การศึกษาพื้นที่ที่มีศักยภาพในการเป็นพื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่ คุ้มครอง (OECMs) การพัฒนาข้อมูลเชิงพื้นที่และ ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายเพื่อสนับสนุนเป้าหมาย Post-2020 (Study of the potential areas on the other effective area-based conservation measures (OECMs), spatial data, and policy recommendation to support post-2020 GBF developed for Thailand) ประทีป มีคติธรรม องค์การระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ-แผนงานประเทศไทย อีเมล : [email protected]
ความเป็นมา 2010 • ปี 2010 ประเทศสมาชิก CBD ได้เห็นชอบ Strategic Plan for Biodiversity (2011-2020) ไอจิ 11 (Aichi 11) ตั้งเป้าหมายที่จะ เพิ่มการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ 17% ของพื้นที่บก (terrestrial areas) และ 10% ของพื้นที่ทางทะเล (marine areas) โดยให้ความส าคัญกับ “พื้นที่คุ้มครอง” และ “Other effective area-based conservation measures (OECMs)” • ปี 2018 ในคราวการประชุม COP14 ได้ให้นิยามของค าว่า OECMs ไว้ว่า “พื้นที่อื่นๆ ที่ไม่ใช่พื้นที่คุ้มครอง ซึ่งมีการบริหารและ จัดการเพื่อให้บรรลุเป้าหมายด้านการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพในธรรมชาติ รวมถึงหน้าที่และบริการของระบบ นิเวศ การส่งเสริมด้านวัฒนธรรม จิตวิญญาณ สังคม เศรษฐกิจและคุณค่าอื่นๆ ของท้องถิ่นโดยรวมอยา่งยงั่ยืนในระยะยาว “A geographically defined area other than a Protected Area, which is governed and managed in ways that achieve positive and sustained long-term outcomes for the in-situ conservation of biodiversity, with associated ecosystem functions and services and where applicable, cultural, spiritual, socio–economic, and other locally relevant values.” • ปี 2022 การประชุม COP15 ได้เห็นชอบกรอบงานความหลากหลายทางชีวภาพของโลกคุณหมิง-มอนทรีออล (KunmingMontreal Global biodiversity framework) ยังคงวิสัยทัศน์“ภายในปี ค.ศ. 2050 ความหลากหลายทางชีวภาพได้รับรู้ถึง คุณค่า ได้รับการอนุรักษ์ ฟื้ นฟู และถูกใช้ประโยชน์อย่างชาญฉลาด ซึ่งความหลากหลายทางชีวภาพนั้นจะช่วยคงคุณภาพของ บริการของระบบนิเวศ (ecosystem services) คงความสมบูรณ์ให้กับโลกใบนี้ และให้ประโยชน์ที่จ าเป็นแก่มนุษย์ทุกคน” ประกอบด้วย 23 เป้าหมายย่อย เป้าหมายย่อยที่ 3 คือการส่งเสริมการเพิ่มพื้นทคี่มุ้ครองในพื้นทบี่นบก แหล่งน้ าจืด ชายฝ่งัและทะเล โดยเฉพาะ อย่างยิ่งพื้นที่ทมี่ีความส าคญั ในแง่ของความหลากหลายทางชีวภาพ และบทบาทหน้าที่ของระบบนิเวศ (ecosystem functions) และนิเวศบริการ (ecosystem services) ให้ได้อย่างน้อยร้อยละ 30 ภายในปี ค.ศ. 2030 โดยจะต้องสนับสนุน เพื่อให้แน่ใจว่าพื้นที่ดังกล่าวจะได้รับการอนุรักษ์และจัดการอย่างมีประสิทธิภาพ ผ่านระบบ “พื้นที่คุ้มครอง” และพื้นที่เชื่อมโยง ที่ได้รับการอภิบาลได้อย่างดีและเท่าเทียมกัน และ “พื้นที่ที่มีมาตรการอนุรักษ์ที่มีประสิทธิภาพอื่น ๆ (other effective areabased conservation measures, OECMs)”
พื้นที่อนุรักษ์ (Conservation Area) พื้นที่คุ้มครอง (PAs) พื้นที่อนุรักษ์ จัดการโดยชนพื้นเมือง หรือชุมชนท้องถิ่น (ICCAs) พื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) OECMs : Other effective area-based conservation measures ICCAs : Indigenous and community conserved areas ตัวอย่างเช่น ป่าชุมชน, เขตอนุรักษ์ป่าต้นน้า ตัวอย่างเช่น Private Protected Area ที่สาธารณะประโยชน์ ประเภทพลเมืองใช้ร่วมกัน/ดอนปู่ตา พื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) คืออะไร? PAs : Protected Areas
