งานหัตถกรรมพื้นบ้านเป็นป็มรดกทางวัฒนธรรมอันล้ำ ค่าที่สืบทอด มาจากบรรพบุรุษ ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง มีการสานตอกจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำ วัน กระบวนการสานที่ประณีตพร้อมด้วย จินตนาการของช่างฝีมือ ทำ ให้ตอกกลายเป็นป็ผลงานศิลปะชิ้นเอกที่งดงาม เปรียบเสมือนดอกกล้วยไม้แสนวิจิตร เรื่องราวแห่งความพากเพียรและ ภูมิปัญปัญาท้องถิ่นได้ถูกถ่ายทอดผ่านงานช่างนี้ การสานตอกเป็นป็ดอกกล้วยไม้ในรายวิชาการงาน มีความสำ คัญ และประโยชน์หลายประการ ดังนี้ 1. ฝึกทักษะฝีมือและความประณีต การสานตอกกล้วยไม้ต้องใช้ ความละเอียดอ่อน สมาธิ และความมานะพยายาม เป็นป็การฝึกฝนสมองและ มือให้ประสานสัมพันธ์กัน ช่วยพัฒนาทักษะฝีมือที่จำ เป็นป็สำ หรับงาน หัตถกรรมต่างๆ 2. ส่งเสริมจินตนาการและความคิดสร้างสรรค์ การออกแบบรูป ร่างและลวดลายของดอกกล้วยไม้สาน เปิดปิ โอกาสให้นักเรียนได้แสดงออก ถึงจินตนาการและความคิดสร้างสรรค์ผ่านผลงาน 3. อนุรักษ์วัฒนธรรมและภูมิปัญปัญาท้องถิ่น การสานเป็นป็หนึ่งใน งานหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีรากฐานมาจากวิถีชีวิตและวัฒนธรรมดั้งเดิม การสนับสนุนให้เรียนรู้จะช่วยสืบสานภูมิปัญปัญาเหล่านี้ให้คงอยู่ต่อไป 4. ส่งเสริมคุณค่าด้านคุณธรรมและบุคลิกภาพ เช่น ความอดทน ความละเอียดรอบคอบ ความรับผิดชอบ และมีสมาธิจดจ่ออยู่กับสิ่งที่ทำ 5. พัฒนาศักยภาพในการประกอบอาชีพ หากนักเรียนมีฝีมือดี สามารถนำ ความรู้ที่ได้ไปต่อยอดเป็นป็อาชีพ หรือ งานอดิเรก สร้างรายได้ เสริมตามโอกาส ด้วยประโยชน์ดังที่กล่าวมา ข้าพเจ้าจึงเล็งเห็นความสำ คัญในการ สอนการสานตอกกล้วยไม้ให้กับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ปี ที่1 ภาคเรียนที่ 2 ประจำ ปีกปีารศึกษา 2566 เพื่อปลูกฝังทักษะ ประสบการณ์ และปลุก จิตสำ นึกรักและหวงแหนมรดกวัฒนธรรมท้องถิ่นให้คงอยู่สืบไป
ความเป็นมาของเครื่องจักสานไทย แม่ลายสาน อุปกรณ์ที่ใช้ในงานจักสานไม้ไผ่ วัตถุดิบที่นิยมนำ มาทำ เครื่องจักสาน ขั้นตอนวิธีการประดิษฐ์ดอกกล้วยไม้จากตอก ตัวอย่างชิ้นงานการประยุกต์ การนำ เสนอการออกแบบ วิดีทัศน์ 1.1 ทำ ช่อดอกไม้ดอกตอกไม้ไผ่ 1.2 การทำ มาลัยตุ้ม ใบงาน เกมการประดิษฐ์ของใช้ของตกแต่งจากวัสดุ ธรรมชาติในท้องถิ่น เกมขั้นตอนวิธีการประดิษฐ์ดอกกล้วยไม้จากตอก ด้วย LIVEWORKSHEETS แบบทดสอบก่อนเรียน แบบทดสอบหลังเรียน คลังข้อสอบ STEAM DESIGN PROCESS
