บทบาทของครูกับการพัฒนาผู้เรียนในศตวรรษที่-21

1 บทบาทของครูกับการพฒั นาผู้เรียนในศตวรรษท่ี ๒๑ วา่ ท่ีร้อยตรี ดร.จิรายทุ ธ์ิ ออ่ นศรี

บทความวชิ าการด้านการศึกษา
เร่อื ง บทบาทของครูกับการพฒั นาผเู้ รียนในศตวรรษท่ี 21

ผ้เู ขยี นบทความ
วา่ ทร่ี ้อยตรี ดร. จริ ายุทธ์ิ ออ่ นศรี
หัวหน้างานประกันคณุ ภาพและมาตรฐานการศกึ ษา

วิทยาลัยการอาชพี นวมนิ ทราชูทิศ กรุงเทพมหานคร
สานักงานคณะกรรมการการอาชวี ศกึ ษา กระทรวงศกึ ษาธกิ าร

2 บทบาทของครูกับการพัฒนาผ้เู รียนในศตวรรษท่ี ๒๑ ว่าท่ีร้อยตรี ดร.จิรายุทธิ์ ออ่ นศรี

บทบาทของครกู ับการพฒั นาผเู้ รียนในศตวรรษที่ 21

ว่าท่ีร้อยตรี ดร.จิรายทุ ธ์ิ อ่อนศรี
หัวหน้างานประกันคุณภาพและมาตรฐานการศึกษา

เม่อื โลกกา้ วเข้าสู่ศตวรรษที่ 21 นกั คดิ นักวิชาการ จากสาขาอาชีพต่าง ๆ ตลอดจนนักการศึกษาย่อมให้
ความสนใจกบั ประเดน็ ทวี่ า่ ณ ขณะนี้ โลกของเราน้ันเปน็ เชน่ ไร? และกาลงั เดินไปในทิศทางรูปแบบไหน ปัจจบุ ัน
เทคโนโลยเี ข้ามามบี ทบาทอย่างมากต่อการศกึ ษา ทัง้ ในฐานะของส่อื การสอน เช่น ส่ือทีเ่ ปน็ รูปภาพและ
ภาพเคลอ่ื นไหว หรอื ในฐานะของเครือ่ งมือที่ผเู้ รยี นใชเ้ พ่ือการศึกษาและการทาชนิ้ งานตา่ ง ๆ ทกุ วันนเ้ี ทคโนโลยี
ได้กลายเปน็ สว่ นหนึง่ ของชวี ติ เราทกุ คน ผู้เรียนสามารถเข้าถึงความรู้ไดง้ า่ ยกว่าเดิมดว้ ยการเข้าไปในเว็บไซต์ และ
ทาการสืบคน้ วถิ ชี ีวิตของผู้คนในศตวรรษที่ 21 กาลงั เปลี่ยนแปลง ดงั น้นั ในฐานะบคุ ลากรดา้ นการศกึ ษา เราควร
ทจ่ี ะเรม่ิ ปรบั ตวั ใหเ้ ขา้ กบั รูปแบบการพัฒนาทเี่ กิดข้ึนใหมน่ ้ีครูผูม้ ีบทบาทสาคัญต่อการเรียนรู้ ควรท่จี ะต้องตระหนัก
แลว้ ว่า จุดเปล่ียนครง้ั น้ี เราควรจะปรับตวั เชน่ ไร วิธกี ารสอนแบบท่นี ยิ มใช้กนั มาตลอดในช่วงศตวรรษที่ 19-20 ได้
สร้างผลสัมฤทธทิ์ ่นี า่ พึงพอใจแลว้ หรอื ไม่ เปูาหมายและสง่ิ ทคี่ าดหวังจากคนในสังคมเป็นเช่นไร บทบาทของครูกบั
การพัฒนาผูเ้ รยี นในศตวรรษที่ 21 เป็นสงิ่ สาคัญท่ีครคู วรจะใหค้ วามสนใจและศกึ ษาเพื่อนาไปประยกุ ต์เพ่ือสร้าง
การเรยี นการสอนที่ก่อให้เกิดประสทิ ธิผลยิ่งกว่าเดิม
การศกึ ษารูปแบบเดิม