พื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) มีหลักเกณฑ์การพิจารณาอย่างไร? OECMs หมายถึง พื้นที่อื่นๆ ที่ไม่ใช่พื้นที่คุ้มครอง ซึ่งมีการบริหารและจัดการเพื่อให้บรรลุเป้าหมายด้านการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพใน ธรรมชาติ รวมถึงหน้าที่และบริการของระบบนิเวศ การส่งเสริมด้านวัฒนธรรม จิตวิญญาณ สังคม เศรษฐกิจและคุณค่าอื่นๆ ของท้องถิ่นโดยรวม อย่างยั่งยืนในระยะยาว (A geographically defined area other than a Protected Area, which is governed and managed in ways that achieve positive and sustained long-term outcomes for the in-situ conservation of biodiversity, with associated ecosystem functions and services and where applicable, cultural, spiritual, socio–economic, and other locally relevant values.) 14th Conference of Parties of the Convention on Biological Diversity in 2018 หลักเกณฑ์ที่ 1 พื้นที่ไม่อยู่ในพื้นที่คุ้มครอง (Area is not currently recognized as a protected area) หลักเกณฑ์ย่อย ❑ เป็นพื้นที่ประเภทอื่นๆ ซึ่งไม่ใช่พื้นที่ คุ้มครอง (Other than a Protected Area) หลักเกณฑ์ที่ 2 เป็นพื้นที่ที่มีโครงสร้างและระบบในการบริหาร และจัดการ (Area is governed and managed) หลักเกณฑ์ย่อย ❑ มีขอบเขตพื้นที่ชัดเจน (Geographically defined area) ❑ มีโครงสร้าง/ระบบในการบริหารจัดการ (Governed) รูปแบบที่ 1 จัดการโดยรัฐ (Governance by governments); รูปแบบที่ 2 จัดการโดยบุคคล องค์กร หรือ บริษัทเอกชน (Governance by private individuals, organisations or companies) รูปแบบที่ 3 จัดการโดยกลุ่มชนพื้นเมือง/ชุมชน ท้องถิ่น (Governance by indigenous peoples and/or local communities) รูปแบบที่ 4 จัดการร่วม (Shared governance (i.e., governance by various rights holders and stakeholders together) ❑ มีการบริหารจัดการ (Managed) หลักเกณฑ์ที่ 3 มีเป้าหมายเพื่อการอนุรักษ์ความ หลากหลายทางชีวภาพอย่างยั่งยืน (Achieves sustained and effective contribution to in situ conservation of biodiversity) หลักเกณฑ์ย่อย ❑ ให้ผลลัพธ์เชิงบวก (Positive outcomes) ❑ มีความยั่งยืนในระยะยาว (Sustained long-term) ❑ อนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพใน ธรรมชาติ (In-situ conservation of biodiversity) ❑ ชนิดของความหลากหลายทางชีวภาพ (Biodiversity) หลักเกณฑ์ที่ 4 ส่งเสริมหน้าที่และนิเวศบริการ รวมถึงด้าน วัฒนธรรม จิตวิญาณ เศรษฐกิจ สังคม และคุณค่าอื่นๆ ของท้องถิ่น (Associated ecosystem functions and services and cultural, spiritual, socio-economic and other locally relevant values) หลักเกณฑ์ย่อย ❑ หน้าที่ระบบนิเวศและบริการของระบบนิเวศ (Ecosystem functions and services) ❑ สนับสนุน ส่งเสริมด้านวัฒนธรรม จิต วิญญาณ สังคม เศรษฐกิจและคุณค่าอื่นๆ ของท้องถิ่น (Cultural, spiritual, socioeconomic, and other locally relevant values) ที่มา: IUCN-WCPA Task Force on OECMs, (2019). Recognisingand reporting other effective area-based conservation measures. Gland, Switzerland: IUCN.