การทำ เครื่องจักสานในประเทศไทย มีการทำ สืบ ต่อกันมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์นักโบราณคดีได้ พบหลักฐานสำ คัญเกี่ยวกับการทำ เครื่องจักสานในยุคหิน ใหม่ที่บริเวณถ้ำ แห่งหนึ่งในเขตอำ เภอศรีสวัสดิ์ จ.กาญจนบุรี ซึ่งทำ ด้วยไม้ไผ่เป็นลายขัดสองเส้น ประมาณว่ามีอายุราว 4,000 ปีมาแล้ว การทำ เครื่องจักสานยุคแรก ๆ มนุษย์จะนำ วัตถุดิบจากธรรมชาติเท่าที่จะหาได้ใกล้ตัวมาทำ ให้เกิด ประโยชน์ เช่น การนำ ใบไม้ กิ่งไม้ ต้นไม้ประเภทเถานำ มา สานมาขัดเป็นรูปทรงง่ายๆ เพื่อใช้เป็นภาชนะหรือมาสาน ขัดกันเป็นแผ่นเพื่อใช้สำ หรับปูรองนั่ง รองนอน ก่อนที่ จะพัฒนามาเป็นเครื่องจักสานที่มีความประณีตในยุค ต่อๆ มา เครื่องจักสานเป็นงานศิลปหัตถกรรมที่มนุษย์ คิดวิธีการต่างๆ ขึ้นเพื่อใช้สร้างเครื่องมือเครื่องใช้ใน ชีวิตประจำ วันด้วยวิธีการสอดขัดและสานกันของวัสดุ ที่ เป็นเส้นเป็นริ้ว โดยสร้างรูปทรงของสิ่งที่ประดิษฐ์ขึ้นนั้น ตามความประสงค์ในการใช้สอยตามสภาพภูมิศาสตร์ ประสานกับขนบธรรมเนียมประเพณีความเชื่อศาสนาและ วัสดุในท้องถิ่นนั้นๆ
การทำ เครื่องจักสานในประเทศไทย มีการทำ สืบต่อ กันมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์นักโบราณคดีได้ พบหลักฐานสำ คัญเกี่ยวกับการทำ เครื่องจักสานใน ยุคหินใหม่ที่บริเวณถ้ำ แห่งหนึ่งในเขตอำ เภอ ศรีสวัสดิ์ จ.กาญจนบุรี ซึ่งทำ ด้วยไม้ไผ่เป็นลายขัด สองเส้นประมาณว่ามีอายุราว 4,000 ปีมาแล้ว การทำ เครื่องจักสานยุคแรก ๆ มนุษย์จะนำ วัตถุดิบ จากธรรมชาติเท่าที่จะหาได้ใกล้ตัวมาทำ ให้เกิด ประโยชน์ เช่น การนำ ใบไม้ กิ่งไม้ ต้นไม้ประเภทเถา นำ มาสานมาขัดเป็นรูปทรงง่ายๆ เพื่อใช้เป็นภาชนะ หรือมาสานขัดกันเป็นแผ่นเพื่อใช้สำ หรับปูรองนั่ง รองนอน ก่อนที่จะพัฒนามาเป็นเครื่องจักสานที่มี ความประณีตในยุคต่อๆ มา เครื่องจักสานเป็นงาน ศิลปหัตถกรรมที่มนุษย์คิดวิธีการต่างๆ ขึ้นเพื่อใช้ สร้างเครื่องมือเครื่องใช้ในชีวิตประจำ วันด้วยวิธีการ สอดขัดและสานกันของวัสดุ ที่เป็นเส้นเป็นริ้ว โดย สร้างรูปทรงของสิ่งที่ประดิษฐ์ขึ้นนั้นตามความ ประสงค์ในการใช้สอยตามสภาพภูมิศาสตร์ ประสาน กับขนบธรรมเนียมประเพณีความเชื่อศาสนาและวัสดุ ในท้องถิ่นนั้นๆ การเรียกเครื่องจักสานว่า “จักสาน” นั้น เป็นคำ ที่ เรียกขึ้นตามวิธีการที่ทำ ให้เกิดเครื่องจักสาน เพราะ เครื่องจักสานต่างๆ จะสำ เร็จเป็นรูปร่างที่สมบูรณ์ได้ นั้นต้องผ่านกระบวนการ ดังนี้
1.การจัก คือ การนำ วัสดุมาทำ ให้เป็นเส้น เป็นแฉก หรือเป็นริ้วเพื่อความสะดวกในการสาน ลักษณะ ของการจักโดยทั่วไปนั้นขึ้นอยู่กับลักษณะของ วัสดุแต่ละชนิดซึ่งจะมีวิธีการเฉพาะที่แตกต่างกัน ไป หรือบางครั้งการจักไม้ไผ่หรือหวายมักจะเรียก ว่า “ตอก” ซึ่งการจักถือได้ว่าเป็นขั้นตอนของ การเตรียมวัสดุในการทำ เครื่องจักสานขั้นแรก
