berbahaya • Materials that do not contain harmful agents
dan tidak berjangkit. and non-infectious.
(b) Bahan sisa biologi yang biobahaya (b) Biohazard waste materials
• Bahan seperti darah manusia yang mengandungi • Materials such as human blood containing
agen biobahaya seperti bakteria dan virus. biohazardous agents such as bacteria and
• Contoh bahan yang telah dicemari agen viruses.
biobahaya termasuklah jarum, piring Petri, dan • Examples of materials that have been
picagari. contaminated with biohazardous agents
include needles, Petri dishes and syringes.

Pemadam Kebakaran Fire Extinguishers

1. Jenis pemadam api ABC adalah untuk semua 1. ABC fire extinguishers are for all types of fires except
jenis kebakaran kecuali logam dan gas yang tidak metals and gases that do not cause explosions.
menyebabkan ledakan.
2. The fire blanket is used to wrapping the fire victim and
2. Selimut kebakaran digunakan untuk menyelimuti to extinguish a small or moderate fire.
mangsa kebakaran dan memadamkan kebakaran kecil
atau sederhana. 3. Things to be emphasised when carry out an audit on
fire extinguishers at school include expiry date, the
3. Perkara yang perlu diberi penekanan semasa types of fire extinguishers, the number of fire
menjalankan audit alat pemadam kebakaran di extinguishers based on types and the
sekolah termasuklah tarikh luput, jenis pemadam location of fire extinguishers in the
kebakaran, bilangan pemadam kebakaran mengikut school's emergency route plan.
jenis dan lokasi alat pemadam kebakaran dalam pelan
laluan kecemasan sekolah. Nota Grafik

2

Standard Kandungan Tarikh:
1.1 Peralatan perlindungan diri

1.1 AKTIVITI Peralatan perlindungan diri PBS
Kontekstual
PERBINCANGAN Personal protective equipment

Buku teks m/s 4 – 5 BAB

Peralatan perlindungan diri melindungi pengguna makmal terhadap risiko kesihatan atau keselamatan 1
semasa melakukan kerja. Kenal pasti jenis peralatan perlindungan diri dalam makmal. TP1
Personal protective equipments protect lab users against health or safety risks while doing work. Identify
the types of personal protective equipments in the lab.

Sarung tangan Kebuk wasap Baju makmal Topeng muka Pembilas mata Penyiram kecemasan

Gloves Fume chamber Lab coat Face mask Eye wash Safety shower

Kasut bertutup Pencuci tangan Gogal Alat pemadam kebakaran Kabinet aliran laminar
Fire extinguisher Laminar flow cabinet
Closed shoes Handwash Goggles

1234

Baju makmal Sarung tangan Gogal Kasut bertutup
Lab coat Gloves Goggles Closed shoes
Melindungi pakaian Melindungi tangan Melindungi mata Melindungi kaki
Protect clothing Protect the hands Protect the eyes Protect the feet

5 6 7 8

Topeng muka Pembilas mata Penyiram kecemasan Kebuk wasap

Face mask Eye wash Safety shower Fume chamber

Melindungi hidung Membilas mata yang Membersihkan Mengendalikan
dan mulut daripada terkena percikan badan yang terkena bahan meruap,
debu dan bahan bahan kimia tumpahan bahan beracun, mengakis
kimia meruap Rinse the eyes kimia dan mudah terbakar
Protect the nose exposed to chemical Clean the body Handle volatile,
and mouth from splashes exposed to chemical poisonous, corrosive
dust and volatile spills and flammable
chemical substances substances

9 10 11

Pencuci tangan Alat pemadam Kabinet aliran laminar Praktis Kendiri
kebakaran
Handwash Laminar flow cabinet
Fire extinguisher
Membersihkan Mengelakkan kontaminasi bahan semasa
tangan Memadamkan aktiviti mikrobiologi/Avoid contamination of
Clean the hands kebakaran materials during microbialogical activity
To extinguish a fire

3

1.2 AKTIVITI Standard Kandungan Tarikh:
1.2 Pembuangan bahan sisa
PERBINCANGAN PBS
Pembuangan bahan sisa Kontekstual
Buku teks m/s 6 – 7
Disposal of waste

BAB Baca perbualan antara dua orang murid di dalam makmal sains di bawah. TP1

1 Read the conversation between two students in the science lab below.

Eh! Mengapa awak Apakah bahan sisa pepejal yang
buang sisa pepejal itu tidak boleh dibuang ke dalam
ke dalam singki? singki?
Eh! Why are you What solid waste substances
throwing solid waste that cannot be disposed of
substances into into sink?
sinks?