ประเภทของพื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) คืออะไร? OECMs หมายถึง พื้นที่อื่นๆ ที่ไม่ใช่พื้นที่คุ้มครอง ซึ่งมีการบริหารและจัดการเพื่อให้บรรลุเป้าหมายด้านการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพในธรรมชาติ ตลอดทั้งหน้าที่และบริการของระบบนิเวศ วัฒนธรรม จิตวิญญาณ สังคม เศรษฐกิจและคุณค่าอื่นๆ ของท้องถิ่นโดยรวมอยา่งยัง่ยนื ในระยะยาว (A geographically defined area other than a Protected Area, which is governed and managed in ways that achieve positive and sustained long-term outcomes for the in-situ conservation of biodiversity, with associated ecosystem functions and services and where applicable, cultural, spiritual, socio–economic, and other locally relevant values.) 14th Conference of Parties of the Convention on Biological Diversity in 2018 พื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) พื้นที่คุ้มครอง (Protected Areas: PAs) ❑ 1. อุทยานแห่งชาติ(National Park) ❑ 2. เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า (Wildlife Sanctuary) ❑ 3. วนอุทยาน (Forest Park) ❑ 4. เขตห้ามล่าสัตว์ป่า (Non-hunting areas) ❑ 5. สวนพฤกษศาสตร์ (Botanical Garden) ❑ 6. สวนรุขชาติ(Arboretum) ❑ 7. พื้นที่คุ้มครองทางทะเลและชายฝั่ ง ❑ 8 พื้นที่คุ้มครองสิ่งแวดล้อม ❑ 9. เขตรักษาพันธุ์สัตว์น้ า ดัดแปลงจากIUCN-WCPA Task Force on OECMs, (2019). Recognising and reporting other effective area-based conservation measures. Gland, Switzerland: IUCN พื้นที่อนุรักษ์หลัก (Primary conservation) ; พื้นที่ซึ่งมีความส าคัญและอาจถูกประกาศให้เป็นพื้นที่คุ้มครองใน อนาคต (ตัวอย่าง พื้นที่เตรียมประกาศอุทยานแห่งชาติ/เขตรักษา พันธุ์สัตว์ป่า/เขตห้ามล่าสัตว์ป่า/วนอุทยาน เขตป่าชายเลน) 1 พื้นที่อนุรักษ์รอง (Secondary conservation); พื้นที่ซึ่งก าหนดให้การอนุรักษ์ระบบนิเวศและความหลากหลายทาง ชีวภาพเป็นวัตถุประสงค์รอง (ตัวอย่าง เช่น ป่าชุมชน Green belt/Buffer Zone ที่สาธารณะประโยชน์พลเมืองใช้ร่วมกัน (บาง ประเภท) ป่าใช้สอยของหมู่บ้าน พื้นที่เขตวัฒนธรรมพิเศษ/เขต พื้นที่จิตวิญาณ สวนสาธารณะ/ป่าในเมือง) 2 พื้นที่อนุรักษ์เสริม (Ancillary conservation); พื้นที่ซึ่งมิได้มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อการอนุรักษ์ความหลากหลายทาง ชีวภาพแต่มีการด าเนินกิจกรรมด้านการอนุรักษ์หรือการบริหารจัดการ/ เกณฑ์ก่อให้เกิดผลด้านการอนุรักษ์ (ตัวอย่าง พื้นที่ buffer zone ของ โรงงานอุตสาหกรรม พื้นที่ปลอดภัยของแท่นขุดเจาะน้ ามัน) 3 หมายเหตุ : การจ าแนกประเภทพื้นที่ว่าเป็น OECM หรือไม่ ประเภทใด จ าเป็นต้องมีการศึกษา วิเคราะห์ และจัดให้มี กระบวนการปรึกษาหารือในรายละเอียดเป็นรายกรณี