2.การสาน เป็น ป็ กระบวนการทางความคิดสร้างสรรค์ ของมนุษย์ที่นำ วัสดุธรรมชาติมาทำ ประโยชน์โดยใช้ ความคิดและฝีมือมนุษย์เป็น ป็ หลัก การสานลวดลาย จะสานลายใดนั้นขึ้นอยู่กับความเหมาะสมในการ ใช้สอย ซึ่งการสานเครื่องจักสานโดยทั่วไปแล้ว อาจจำ แนกออกเป็น ป็ ลักษณะใหญ่ ๆ ได้ดังนี้ 1. การสานด้วยวิธีการสอดขัดกัน 2. การสานด้วยการสอดขัดกันด้วยเส้นทแยง 3. การสานด้วยวิธีขัดเป็น ป็ วง
3.การถัก เป็นกระบวนการประกอบที่ช่วยให้การทำ เครื่องจักสานสมบูรณ์ การถักเครื่องจักสาน เช่น การถักขอบของภาชนะจักสานไม้ไผ่ การถักหู ภาชนะ เป็นต้น การถักส่วนมากจะเป็นการเสริม ความแข็งแรงของโครงสร้างภายนอก เช่น ขอบ ขา ปาก ก้น ของเครื่องจักสาน และเป็นการเพิ่ม ความสวยงามไปด้วย
1. เลื่อนคันธนู (เลื่อยตัดไม้ ) ใช้ตัดไม้ไผ่ให้ได้ขนาด และที่ สำ คัญจะได้หน้าของลำ ไผ่ที่เรียบง่ายสำ หรับการผ่าไม้ไผ่ และจักตอก 2. มีดโค้ง มีดขูดผิวไม้ไผ่ ใช้ขูดผิวไม้ไผ่ออกเพราะผิวไผ่จะ มีความคม จะง่ายในการจักตอกที่ขุดผิวไผ่ออกแล้ว เมื่อ นำ ไปย้อมสีธรรมชาติหรือสีเคมีจะติสีได้ง่าย การทาน้ำ มัน ชักเงาทับลงไป จะติด ทนนาน ไม่หลุดออกง่าย
3. มีดผ่าไม้ไผ่ เป็น ป็ มีดที่มีน้ำ หนักพอเหมาะ ผ่าไม้ไผ่ออก จากกันในแนวตั้ง โดยจะผ่าไม้ไผ่ ออกทีละครึ่ง แบ่งเป็น ป็ 2 ส่วนเท่า ๆ กัน ทุกครั้งไป ไม้ไผ่ที่ผ่าออกแล้วจะเรียกว่า ซี่ 4. มีดเหลาไม้ไผ่ เป็น ป็ มีดขนาดเล็ก น้ าหนักของตัวมีดจะ เบากว่ามีดจักตอก ปลายแหลม และคมมาก ด้ามมีดจะ ยาวกว่ามีดธรรมดาทั่วๆ ไปเพราะจะใช้ส่วนยาวของด้าม มีดสอดไว้ระหว่างเอวด้านข้าง และใช้ส่วนแขนกดเข้าหาล าตัว ปลายมีดที่แหลมคมจะกดลงบนไม้ไผ่ ดึงไม้ไผ่เข้าหา ตัวมีดพร้อมกดใบมีดโยก ไปข้างหน้าเบาๆ ใช้ตกแต่งซี่ ไม้ไผ่ให้เรียบร้อย ตกแต่งเส้นตอกให้อ่อนนุ่ม 5. มีดจักตอก เป็น ป็ การใช้มีดที่มีน้ำ หนักเบาพอเหมาะมือ สันมีดหนา ส่วนคมมีดจะคม และบาง กดส่วนคมมีดลง บนซี่ไม้ไผ่ แบ่งนำ ไผ่ออกเป็น ป็ แผ่นบาง ๆ เรียกว่าเส้นตอก เพื่อจะนำ ไปสานเป็น ป็ ผลิตภัณฑ์จักสานต่อไป
6. ที่เลียดตอกกว้าง เป็น ป็ การใช้เทคโนโลยีหรือเครื่องทุน แรงมาช่วย โดยการนำ เอาใบมีด มาเป็น ป็ ตัวบังคับเหลา ตอก ให้มีขนาดความกว้างเท่ากันทุกเส้นตอก ปรับแต่งใบ มีด บังคับเส้นตอกให้มีความ กว้างตามต้องการ โดยเส้น ตอกจะไม่ฉีกขาดหรือเสียหาย สามารถบังคับให้เส้นตอกมี ความกว้างเล็กสุด โดย ที่การเหลาด้วยมือหรือมีด ธรรมดาไม่สามารถท