วิจารณ์ พานิช (2555) ไดก้ ล่าวถึง ผลการศึกษาทมี่ ีชือ่ วา่ Learning Pyramid จากงานวจิ ยั ทีต่ ีพิมพ์ใน
วารสาร Harvard Business Review อนั แสดงใหเ้ หน็ ถงึ ค่ารอ้ ยละจากการจดั กจิ กรรมท่ีต่างกัน โดยพบวา่ กิจกรรม
ทต่ี า่ งกันจะก่อใหเ้ กดิ ผลการเรียนร้ทู ตี่ ่างกัน ดงั ภาพที่ 1

3 บทบาทของครูกบั การพัฒนาผูเ้ รียนในศตวรรษที่ ๒๑ วา่ ท่รี ้อยตรี ดร.จิรายทุ ธ์ิ ออ่ นศรี

จากภาพ จะพบว่า การเรียนในหอ้ งเรยี นเช่น การฟงั บรรยาย(Lecture) การอา่ น(Reading) การดจู าก
สื่อ เช่น โทรทศั น์ วทิ ยุ ภาพเคลอื่ นไหว(Audio Visual) และการการได้เหน็ ตัวอยา่ ง(Demonstration) ก่อใหเ้ กิด
การเรยี นร้แู ละการจดจาไดไ้ ม่ถึงรอ้ ยละ 50 และคดิ เปน็ ร้อยละท่ตี า่ เม่ือเทียบกับ การเรียนรจู้ ากการไดแ้ ลกเปลีย่ น
พูดคยุ (Discussion) การได้ลงมอื ปฏบิ ัติ(Practice By Doing) และการไดส้ อนผู้อืน่ (Teaching Others) โดยเมือ่
พจิ ารณาถึงการเรียนรูโ้ ดยการสอนผู้อืน่ จะพบวา่ ทาใหเ้ กิดการจดจา และเรยี นรู้ไดถ้ ึงร้อยละ 90

Ratnaree (2555,ออนไลน์) ได้อ้างองิ ถงึ ผลการวิจยั ข้างตน้ และเพม่ิ เติมถึงกลมุ่ การเรยี นรู้ 2 กลมุ่ โดย
กลุม่ แรกใช้ช่ือวา่ Traditional Passive ซ่ึงประกอบด้วย การบรรยาย การอ่าน การไดด้ ูและไดย้ ินเสยี ง การสาธิต
ทาให้ดู ส่วนกลมุ่ ท่ี 2 ใช้คาว่า Teaming Active ซึ่งประกอบด้วย การพูดคุยกนั ในกลุม่ ย่อย การลงมอื ปฏิบัติ และ
การได้ถ่ายทอดส่ิงท่ีทาได้ให้คนอนื่

โดยสามารถพิจารณาถึงลกั ษณะการเรยี นรู้ได้วา่ กลุ่มแรกเปน็ กลุ่มของการเรียนรทู้ เี่ ร่มิ จากครู นาความรมู้ า
สู่ผู้เรียน แบบ Outside-in เป็นการรบั การถ่ายทอดความรจู้ ากภายนอก โดยผู้เรยี นเป็นผ้รู ับรมู้ ากกวา่ อนั เป็นการ
เรียนรแู้ บบ Inductive learning สว่ นกลุ่มท่ีสองเป็นการเรยี นรทู้ ส่ี ะท้อนออกมาด้วยการปฏิบัติ เรยี นรโู้ ดยการ
เข้าใจของผูเ้ รียน จากนั้นจงึ ถ่ายทอดใหก้ ับผู้อื่น หรืออกี นัยหน่งึ เป็นการเรยี นที่คอ่ ยๆตกผลกึ สิ่งทเ่ี หน็ สงิ่ ท่ีสังเกต
แลว้ มาติดต่อกันเป็นแนวคิด หรอื หลกั การ เป็นการเรยี นแบบ Deductive learning เมอ่ื พิจารณาถึงการศกึ ษาใน
ประเทศไทย เราจะพบวา่ โดยส่วนใหญ่ ยงั คงรูปแบบการเรียนร้เู ชน่ กลุ่มแรก ไมว่ า่ จะเป็นในระดบั ชัน้ มธั ยมศึกษา
หรือในระดบั ของอดุ มศึกษา โดยจะเนน้ การบรรยาย สอนโดยครหู น้าชัน้ เรียน ใหผ้ ูเ้ รียนอา่ นเพ่ิมเติมจากบทเรยี น