ตัวอย่างพื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) ประเทศอินเดีย ที่มา : https://www.india-oecm.in/OECMsInIndia.aspx Aravalli Biodiversity Park, Haryana Kadwa Kosi Floodplains, Bihar Traditional family farming system Saffron Heritage System, Kashmir TVS Motor Company Nature Conservation Reserve, Tamil Nadu
ตัวอย่างที่อาจเป็นพื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) ของประเทศไทย พื้นที่ศูนย์เรียนรู้ระบบนิเวศป่าชายสิรินาถราชินี สถาบันปลูกป่าและระบบนิเวศ ปตท. พื้นที่อนุรักษ์บ้านปากทะเล สมาคมอนุรักษ์นกฯแห่งประเทศไทย พื้นที่ Buffer Zone บริษัทโตโยต้า ป่าชุมชน กรมป่าไม้ร่วมกับชุมชนทอ้งถิ่น ระบบการท าการเกษตรแบบดั้งเดิม ชุมชนทอ้งถิ่น พื้นที่แรมซาร์ไซต์ลมุ่น้า สงครามตอนล่าง WWF-ชุมชนทอ้งถิ่น-กรมทรัพยากรน้ า
เป้าหมาย/ผลลัพธ์การด าเนินงาน (ระยะ 1 ปี) การศึกษาพื้นที่ที่มีศักยภาพในการเป็นพื้นที่อนุรักษ์นอกพื้นที่คุ้มครอง (OECMs) การพัฒนาข้อมูลเชิงพื้นที่และข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย เพื่อสนับสนุนเป้าหมาย Post-2020 (Study of the potential areas on the other effective area-based conservation measures (OECMs), spatial data, and policy recommendation to support post-2020 GBF developed for Thailand) OECM เพิ่มพื้นที่การอนุรักษ์ ความหลากหลายทางชีวภาพให้ ได้ 30% ในปี 2030 ความชัดเจนประเภท “พื้นที่คุ้มครอง” ใน ประเทศไทย หลักเกณฑ์ “พื้นที่ OECM” ส าหรับ ประเทศไทย Site assessment/ แบบประเมิน OECM self assessment กระบวนการ ปรึกษาหารือกับ หน่วยงานรัฐ ภาคเอกชน และชุมชน ท้องถิ่นที่จัดการพื้นที่ รวบรวมฐานข้อมูล GIS ที่มีอยู่ ส ารวจและจัดท า ฐานข้อมูล GIS เพิ่มเติม การทบทวน นโยบาย กฎหมาย และบทเรียนต่างๆ ร่างข้อเสนอแนะเชิง นโยบาย OECM working group /กระบวนการ ปรึกษาหารือ/รับฟัง ความคิดเห็น กระบวนการ ปรึกษาหารือ/รับฟัง ความคิดเห็น กระบวนการ ปรึกษาหารือ/รับฟัง ความคิดเห็น กระบวนการ ปรึกษาหารือ/รับฟัง ความคิดเห็น พื้นที่เป้าหมาย (Potential areas)ส าหรับการเป็น OECMs 1 ฐานข้อมูล OECM spatial data 2 ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย ต่อการขับเคลื่อน OECM ในประเทศไทย 3 ก.ย.66 ธ.ค.66 เม.ย.67 การเสนอต่อฝ่าย นโยบาย มิ.ย.67 Iconic Species Iconic Species ร่างแผนปฏิบัติการ OECM ในประเทศไทย ภาครัฐ ภาคเอกชน ชุมชนท้องถิ่น