Tandakan ( ✓ ) bahan-bahan yang boleh dibuang ke dalam singki dan ( ✗ ) bahan-bahan yang tidak
boleh dibuang ke dalam singki.
Tick ( ✓ ) the substances that can be disposed of into sinks and ( ✗ ) substances that cannot be disposed
of into sinks.

✗ Bahan sisa organik seperti mikrob dan ✓ Cecair atau larutan dengan kepekatan
bangkai haiwan rendah

Organic wastes such as microbes and Liquids or solutions with a low

carcasses concentration

✗ Logam berat seperti kadmium dan ✓ Bahan dengan nilai pH lebih daripada 5
plumbum Substances with a pH value of more than

Heavy metals such as cadmium and lead 5

✗ Bahan reaktif seperti natrium dan kalium ✓ Bahan dengan nilai pH kurang daripada
Reactive substances such as sodium and 9

potassium Substances with a pH value of less than 9

✗ Bahan toksik seperti merkuri dan arsenik ✗ Bahan buangan radioaktif
Toxic substances such as mercury and Radioactive wastes

arsenic

✗ Bahan meruap seperti bromin ✗ Sisa pepejal
Volatile substances such as bromine Solid wastes

✗ Bahan kimia seperti asid, gris, minyak, ✗ Sebatian pelarut organik seperti benzena
cat minyak dan hidrogen peroksida dan aseton

Chemicals substances such as acid, grease, Organic solvent compounds such as

oil, oil paint and hydrogen peroxide benzene and acetone

4

Tarikh:

1.3 AKTIVITI Pengurusan bahan sisa biologi PBS
Kontekstual
PERBINCANGAN Management of biological waste substances

Buku teks m/s 7 – 8 BAB

1 Bulatkan bahan sisa biologi yang biobahaya./Circle the biohazard waste substances. TP1 1

(a) (b) (c)

Jarum dan picagari Pisau pembedahan Cawan kertas
Needles and syringes Surgical scalpel Paper cups

(d) (e) (f)

Sudu Kertas tisu yang dikotori darah Sarung tangan tercemar
Spoons Blood stained tissue paper Soiled gloves

2 Lengkapkan dan padankan rajah di bawah tentang Prosedur Operasi Standard (POS) pelupusan
bahan sisa biologi di makmal./Complete and match the diagram below on the Standard Operating
Procedure (SOP) for the disposal of biological waste in the laboratory. TP1

Sarung tangan Picagari Jarum Darah Bilah skalpel
Gloves Syringes Needles Blood Scalpel blade

Serum Tisu Organ Medium kultur Haiwan uji kaji
Serum Tissues Organs Culture medium Experimental animals

POS pelupusan bahan sisa biologi
SOP for the disposal of biological waste products

Kategori dan contoh peralatan/Category and examples of tools

A B C D
(Peralatan tajam (Pepejal tidak tajam (Bangkai, organ (Cecair badan
Sharp equipment) Non-sharp solids) Carcasses, organs) Bodily fluids)
Picagari, jarum, bilah Sarung tangan, tisu, Haiwan uji kaji, organ Darah, serum

skalpel/Syringes, medium kultur/Gloves, Experimental animals, Blood, serum

needles, scalpel blade tissues, culture medium organs

Bungkus, diautoklaf, Masukkan ke dalam Diautoklaf dan dilupus Bungkus dalam beg
dimasukkan ke dalam bekas khas, tidak terus melalui singki plastik biobahaya,
tong biobahaya diautoklaf makmal atau tandas. disejuk beku sebelum
Wrapped, autoclaved, Placed in a special Autoclaved and dilupuskan.
placed in biohazard containers not disposed of directly Wrapped in biohazard
bins autoclaved through the laboratory plastic bags, frozen
sink or toilet. before disposal

5

Tarikh:

1.4 AKTIVITI Kemalangan dalam makmal PBS
Kontekstual
PERBINCANGAN Accidents in the laboratory

BAB Buku teks m/s 9

1 Tandakan ( ✓ ) pada murid yang mengambil tindakan yang betul dan ( ✗ ) pada murid yang mengambil

1 tindakan yang salah semasa mengurus kemalangan yang melibatkan tumpahan bahan kimia.
Tick ( ✓ ) the students who take the proper action and ( ✗ ) the students who take the wrong action to
manage accidents involving chemical spills. TP1

(a) ✓ Maklumkan kepada (b) ✗
pembantu makmal
dengan segera. Semua murid berdiri
Inform the mengelilingi kawasan
laboratory assistant tumpahan bahan kimia.
immediately. All students stand around
chemical spills area.

(c) ✓ (d) ✓

Elakkan menyedut Sekat tumpahan daripada
wap bahan kimia. merebak menggunakan pasir
Avoid breathing in untuk membentuk sempadan.
chemical vapour. Kaut tumpahan bahan kimia.
Block spillage from spreading
by using sand to form a
boundary. Scoop the chemical
spillage.

2 Baca petikan di bawah tentang simptom keracunan merkuri. TP1 Video
Read the passage below about the symptoms of mercury poisoning.

Hilang selera makan, loya, cirit birit, letih, cepat marah, insomnia, bengkak kelenjar dan
lidah, merosakkan jantung, otak, hati, ginjal, dan sistem keimunan.
Loss of appetite, nausea, diarrhea, fatigue, irritability, insomnia swollen glands and
tongue, harm to the heart, brain, liver, kidney and immune system.

Tuliskan ‘Ya’ bagi langkah yang boleh diambil untuk mengurus
tumpahan merkuri dan ‘Tidak’ bagi yang sebaliknya.
Write ‘Yes’ to the steps for managing mercury spillage and ‘No’ for not.

(a) Jadikan kawasan tumpahan sebagai kawasan
larangan./Make the spillage area a restricted zone. ( Ya/Yes )

(b) Hubungi Jabatan Bomba. ( Ya/Yes )
Contact the Fire Department.

(c) Tutup dengan pasir halus. ( Tidak/No )
Cover with fine sand. ( Ya/Yes )

(d) Tabur serbuk sulfur untuk menutupi tumpahan.
Sprinkle sulphur powder to cover the spillage.

(e) Maklumkan kepada guru atau pembantu makmal dengan segera. ( Ya/Yes )
Inform the teacher or laboratory assistant immediately.

(f) Singkirkan merkuri dengan kertas tisu. ( Tidak/No )
Remove mercury with tissue papers.

6

Standard Kandungan Tarikh:
1.3 Pemadam kebakaran
PBD
1.5 AKTIVITI Jenis pemadam kebakaran Kontekstual
Buku teks m/s 10 – 14
KBAT PERBINCANGAN Types of fire extinguishers
1
1 Tandakan ( ✓ ) jenis pemadam kebakaran berdasarkan kelas kebakaran. TP1 BAB
Tick ( ✓ ) the types of fire extinguishers based on the classes of fire.

Jenis pemadam Air Buih Karbon dioksida Serbuk kering
Types of fire Water Foam Carbon dioxide Dry powder
extinguishers
✓ ✓✓
Jenis
kebakaran
Types of fire

A
Kertas, kayu
dan plastik
Paper, wood
and plastic

B ✓✓✓
Cecair mudah
terbakar
Combustible
liquids

C

Gas mudah ✓✓
terbakar
Flammable
gases

D ✓
✓✓
Logam reaktif
seperti
natrium dan
kalium
Reactive metals
like sodium
and potassium

E

Peralatan
elektrik
Electrical
appliances

F ✓✓
Lemak dan
minyak masak
Fats and
cooking oil

7

BAB 2

Namakan bahan yang digunakan untuk Selimut kebakaran/Fire blanket
memadamkan kebakaran kecil atau sederhana Pasir/Sand
yang sukar dipadamkan oleh air. TP1
Name material that can be used to extinguish small

1 or moderate fires the are difficult to extinguish with
water.

3

Namakan bahan yang boleh ditaburkan ke atas
bahan yang terbakar untuk memutuskan bekalan
oksigen kepada bahan tersebut. TP1
Name the substance that can be strewn on
combustible material to cut off the oxygen supply to
the combustible material.