4 บทบาทของครูกบั การพฒั นาผเู้ รียนในศตวรรษที่ ๒๑ วา่ ทีร่ อ้ ยตรี ดร.จริ ายุทธิ์ อ่อนศรี
อนั เป็นวธิ ีท่สี ะดวกในด้านการเรยี นการสอน แต่ถึงกระนัน้ ก็จะพบเห็นวา่ ประสิทธผิ ลท่ไี ดน้ นั้ กลับน้อยมากเมื่อ
เทียบกับการลงมือปฏิบัตจิ รงิ
กรอบความคิดเพอ่ื การเรียนรูใ้ นศตวรรษที่ 21

กรอบความคิดเพอ่ื การเรยี นรใู้ นศตวรรษท่ี 21 เปน็ สิง่ ที่พัฒนาข้นึ โดยภาคเี พื่อทักษะแห่งศตวรรษที่ 21
(Partnership for 21st Century Skills) เพือ่ “เสนอความคดิ องคร์ วมอยา่ งเป็นระบบเพื่อใชป้ รับแนวคิดและฟืน้ ฟู
การศึกษาของรัฐข้ึนมาใหม่ โดยนาองค์ประกอบท้งั หมดมารวมกัน ทงั้ ผลการเรียนรขู้ องนกั เรยี นและระบบ
สนบั สนุนการศกึ ษาในศตวรรษท่ี 21 ให้กลายเปน็ กรอบความคิดรวม” (เคน เคย์,2554)

โดย “กรอบความคดิ เพื่อการเรียนรใู้ นศตวรรษที่ 21” นั้นมีองคป์ ระกอบสาคญั ดงั ต่อไปน้ี
1. ความรูใ้ นสาระวิชาหลัก คือ ภาษาแมแ่ ละภาษาสาคัญของโลก ศิลปะ คณิตศาสตร์ เศรษฐศาสตร์

วทิ ยาศาสตร์ ภมู ิศาสตร์ ประวตั ิศาสตร์ และการปกครองและหน้าทพี่ ลเมอื ง
2. แนวคดิ สาคัญในศตวรรษท่ี 21 ประกอบด้วย

– ความรู้เกี่ยวกบั โลก
– ความรู้พ้ืนฐานด้านการเงิน เศรษฐศาสตร์ ธุรกจิ และการเปน็ ผ้ปู ระกอบการ
– ความร้ดู ้านพลเมือง
– ความร้ดู ้านสขุ ภาพ
– ความรู้ดา้ นสิ่งแวดลอ้ ม

5 บทบาทของครูกับการพฒั นาผู้เรียนในศตวรรษที่ ๒๑ ว่าทีร่ อ้ ยตรี ดร.จิรายุทธ์ิ อ่อนศรี

3. ทกั ษะสาคญั 3 ทกั ษะ ได้แก่
3.1) ทักษะชีวิตและการทางาน คอื

– ความยืดหยุ่นและความสามารถในการปรับตวั
– ความคดิ รเิ รม่ิ สรา้ งสรรคแ์ ละเป็นตัวของตวั เอง
– ทักษะทางสงั คมและการเรยี นรู้ข้ามวฒั นธรรม - ความคดิ ริเรม่ิ สรา้ งสรรค์และเป็นตวั ของตัวเอง
– การเป็นผูส้ รา้ งหรือผลติ และความรับผิดชอบเชือ่ ถือได้
– ภาวะผนู้ าและความรบั ผิดชอบ

