ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตกับปัจจัยทางชีวภาพ

นายเพชรภูมิ นาคลาภา 63121113020 กลุ่มเรียน 01

ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชวี ิตกับปจั จยั ทางชีวภาพ

ในระบบนิเวศหนึ่งประกอบด้วยสิ่งมีชีวิตที่มีความหลากหลายแตกต่างกันมากมาย โดยสิ่งมีชีวิต
แตล่ ะชนดิ จะมีความสมั พนั ธ์ตอ่ กนั อยา่ งซับซ้อนและอาจกอ่ ใหเ้ กิดผลกระทบระหว่างกนั ได้ ซึ่งสามารถจำแนก
ผลกระทบที่เกิดจากความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตได้ 3 ลักษณะ คือ ความสัมพันธ์แบบได้รับประโยชน์ (+)
ความสัมพันธแ์ บบเสียประโยชน์ (-) และความสัมพันธ์แบบไม่ได้รบั และไมเ่ สียประโยชน์ (0)

ความสัมพนั ธข์ องส่ิงมีชีวติ แตล่ ะชนิดท่ีอยูร่ ่วมกันในระบบนิเวศจะมีรูปแบบที่แตกต่างกัน โดยสามารถ
จำแนกไดเ้ ป็นรูปแบบต่าง ๆ ดงั นี้
1. ภาวะพึง่ พากนั แบบถาวร (Mutualism ; +/+)

เป็นความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน โดยที่สิ่งมีชีวิตทั้งสองฝ่ายจะได้รับประโยชน์ทั้งคู่
การอยูร่ ่วมกนั ลักษณะนสี้ ่งิ มีชีวติ ท้ังคูต่ อ้ งอย่รู ว่ มกันตลอดไป หากแยกกนั อยู่จะไมส่ ามารถดำรงชวี ิตตอ่ ไปได้
ตวั อย่างเชน่

• โพรโทซวั ในลำไส้ปลวก ภายในโปรโตซวั จะมแี บคทีเรยี ท่ีสามารถสร้างเอนไซมเ์ ซลลูเลส (Cellulase)
ท่สี ามารถย่อยไม้ให้ปลวก ส่วนปลวกจะใหท้ อ่ี ยอู่ าศัยและอาหาร ซง่ึ ก็คือ เซลลูโลส แกโ่ ปรโตซัว

• แบคทีเรียที่อาศัยอยู่ในสำไส้ใหญ่ของคน แบคทีเรียได้รับอาหารและที่อยู่อาศัยจากลำไส้ของคน
ส่วนคนจะได้รบั วติ ามินบี 12 จากแบคทเี รีย

นายเพชรภูมิ นาคลาภา 63121113020 กลมุ่ เรียน 01
• แบคทีเรียในปมรากพืชตระกูลถั่ว โดยไรเบียมสามารถตรึงแก๊สไนโตรเจนในอากาศมาสร้าง

แอมโมเนียมและสารอินทรีย์อื่นๆ ที่พืชสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้และได้รับสารอินทรีย์ต่างๆ
จากพืช เมื่อไรโซเบียมเข้าไปอยู่ในรากพืชแล้ว จะทำให้เซลล์ของรากพืชเพิ่มจำนวนขึ้ นจนทำให้
มลี ักษณะเป็นปม นอกจากนสี้ ามารถพบไรโซเบยี มอาศัยอย่เู ปน็ อสิ ระในดนิ ได้

• ราในรากพืชตระกูลสน ราชนิด Mycorrhiza sp. ช่วยทำให้ฟอสฟอรัสในดินอยู่ในรูปที่สนนำไปใช้
ประโยชนไ์ ด้ และสนใหท้ อ่ี ยู่อาศยั และอาหารแก่รา

2. ภาวะพึ่งพากนั แบบชวั่ คราว (Mutualism ; +/+)
เป็นความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน โดยสิ่งมีชีวิตทั้งสองฝ่ายจะได้รับประโยชน์ทั้งคู่

อาจเป็นการอยู่ร่วมกันตลอดเวลาหรืออยู่ร่วมกันเพียงชั่วขณะหนึ่งก็ได้ และเมื่อสิ่งมีชีวิตทั้งสองชนิด
แยกจากกัน ก็จะยังสามารถดำรงชพี ได้ตามปกติ ตวั อย่างเช่น

• ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล ปูเสฉวนอาศัยดอกไม้ทะเลพรางตัวจากศัตรูและยังอาศัยเข็มพิษจาก
ดอกไมท้ ะเลป้องกนั ศัตรู ส่วนดอกไมท้ ะเลกไ็ ด้รบั อาหารจากปเู สฉวนท่กี ำลงั กินอาหารดว้ ย

นายเพชรภมู ิ นาคลาภา 63121113020 กลมุ่ เรียน 01
• มดดำกับเพลี้ย เพลี้ยได้รับประโยชน์ในการที่มดดำพาไปดูดน้ำเลี้ยงที่ต้นไม้และมดดำก็จะได้รับ

น้ำหวาน

• ปลาการ์ตูนจะอาศัยอยู่ตามดอกไม้ทะเล เพื่อเป็นที่หลบภัยจากผู้ล่า ขณะที่ปลาการ์ตูนก็จะคอย
ปกปอ้ งดอกไม้ทะเลจากปลาบางชนิดทีก่ นิ ดอกไมท้ ะเลเป็นอาหาร

• ยีราฟกับนก ยีราฟเปรียบเสมือนบ้าน ส่วนนกจะทำประโยชน์ให้แก่เจ้าของบ้านด้วยการ
ทำความสะอาด มนั จะชอนไชเขา้ ไปในเสน้ ขนเพ่ือจกิ กนิ ปรสติ อยา่ งเหบ็ เปน็ การตอบแทน

นายเพชรภูมิ นาคลาภา 63121113020 กลุ่มเรียน 01
3. ภาวะเกื้อกูล (Commensalism ; +/0)

เป็นความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกันโดยมีฝ่ายหนึ่งได้รับประโยชน์เพียงฝ่ายเดียว
ส่วนอีกฝ่ายจะไม่ได้และไม่เสยี ประโยชน์ ตัวอย่างเชน่

• นกกับตน้ ไม้ใหญ่ นกจะทำรังบนต้นไม้ใหญ่ ทำใหไ้ ด้ทีอ่ ยูอ่ าศัย สว่ นตน้ ไมน้ ั้นไมเ่ สียประโยชน์

• ชายผ้าสีดาเกาะอยู่บนต้นไม้ใหญ่ ได้รับความชุ่มชื้น ที่อยู่อาศัยและแสงสว่างที่เหมาะสม
โดยตน้ ไมใ้ หญ่ไมไ่ ด้และไมเ่ สียประโยชน์ใดๆ

• ผ้ึงทำรงั บนตน้ ไม้ ผึง้ ได้ท่ีอย่อู าศัยหลบภยั จากศตั รูธรรมชาติ โดยตน้ ไม้ไม่ได้และไม่เสียประโยชน์

นายเพชรภมู ิ นาคลาภา 63121113020 กลมุ่ เรียน 01
• เพรียงเกาะอยู่บนวาฬ เพรียงอาศัยเกาะบนผิวหนังของวาฬเพื่อหาอาหาร วาฬไม่ได้ประโยชน์

แต่ก็ไมเ่ สียประโยชน์

4. ภาวะปรสิต (Paratism ; +/-)
เปน็ ความสมั พนั ธ์ระหว่างสงิ่ มีชีวติ สองชนิดท่ีมีขนาดแตกต่างกัน โดยสิง่ มีชีวติ ขนาดใหญ่กว่า เรียกว่า

ผู้ถูกอาศัย หรือ เจ้าบ้าน (host) จะเป็นที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตอีกชนิดท่ีขนาดเล็กกวา่ เรียกว่า ผู้อาศัย หรือ
ปรสิต (parasite) โดยฝ่ายเจ้าบ้านจะเป็นฝ่ายเสียประโยชน์จากการถูกแย่งอาหาร หรือถูกใช้ส่วนหนึ่งของ
รา่ งกายเปน็ อาหารของปรสิต ซึ่งอาจส่งผลให้เกดิ อาการเจบ็ ปว่ ยในเจ้าบ้านได้