4 Tuliskan huruf-huruf dalam petak yang disediakan untuk menyusun dengan betul langkah-langkah
dalam penggunaan pemadam api. TP1
Write the letters in the boxes provided to properly arrange the steps in using the fire extinguisher.

P: Halakan muncung ke pangkal api R: Tekan pemicit atas alat pemadam api
Aim the nozzle to the base of fire Squeeze the handle on the top of the fire extinguisher

Q: Ratakan semburan dari sisi ke sisi S: Tanggalkan pin keselamatan
Spray evenly from side to side Remove the safety pin

SP RQ

5 Bahagikan murid-murid dalam kelas kepada beberapa kumpulan. Murid-murid dikehendaki
menjalankan audit alat pemadam kebakaran di sekolah dengan melengkapkan maklumat dalam
jadual. Masa selama 30 minit akan diperuntukkan bagi setiap kumpulan. TP3/KBAT
Divide the students in the class into groups. Students are required to carry out an audit on fire extinguishers
at school by completing the information in the table. Each group will be allocated 30 minutes.

Jenis Serbuk Buih Karbon Selimut Pasir Lain-lain
pemadam api kering Foam dioksida kebakaran Sand Others
dan bilangan Dry Carbon Fire
Types and powder dioxide blanket
number of fire
extinguishers ✓2

Lokasi dan
tarikh luput
Locations and
expiry dates

AKTIVITI HANDS-ON Praktis Kendiri

Pembelajaran Berasaskan Projek (PBP) 1: Mencipta alat pemadam kebakaran ringkas (rujuk silang m.s. 157)
Project-Based Learning (PBL) 1: Creating a simple fire extinguisher (cross reference p. 158)

8

SPM PRAKTIS PENGUKUHAN 1 BAB

Kertas 1 1

Arahan: Setiap soalan diikuti oleh empat pilihan jawapan, A, B, C dan D. Pilih jawapan yang terbaik.
Instructions: Each question is followed by four options A, B, C and D. Choose the best answer.

1 Rajah 1 menunjukkan satu 3 Apakah fungsi penyiram What is meant by the expiry date?
contoh peralatan kecemasan. kecemasan dalam makmal? A Tarikh alat pemadam masih
Diagram 1 shows an example of What is the function of safety
an emergency tool. shower in laboratory? dapat berfungsi dengan baik
A Melindungi mata daripada Date when the fire extinguisher
Rajah 1/Diagram 1 bahan toksik can still function well
Protect the eyes against toxic B Tarikh pembuatan alat
Apakah alat keselamatan ini? substances pemadam kebakaran
What is the emergency tool? B Melindungi badan daripada The manufacture date of the
A Pembilas mata terkena bahan kimia fire extinguisher
Protects the body from being C Tarikh penukaran bekas
Eye wash exposed to chemicals alat pemadam
B Penyiram kecemasan C Melindungi hidung dari- The date to change the container
pada zarah-zarah halus of the fire extinguisher
Safety shower Protect the nose against fine D Tarikh untuk menukar
C Kabinet keselamatan biologi particles pemadam kebakaran kepada
D Membersihkan bahagian jenis yang lain
Biological safety cabinet badan yang terkena The date to change to another
D Kabinet aliran laminar tumpahan bahan kimia type of fire extinguisher
Clean parts of the body that
Laminar flow cabinet exposed to chemical spillages 6 Antara bahan api atau punca
kebakaran yang berikut, yang
2 Rajah 2 menunjukkan beg 4 Apakah bahan yang boleh manakah tergolong dalam
plastik yang digunakan untuk kelas kebakaran A?
menyimpan sisa biologi. digunakan untuk menguruskan Which of the following is the
Diagram 2 shows a plastic bag fuel or fire source belonging to
used to keep biological waste. tumpahan merkuri? fire class A?
A Natrium
Rajah 2/Diagram 2 What material can be used to Sodium
B Plastik
Apakah jenis bahaya yang manage mercury spillages? Plastic
diwakili oleh simbol pada beg C Petrol
plastik tersebut? A Pasir B Sulfur Petrol
What kind of danger is D Gas metana
represented by the symbol on the Sand Sulphur Methane gas
plastic bag?
A Bahan merengsa C Air D Alkohol 7 Apakah kaedah yang paling
efektif untuk mengurus bahan
Irritant substances Water Alcohol sisa biologi seperti jarum?
B Bahan radioaktif What is the most effective method
5 Rajah 3 menunjukkan label of managing biological waste
Radioactive substances daripada Jabatan Bomba dan substances such as needles?
C Bahan mengakis Penyelamat Malaysia pada alat A Tanam dalam tanah
pemadam api. Bury in soil
Corrosive substances Diagram 3 shows a label from the B Mengguna semula
D Bahan biobahaya Fire and Rescue Department of Reuse
Malaysia on a fire extinguisher. C Mengitar semula
Bio-hazard materials Recycle
Rajah 3/Diagram 3 D Buang dalam bekas sisa
tajam
Apakah yang dimaksudkan Dispose into the sharps
dengan tarikh luput tersebut? waste bins