3.2) ทกั ษะการเรียนร้แู ละนวตั กรรม คือ
– ความคิดริเริม่ สร้างสรรคแ์ ละนวตั กรรม
– การคดิ อย่างมีวจิ ารณญาณและการแก้ปญั หา
– การส่อื สารและการร่วมมอื ทางาน

3.3) ทกั ษะดา้ นสารสนเทศ สอ่ื และเทคโนโลยี คือ
– การใชแ้ ละประเมนิ สารสารสนเทศได้อย่างเท่าทนั
– วิเคราะหแ์ ละเลือกใช้สื่อได้อย่างเหมาะสม
– ใช้เทคโนโลยีใหม่อยา่ งมปี ระสิทธิภาพ
4. โครงสร้างพื้นฐาน 4 ดา้ นเพื่อสนบั สนนุ การเรียนรู้ อันไดแ้ ก่

– มาตรฐานและการประเมนิ ของศตวรรษท่ี 21
– หลักสตู รและการเรยี นการสอนสาหรับศตวรรษท่ี 21
– การพฒั นาครใู นศตวรรษท่ี 21
– สภาพแวดลอ้ มท่เี หมาะสมต่อการเรียนรู้
การศึกษารูปแบบใหม่
หนงั สือ ทักษะแหง่ อนาคตใหม่ : การศึกษาเพ่ือศตวรรษที่ 21 ไดเ้ ขียนถึงรปู แบบการเรยี นรใู้ นศตวรรษที่
21 มาหลายประการด้วยกนั โดยขอสรุปถึงบทบาทของครูท่ีจะมตี ่อการพัฒนาผู้เรียนในศตวรรษที่ 21 ดังตอ่ ไปน้ี
1. สอนใหน้ ้อยลง เรยี นรใู้ ห้มากข้ึน (Teach Less, Learn More)
การสอนให้น้อยลงคือการให้ความสาคญั กบั การเรยี นรทู้ ีเ่ กิดขึน้ ของผเู้ รยี น โดยผ้สู อนตระหนกั ถงึ การ
จดั การด้านเนื้อหาทง้ั หมดในหลกั สตู รแกนกลาง และในขณะเดียวกันกต็ ้องใสใ่ จในคณุ ภาพของเนื้อหาทเ่ี กี่ยวพนั กบั
ทกั ษะในศตวรรษที่ 21 ดว้ ยอย่เู สมอ อาจกล่าวได้อีกนยั หนง่ึ ว่า การสอนใหน้ อ้ ยลง กค็ อื การใชว้ ธิ กี ารสอนที่
หลากหลาย ให้ผ้เู รียนไดเ้ รียนรูจ้ ากวิธแี บบปฏสิ มั พันธ์ ลงมอื ปฏบิ ัติเอง หรือศึกษาจากสภาพจรงิ โดยเปล่ยี น
เปูาหมายจากการเรยี นเพื่อความรู้ ไปสู่เปูาหมายเพื่อทักษะ ใช้การสอนใหน้ อ้ ยลง แต่ในขณะเดยี วกัน กใ็ หผ้ ้เู รยี น
ได้เกิดเรยี นรูจ้ ากตนเองและผู้อื่นได้มากข้นึ

6 บทบาทของครูกับการพัฒนาผู้เรียนในศตวรรษที่ ๒๑ ว่าท่ีร้อยตรี ดร.จิรายทุ ธ์ิ ออ่ นศรี

2. ครูเปน็ ครฝู ึก (Coach)
เมือ่ เราเอย่ ถึง ครู ภาพแรกทีพ่ บเจอก็คือ ภาพของครูผสู้ อน(Teacher) และถ่ายทอดความรู้ตา่ ง ๆ แต่เมื่อ