ภาวะปรสิตสามารถแบ่งได้เป็นสองลักษณะ คือ ภาวะปรสิตภายใน ( endo-parasite) และ
ภาวะปรสิตภายนอก (ecto-parasite) ปรสิตทั้งสองลักษณะจะมีความแตกตา่ งกันที่ลักษณะการอยู่อาศัยบน
ตัวเจา้ บา้ น โดยปรสิตภายในจะอาศัยอยใู่ นอวยั วะต่างๆ ภายในร่างกายของเจา้ บา้ น ตัวอยา่ งเชน่

ปรสติ ภายใน (endo-parasite)
• พยาธิไส้เดือน เป็นพยาธิตัวกลมของคนที่มีขนาดใหญ่ที่สุด ตัวเต็มวัยจะพบอยู่ในลำไส้เล็กของคน

เทา่ น้นั เพราะพยาธิไส้เดอื นมีคนเป็นโฮสตเ์ พียงชนดิ เดยี ว

นายเพชรภูมิ นาคลาภา 63121113020 กลุ่มเรียน 01
• พยาธิตัวจด๊ี เปน็ พยาธติ วั กลมชนดิ หนึ่ง ปกติเปน็ พยาธขิ องสตั ว์พวกสุนขั และแมว โดยพยาธติ ัวเต็มวัย

จะอาศัยในกระเพาะอาหารของสัตว์เหล่านี้แล้ววางไข่ออกมา พร้อมกับมูลสัตว์ ต่อมาไข่จะฟัก
เป็นตัวอ่อนในน้ำถูกไรนำ้ กนิ เข้าไป แล้วในท่ีสดุ จะถูกกนิ ต่อโดยสตั ว์พวกปลาน้ำจืดหรอื เป็ด ไก่ หนู งู
กบ ซ่ึงพยาธิจะเจริญไปเป็นตัวออ่ นระยะติดตอ่ ส่วนมากจะอาศยั อยตู่ ามกล้ามเนอื้ และตบั ของสัตว์

ปรสิตภายนอก (ecto-parasite)
• ตัวเรือด เป็นปรสิตที่ไม่ได้อยู่กับเจ้าบ้าน แต่จะกัดเจ้าบ้าน เมื่อรู้สึกหิว และมีความปราดเปรียวใน

เวลากลางคนื ตวั เรอื ด (bed bug) เปน็ แมลงท่ีแพรก่ ระจายได้รวดเรว็ แพรจ่ ากบา้ นหนงึ่ ไปยังอีกบ้าน
หน่ึงโดยไตไ่ ปตามฝาผนงั ทอ่ นำ้ การระบาดของตวั เรือดมกั พบทีบ่ ริเวณทอี่ ยอู่ าศัยท่ีขาดการดูแลและ
เอาใจใส่เรื่องของความสะอาดของเคร่อื งนอน

• หมดั จะดดู เลือดจากร่างกายสตั ว์จงึ เป็นฝา่ ยไดป้ ระโยชน์ ส่วนสตั วเ์ ปน็ ฝ่ายเสยี ประโยชน์

นายเพชรภมู ิ นาคลาภา 63121113020 กลุ่มเรียน 01
5. ภาวะการลา่ เหยื่อ (Predation ; +/-)

เป็นความสัมพันธ์ที่มีฝ่ายหนึ่งเป็นผู้ได้รับประโยชน์เพียงฝ่ายเดียว เรียกสิ่งมีชีวิตที่เป็นผู้ได้รับ
ประโยชน์ว่าผู้ล่า (predator) และเรียกสิ่งมีชีวิตอีกชนิดที่เป็นผู้เสียประโยชน์ว่า ผู้ถูกล่า หรือ เหยื่อ (prey)
โดยความสมั พันธ์ระหว่างสง่ิ มชี วี ิตแบบล่าเหยอื่ น้ี สว่ นใหญผ่ ู้ล่าจะกนิ ผู้ถกู ล่าเป็นอาหารเพอื่ การดำรงชีวติ

• กิ้งก่าจับแมลงเป็นอาหาร กิ้งก่าเป็นผู้ล่าหรือผูท้ ี่ได้รับประโยชนเ์ พียงฝ่ายเดยี ว ส่วนแมลงเปน็ เหยอ่ื
หรือผู้เสียประโยชน์