9

Kertas 2

BAB Arahan: Jawab semua soalan.
Instruction: Answer all the questions.
Bahagian B/Section B

1 1 (a) Peralatan perlindungan diri digunakan di dalam makmal untuk menjamin keselamatan pengguna.
Rajah 1 menunjukkan seorang lelaki sedang menggunakan satu peralatan perlindungan diri di dalam
makmal./Personal protective equipment is used in laboratories to ensure the safety of consumers. Diagram 1
shows a man using personal protective equipment in the laboratory.

Rajah 1/Diagram 1 (i) Namakan peralatan perlindungan diri tersebut. TP1
Name the personal protective equipment.
Penyiram kecemasan/Safety shower

(ii) Apakah kepentingan peralatan perlindungan diri ini? TP2
What is the importance of this personal protective equipment?
Untuk membersihkan dan membilas bahagian badan atau pakaian

yang terkena bahan kimia berbahaya.

To clean and rinse parts of the body or clothing that have come into

contact with hazardous chemicals substances.

[2 markah/2 marks]

(b) Jika pakaian seorang murid terbakar di dalam makmal, cadangkan dua tindakan segera yang boleh
diambil untuk memadamkan api tersebut./If a student's clothes catch fire in the laboratory, suggest two
immediate actions that can be taken to extinguish the fire. TP3/KBAT
1. Minta murid itu berguling di atas lantai./Ask the student to roll on the floor.
2. Balut murid itu dengan selimut kebakaran./Wrap the student with a fire blanket.
[2 markah/2 marks]

(c) Bulatkan dua punca kebakaran yang tidak dapat dipadamkan dengan alat pemadam kebakaran api jenis
air. TP2
Circle two fire sources that cannot be extinguish using the water type fire extinguisher.

Cecair mudah terbakar Kayu Kebakaran elektrik Getah
Electrical fires Rubber
Flammable liquids Wood
[2 markah/2 marks]
Praktis SPM

Bahagian C/Section C

2 (a) Buih dan air boleh diisi dalam alat pemadam kebakaran. Banding dan bezakan kebakaran yang dipadamkan

oleh pemadam api jenis buih dan air./Foam and water can be filled in a fire extinguisher. Compare and

contrast the fires that can be extinguished by foam and water extinguishers. TP4/KBAT [4 markah/4 marks]

(b) Penghasilan bahan sisa biologi yang berterusan dengan kuantiti yang semakin bertambah dan kekangan

tapak pelupusan akan menjadikan pengurusan pembuangan bahan sisa tidak dapat ditampung oleh Bumi

pada masa depan. TP5/KBAT

Production of continuous biological waste in increasing quantities and landfill constraints will make managing

waste disposal unbearable for the Earth in the future.

Terangkan idea anda untuk menguruskan pembuangan bahan sisa biologi dengan lebih sempurna.

Explain your idea of managing biological waste disposal more efficiently.

Penerangan anda hendaklah mengandungi aspek-aspek yang berikut:

Your explanation should include the following aspects:

(i) Kenal pasti masalah/Identify the problem. [1 markah/1 mark]

(ii) Nyatakan satu sebab mengapa masalah itu berlaku. [1 markah/1 mark]

State one reason why the problem occurs.

(iii) Nyatakan tiga kaedah untuk menyelesaikan masalah tersebut. [3 markah/3 marks]

State three methods to solve the problem.

(iv) Pilih kaedah terbaik dan jelaskan pilihan anda. [1 markah/1 mark]

Choose the best method and explain your choice.

10