สังคมเปล่ยี นไป ครูควรจะมีการปรบั ตวั โดยเราต้องมองไปที่เปูาหมายของการเรียนรู้ท่ีว่าผูเ้ รียนควรจะมที ักษะ
อะไรบ้างและ เปน็ ผกู้ ระตนุ้ ใหผ้ ู้เรียนเกดิ ทักษะนน้ั ในการก้าวเข้าสศู่ ตวรรษที่ 21 บทบาทของครูมิใชแ่ ต่เปน็ การ
สอนเพยี งอย่างเดยี ว แตย่ ังเป็นการฝึกใหผ้ ้เู รียนเกิดการคิด เกิดแรงบันดาลใจ และเกิดทักษะในการดารงชีวิตอื่น ๆ
3. สอนใหผ้ เู้ รียน เกิดการเรยี นร้แู บบรว่ มมอื (Collaborative)

การเรียนรู้แบบร่วมมือ คือการสอนท่แี บ่งผเู้ รียนออกเปน็ กล่มุ เลก็ ๆ ใหท้ างานร่วมกนั เพ่ือขยายผลการ
เรยี นรู้ของตนเองให้ออกไปได้มากท่ีสุด ผ้เู รียนจะเกิดความรับผิดชอบรว่ มกันและสร้างบรรยากาศการเรียนแบบ
ใหม่ ซ่งึ มไิ ด้เกิดจากการแขง่ ขัน (competitive) แต่เป็นการร่วมมือกนั (collaborative) ผู้เรยี นมไิ ดเ้ รียนร้เู พอ่ื ที่จะ
เอาชนะว่าใครเกง่ หรือมีความสามารถมากกวา่ ใคร แตเ่ รียนรูท้ ่จี ะรว่ มมือเพื่อขยายความสามารถและพัฒนาไปสู่
ทกั ษะการเรยี นรู้พร้อม ๆ กนั
4. ใหผ้ ้เู รยี นเป็นศนู ย์กลางของการเรียนรู้ (Student-directed Learning)

การใหผ้ ูเ้ รยี นเปน็ ศนู ย์กลาง ครคู วรจะให้ผู้เรยี นมีสว่ นร่วมในกระบวนการเรยี นการสอนตัง้ แตเ่ ริ่มต้น โดย
อาจใหผ้ ้เู รยี นวเิ คราะห์ว่าตนน้นั มคี วามสนใจในเร่ืองใด และต้องการเรียนรู้โดยวธิ ีไหน ตอ้ งการได้รบั การประเมนิ
แบบไหน และมีความพึงพอใจตอ่ รปู แบบการสอนต่าง ๆ อยา่ งไร โดยครคู วรจะเสรมิ และพัฒนาบางสงิ่ ท่ผี เู้ รยี นขาด
ควบคู่กนั ไปด้วย หรือทาขอ้ ตกลงระหวา่ งครูและผเู้ รียน เพ่ือสรา้ งความมสี ว่ นรว่ มระหวา่ งท้ังสองฝาุ ย
5. ให้ผู้เรยี นได้เรียนรู้โดยการลงมอื ปฏบิ ตั ิ (Learning by Doing)

การเรียนรูโ้ ดยการลงมือปฏบิ ตั ิ นับเปน็ หัวใจของการพฒั นาผูเ้ รียนให้ได้ทกั ษะในศตวรรษท่ี 21 เป็นการ
เรียนรู้จากการลงมือทา เช่น การเรยี นรู้แบบ Project Based Learning : PBL โดยครูใหผ้ เู้ รียนได้เรยี นรผู้ ่านการ
ทางานจรงิ หรอื การทาโปรเจ็คต่าง ๆ โดยมีครูเปน็ ที่ปรึกษาหรือให้ความชว่ ยเหลอื ยามที่ผ้เู รียนต้องการ การเรยี น
เช่นนีจ้ ะทาให้ผูเ้ รยี นไดฝ้ ึกใช้ทกั ษะต่าง ๆ ตงั้ แต่การคดิ รเิ ริ่ม การศกึ ษาค้นควา้ พจิ ารณาและตรวจสอบข้อมูล จน
นาไปสกู่ ารลงมือปฏบิ ัตจิ รงิ ซึง่ เมือ่ ช้นิ งานหรือโปรเจค็ ตา่ ง ๆ ไดเ้ สร็จแล้วน้ัน การเรยี นรูก้ ็ไม่ไดจ้ บลงด้วยเพราะ
ผูเ้ รียนยังคงตอ้ งใช้ทักษะในการนาเสนอ และประเมนิ ความเปน็ ไปของผลงานอยู่ตลอด การเรียนรเู้ ชน่ นี้นอกจาก
จะเป็นการฝึกทกั ษะต่างๆ ท่ีกล่าวมาข้างต้นแลว้ ยังเปน็ การฝึกความรว่ มมือและการทางานเป็นกลุ่มของผู้เรียนอีก
ดว้ ย
6. ครูประเมินผู้เรียนจากความพฒั นา

