BAHANAJAR TEMBANG MACAPAT PANGKUR KANGGE KELAS VIII SEMESTER GASAL Dening : Wahyu Haryansyah, S.Pd., Gr.
TEMBANG MACAPAT PANGKUR IDENTITAS Kelas Mata Pelajran Materi : VIII / Kurmer : Bahasa Jawa : Tembang Macapat Capaian Pembelajaran Peserta didik mampu membaca teks sastra (tembang macapat/parikan/dongeng/geguritan/cerita pendek/cerita rakyat/cerita wayang epos Ramayana/ lainnya) dari teks visual dan audio visual. INDIKATOR PENCAPAIAN KOMPETENSI 4.1 3. Setelah mengetahui aturan tembang(C), peserta didik(A) dapat membaca teks tembang Pangkur sesuai dengan cakepan dan titi laras(B) dengan benar(D) dan mandiri.(P5) 1. Setelah menyimak materi cerita pengalaman melalui power point, membaca teks tembang Pangkur dan videonya tembang Pangkur(C), peserta didik(A) menganalisis dan mengartikan kata-kata sulit dalam legenda(B) dengan benar(D) secara gotong royong.(C4) 2. Setelah mencermati teks tembang Pangkur baik di buku maupun video(C), peserta didik(A) dapat menjelaskan isi dan pitutur luhur dalam tembang Pangkur (B) dengan benar(D) dan secara kreatif.(C5)
PETAKONSEP MATERI TEMBANG MACAPAT 1 Pengertian Tembang Macapat 2 Jenis Tembang lan Watake 6 5 3 4 Paugeran Tembang Sasmita Tembang Macapat Isine tembang Tembang Pangkur
CACAhing TembAng macApAT 1. MASKUMAMBANG 2. MIJIL 3. SINOM 4. KINANTHI 5. ASMARADANA 6. GAMBUH 7. DHANDHANGGULA 8. DURMA 9. PANGKUR 10. MEGATRUH 11. POCUNG
PAUGERAN TEMBANG MACAPAT Guru Gatra : cacahing gatra/larik 1 saben sapda utawa sabait Guru lagu : tibaning swara ing 3 pungkasinng gatra Guru Wilangan : cacahing wanda/suku kata saben sagatra/salarik 2
No . Tembang macapat Watak Kanggo medhar 1. Mijil prihatin rasa sedhih, suka pitutur melas, gandrung 2. Maskumam bang nelangsa, ngeres-ngeresi rasa sedhih, kelaralara nelangsa 3. Sinom canthas, ether gandrung, suka pitutur prenes, sigrak 4. Asmaranda na sedhih, prihatin ing asmara carita sedhih lan asmara 5. Gambuh sumanak, sumandulur Pitutur 6. Kinanthi seneng, tresna, grapyak suka pitutur rasa tresna 7. Dhandhang gula ngresepake, nggambarna rasa apa bae 8. Durma sereng, nepsu rasa sereng, paprangan, tantangan 9. Pangkur sereng, nepsu pitutur sereng, carita perang 10. Megatruh trenyuh, melas carita susah 11. Pocung gregeten, kendho carita sakepenake Watak lan Sasmita Tembang
a. Pocung : mucung, pinucung, kluwak, lan tembung-tembung kang nduweni wanda “cung”. b. Gambuh : tambuh, embuh, kambuh, jumboh; lan tembungtembung kang awanda “mbuh”. c. Maskumambang : kambang, kentir, kencana timbul ing warih. d. Megatruh : duduk, dudukwuluh, pegat, megat, ruh, aruh. e. Kinanthi : kanthi, kekanthen, gandheng. f. Mijil : wiyos, winiraos, rarasati, metu. g. Pangkur : mingkur, mungkur, kukur-kukur, yuda kenaka. h. Asmaradana : asmara, kasmaran ing driya, branta, kingkin, sedhih. i. Durma : mundur, udur, durcara, duraka. j. Sinom : anom, taruna, srinata, roning kamal, pangrawit, weni, logondhang. k. Dhandhanggula : manis, legi, sarkara, hartati, madu, dhandhang, guladrawa. Sasmitaning Tembang Macapat
1. Maskumambang : bayi kang dereng ketara jaler menapa estri, taksih kambang-kambang ing kandhutan. 2. Mijil : bayi kang nembe lair. 3. Sinom : lare ingkang dados remaja. 4. Kinanthi : dilatih mlampah. 5. Asmaradana : lare mudha ingkang nandhang asmara. 6. Gambuh : asmara ingkang nyawiji lan mbangun kaluwarga. 7. Dhandhanggula : asmara ingkang endah, manis, lan nyengsemaken, sedaya gegayuhan kasembadan. 8. Durma : penggalih condhong dhateng akhirat. 9. Pangkur : yuswa sampun sepuh lan ngungkuraken kadonyan. 10. Megatruh : tiyang seda punika pegat (pedhot) ruhipun. 11. Pocung : layon dipunbuntel dado spocong. Isine Tembang Macapat
E A A A N U R
Tembang Pangkur Pada 2 Pangkur Deduga lawan prayoga, myang watara reringa aywa lali, iku parabot satuhu, tan kena tininggala, tangi lungguh angadeg tuwin lumaku, angucap meneng anendra, duga-duga nora kari.
Gatra Teks Tembang Gambuh Guru Wilangan Guru Lagu 1 De/du/ga/la/wan/pra/yo/ga/ /1/2/3/4/5/6/7/8/ 8 wilangan a 2 Myang/wa/ta/ra/re/ri/nga/a/ywa /la/li/ 1/2/3/4/5/6/7/8/9/10/11/ 11 wilangan i 3 i/ku/pa/ra/bot/sa/tu/hu/ 1/2/3/4/5/6/7/8/ 8 wilangan u 4 Tan/ke/na/ti/ning/ga/la/ 1/2/3/4/5/6/7/ 7 wilangan a 5 Ta/ngi/lung/guh/a/nga/deg/tu/win/lu/ma/ku/ 1/2/3/4/5/6/7/8/9/10/11/12/ 12 wilangan u 6 a/ngu/cap/me/neng/a/nen/dra/ 1/2/3/4/5/6/7/8/ 8 wilangan a 7 Du/ga/du/ga/no/ra/ka/ri/ 1/2/3/4/5/6/7/8/ 8 wilangan i
Poerwadarminta, W.J.S, dkk. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B. Wolters Uitgevers Sai, Dewi Pangestu. 2022. Sastra Klasil lan Modern. Jakarta: Kememntrian Pendidikan, Kabudayaan, Riset dan Teknologi Putri, Rilita Damameita, Slamet Mulyana. 2015. Trampil Basa. Surakarta: Mediatama Daftar Pustaka