• กาบหอยแครงดักจับแมลงกินเป็นอาหาร กาบหอยแครงเป็นผู้ล่าหรือผู้ที่ได้รับประโยชน์
เพียงฝา่ ยเดียว สว่ นแมลงเปน็ เหยอื่ หรอื ผเู้ สียประโยชน์

• นกจับปลากินเปน็ อาหาร นกเป็นผู้ล่าหรือผู้ที่ได้รับประโยชน์เพียงฝ่ายเดียว ส่วนปลาเป็นเหย่อื หรอื
ผ้เู สยี ประโยชน์

นายเพชรภมู ิ นาคลาภา 63121113020 กลุม่ เรียน 01
• ปลาฉลามกินแมวนำ้ ปลาฉลามเป็นผู้ลา่ หรือผู้ท่ไี ดร้ ับประโยชน์เพียงฝ่ายเดยี ว สว่ นแมวน้ำเป็นเหยื่อ

หรอื ผเู้ สยี ประโยชน์

6. ภาวะการแขง่ ขนั (Competition ; -/-)
เป็นความสัมพนั ธข์ องสิ่งมีชีวิตทีอ่ าศัยอยู่ร่วมกันในพืน้ ที่เดียวกัน อาจเป็นสิง่ มชี ีวิตชนดิ เดียวกันหรอื

ต่างชนดิ กนั โดยส่งิ มีชีวิตทั้งสองมคี วาม ตอ้ งการใชป้ ัจจัยในการดำรงชวี ิตที่เหมือนกนั ดังนน้ั หากระบบนิเวศอยู่
ในสภาวะที่ขาดแคลนปัจจัยในการดำรงชีวติ น้ัน สิ่งมีชีวิตทั้งสองชนิดกต็ ้องแก่งแย่งหรือแขง่ ขันกัน ซึ่งในการ
แข่งขนั ก็จะทำให้สิง่ มชี วี ิตทงั้ คเู่ สยี ประโยชน์จากการแขง่ ขัน และหากเปน็ การแขง่ ขนั ของสิง่ มชี ีวติ ชนิดเดียวกัน
กจ็ ะกอ่ ใหเ้ กิดผลเสียจากการแขง่ ขนั มากกว่าการแขง่ ขันระหว่างสงิ่ มชี วี ติ ตา่ งชนดิ กัน

• การแยง่ อาหารภายในฝงู หมาป่า

• การแย่งดนิ แดนและอาณาเขตของสิงโต

นายเพชรภูมิ นาคลาภา 63121113020 กลุ่มเรียน 01

• การแยง่ อาหารของจระเข้

• ชา้ งแยง่ ชงิ กนั ครอบครองท่อี ยู่อาศยั

7. ภาวะมกี ารยอ่ ยสลาย (Saprophytism ; +,-)
เป็นความสัมพันธ์ที่สิ่งมชี วี ติ ชนิดหน่งึ ไดร้ บั ประโยชน์จากซากของส่งิ มชี วี ิตอกี ชนิดหน่ึงได้แก่ จุลินทรีย์

เช่น แบคทีเรีย รา เเละเห็ด เป็นกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่เป็นผูย้ อ่ ยสลายอินทรียสาร โดยจุลินทรีย์จะสร้างสารออกมา
ย่อยสลายซากสิ่งมีชีวิตให้มีขนาดเล็กลงเพื่อดูดกลับไปใช้ในการดำรงชีวิตของมัน ซึ่งกระบวนการย่อยสลาย
ดังกล่าวน้จี ะทำให้ซากสง่ิ มชี วี ิตเน่าเป่อื ยและยอ่ ยสลายเปน็ อนินทรยี ์คนื กลบั สธู่ รรมชาตติ ่อไป

• เหด็ กับขอนไม้ เหด็ จะชว่ ยย่อยขอนไมใ้ หก้ ลายเปน็ สารอินทรีย์

นายเพชรภมู ิ นาคลาภา 63121113020 กลุ่มเรียน 01
• ราท่ีข้นึ ตามขนมปงั ใหท้ อ่ี ยู่อาศัยแกส่ าหร่าย

• ราท่ขี ึ้นบนซังข้าวโพด

• รากบั ตน้ ไม้ทต่ี ายแล้ว