จากรูปแบบเดมิ ทเ่ี ราคุ้นชินนัน้ ครจู ะประเมินผเู้ รียนจากการสอบ และผลคะแนน ซึ่งการประเมนิ เชน่ นี้ มไิ ด้
เสรมิ แรงต่อการเรียนรอู้ ะไรท่ีมากนัก หากเปล่ยี นบทบาทของครูมาเปน็ ผู้ประเมนิ ความก้าวหน้า รวมถงึ การพัฒนา
ของผู้เรยี น และแสดงให้ผูเ้ รียนได้ทราบความก้าวหนา้ ของตน เชน่ น้ีจะเปน็ การเสรมิ แรงทางบวกใหผ้ ู้เรียนเกิด

7 บทบาทของครูกับการพฒั นาผเู้ รียนในศตวรรษท่ี ๒๑ วา่ ที่ร้อยตรี ดร.จริ ายุทธ์ิ ออ่ นศรี

ความรูส้ ึกและแรงบันดาลใจสู่การเรียนรูท้ ม่ี ากกว่าเดิม โดยครจู ะต้องมีความเชื่ออยเู่ สมอว่า ผ้เู รยี นนนั้ เป็นผู้ที่
สามารถพัฒนาให้ก้าวหนา้ ได้อยู่ตลอดเวลา
7. เครอื ขา่ ยของครูผู้สรา้ งการเรยี นรู้ (Professional Learning Community : PLC)

พ้นื ฐานและลักษณะการเรยี นร้ขู องผูเ้ รยี นแตล่ ะคนนั้นมีความแตกตา่ งกนั ดังนัน้ ครูจึงต้องมีความร่วมมือ
ระหวา่ งกล่มุ ครูดว้ ยกนั เอง เพ่ือวเิ คราะห์ วางแผน และออกแบบการเรยี นรทู้ ่ีท่วั ถงึ ต่อผ้เู รยี น โดยทกุ ฝุายท่มี ีส่วน
เก่ยี วข้องจะต้องมาพดู คยุ วางแผน โดยเปลีย่ นแปลงการทางานแบบขั้นตอนและสั่งการเปน็ ความร่วมมอื เพื่อใหค้ รู
เกดิ ทกั ษะในการออกแบบการเรียนรู้ นาไปสู่การออกแบบ PBL ทม่ี ปี ระสิทธิผล เพ่ือใหผ้ ้เู รียนเกดิ ทกั ษะทจ่ี าเปน็
ต่อการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 ต่อไป

ขอ้ สรุปถึงบทบาทของครูกบั การพัฒนาผเู้ รยี นในศตวรรษที่ 21 ขา้ งต้นเป็นเพียงสว่ นหน่งึ จากอีก
หลากหลายบทบาทและวธิ กี าร ทค่ี รูจะสามารถนาไปประยุกตเ์ พ่ิมเติมในการเรยี นการสอนได้ การศึกษาย่อมมี
การเปลย่ี นแปลงไปตลอดเวลา ตามบรบิ ทแห่งกาลเวลาและสงั คม สิ่งท่ีครเู รียนรู้และปรับตวั ในวนั นี้ อาจเปน็ สิ่งที่
ลา้ หลังในอกี 100 ปีข้างหนา้ ดังนัน้ ครคู วรที่จะเปิดรับความรู้ใหม่ ๆ ปรับปรุงการเรียนการสอน ตลอดจนพฒั นา
ความรู้ให้กา้ วทันโลก เพือ่ พัฒนาใหเ้ กิดผลสัมฤทธิท์ ี่ดที ี่สดุ ตอ่ ผเู้ รยี น การศึกษาในปจั จุบัน มิใชส่ ่ิงท่อี ยู่น่ิงอกี ต่อไป
แตห่ ากเป็นการเรียนรู้ที่จะเคลือ่ นไหว และเชื่อมโยงสง่ิ ต่าง ๆ เขา้ ด้วยกนั บทบาทของครมู ใิ ชส่ อนใหผ้ เู้ รยี น ทราบ
ถงึ ทฤษฎีของเพยี งเท่าน้ัน หากแตเ่ ปน็ การกระตุ้นให้ผ้เู รยี น เรยี นรูท้ ่ีจะสรา้ งทักษะ ด้วยวธิ ที ่ีเปดิ กว้างและยอมรบั
ฟังความคดิ เหน็ สนใจในกระบวนการคิดมากกว่าที่จะมองว่าคาตอบหรือผลลัพธน์ น้ั สมบรู ณห์ รอื ไม่ เพราะการ
เรียนรูเ้ ป็นส่งิ ท่ไี ม่หยุดนิ่ง บทบาทของครูจงึ คงมีอยู่และควรจะพัฒนาต่อไปเร่ือย ๆ

________________________
บรรณานุกรม

Ratnaree. Learning Pyramid ปิรามดิ แห่งการ
เรยี นรู้. http://ratnaree.wordpress.com/2012/02/11/learning-pyramid-
(accessed 5 ธันวาคม 2557).

เบลลนั กา, เจมส์ และแบรนต์, รอน, บรรณาธิการ ; วรพจน์ วงศ์กิจรุง่ เรอื ง และอธิป จติ ตฤกษ์, แปล. ทกั ษะแห่ง
อนาคตใหม่ : การศึกษาเพอื่ ศตวรรษท่ี 21 = 21st Century Skills : Rethinking How Students
Learn. พมิ พ์ครง้ั ท่ี 1 : กรุงเทพฯ : โอเพน่ เวิลดส์ , 2554.

คณะกรรมาธิการนานาชาตวิ า่ ดว้ ยการศกึ ษาในศตวรรษท่ี 21 ; ผ้แู ปล, ศรีน้อย โพวาทอง และคณะ. การเรียนรู้
ขุมทรพั ยใ์ นตน = Learning : The Treasure Within. พิมพค์ รงั้ ที่ 2 : กรงุ เทพฯ : สานกั งานเลขาธกิ ารสภา

การศึกษา, 2551
วิจารณ์ พานชิ . “การวิจยั และการเรยี นรู้ในศตวรรษที่ ๒๑ : พลังพัฒนาประเทศอย่าง

8 บทบาทของครูกบั การพฒั นาผู้เรยี นในศตวรรษท่ี ๒๑ ว่าทีร่ อ้ ยตรี ดร.จิรายุทธิ์ อ่อนศรี

ย่ังยนื ”. http://ahph9thi.gotoknow.org/assets/media/files/000/818/333/original_soundL21stc.MP3.
—————-. คาถาสาหรับครู “ไม่ไดม้ ีคาตอบเดียวในชีวิต
จรงิ ”. https://www.gotoknow.org/posts/494129
—————-. วถิ ีสร้างการเรยี นร้เู พ่อื ศิษย์ในศตวรรษท่ี 21. กรงุ เทพฯ : มูลนธิ สิ ดศรี-สฤษดวิ์ งศ์, 2555.
ส่งเสริมสังคมแหง่ การเรียนรูแ้ ละคณุ ภาพเยาวชน, สานักงาน. 2555. วิถีสรา้ งการเรยี นรู้ในศตวรรษท่ี
21.Mp4. https://www.youtube.com/watch?v=Pr_bG72nBpk (accessed 5 ธนั วาคม 2557).
สุรศกั ดิ์ หลาบมายา. “หลกั การเรียนรู้ 12 ประการท่คี รคู วรรู้“. การศกึ ษาไทย 12, no. 112 (2557).