าได้ดีเท่ากับการใช้ที่เลียดตอกกว้าง 7. ที่เลียดตอกหนา – บาง การใช้ใบมีดเป็น ป็ ตัวบังคับเหลา ตอกให้มีขนาดของเส้นตอกหนาบาง เท่ากันทุกเส้น สามารถบังคับให้มีดกดลงบนเส้นตอกหนา บางตามความ ต้องการ โดยเส้นตอกจะไม่ฉีก ขาดและเสมอกัน การเหลา ด้วยมือหรือมีดธรรมดาไม่สามารถทำ ได้ ทำ ให้สะดวกและ ง่ายในการเหลาตอก และได้ตอกที่มีคุณภาพดี 8. กรรไกร ใช้ในการตัดแต่งตอกให้ได้ขนาดตามต้องการ 9. เหล็กปลายแหลม หรือเหล็กนาหวาย ใช้แทงเจาะรู เพื่อ ร้อยหวายผูกหวายให้เกิดเป็น ป็ ลวดลายต่าง ๆ
การนำ เสนอ การออกแบบ ประยุกต์ ต่อยอด ดอกกล้ว ล้ ยไม้จ ม้ ากตอกซึ่งประดิษฐ์จฐ์ากวัสวัดุ ธรรมชาติในท้อ ท้ งถิ่น ให้เ ห้ป็นชิ้น ชิ้ งานใหม่ สามารถนำ มาใช้ไช้ ด้จ ด้ ริงในชีวิตประจำ วันวัและ เป็นแนวทางในการพัฒพันาสู่อาชีพได้ 3.1 กลุ่มที่ 3 นำ เสนอการออกแบบ ประยุกต์ ต่อยอดให้เห้ป็นปิ่นปักผม
การนำ เสนอ การออกแบบ ประยุกต์ ต่อยอด ดอกกล้ว ล้ ยไม้จ ม้ ากตอกซึ่งประดิษฐ์จฐ์ากวัสวัดุ ธรรมชาติในท้อ ท้ งถิ่น ให้เ ห้ป็นชิ้น ชิ้ งานใหม่ สามารถนำ มาใช้ไช้ ด้จ ด้ ริงในชีวิตประจำ วันวัและ เป็นแนวทางในการพัฒพันาสู่อาชีพได้ 3.2 กลุ่มที่ 4 นำ เสนอการออกแบบ ประยุกต์ ต่อยอดให้เ ห้ป็นพวงมาลัยลั
การนำ เสนอ การออกแบบ ประยุกต์ ต่อยอด ดอกกล้ว ล้ ยไม้จ ม้ ากตอกซึ่งประดิษฐ์จฐ์ากวัสวัดุ ธรรมชาติในท้อ ท้ งถิ่น ให้เ ห้ป็นชิ้น ชิ้ งานใหม่ สามารถนำ มาใช้ไช้ ด้จ ด้ ริงในชีวิตประจำ วันวัและ เป็นแนวทางในการพัฒพันาสู่อาชีพได้ 3.3 กลุ่มที่ 5 นำ เสนอการออกแบบ ประยุกต์ ต่อยอดให้เ ห้ป็นมู่ลี่
STEAM DESIGN PROCESS ขั้นขั้ที่ 1 ASK (คำ ถาม/ปัญหา) เป็นขั้นขั้ตอนที่ให้ผู้ห้ผู้เผู้รียน ทำ ความเข้าข้ใจ ตีความปัญหา เพื่อค้นค้หา สาเหตุของปัญหา การสังสัเกต สอบถาม ค้นค้หา และศึกษาข้อข้มูล จากแหล่งต่างๆ ขั้นขั้ที่ 2 IMAGINE (แนวทาง/วิธีการ) เป็นขั้นขั้ที่ให้ผู้ห้ผู้เผู้รียน ได้รด้ะดมความคิด เพื่อกำ หนดวิธีการ รูปแบบ หรือแนวทางในการแก้ปัก้ปัญหาที่หลากหลาย ขั้นขั้ที่ 3 PLAN (วางแผน/วัสวัดุอุปกรณ์)ณ์ คือการวางแผน รวมถึงขั้นขั้ตอนที่จำ เป็นในการดำ เนินการ การ แก้ไก้ขปัญหา การออกแบบ และกำ หนดรายละเอียด การจัดจัทำ รายการ วัสวัดุและอุปกรณ์ ที่ต้อต้งใช้ใช้นการดำ เนินงาน ขั้นขั้ที่ 4 CREATE (สร้าร้งสรรค์/ค์ขั้นขั้ตอน) เป็นขั้นขั้ตอนที่ผู้เผู้รียน ลงมือดำ เนินงาน ตามแผนที่วางไว้ ซึ่งการ สร้าร้งสรรค์งค์านนั้นนั้มีหลากหลายรูปแบบ เช่น แบบจำ ลอง โมเดล สารคดี หนังนัสือ ชิ้นชิ้งาน หรือแนวคิด CAMPAIGN การรณรงค์ การโฆษณาเผยแพร่ ขั้นขั้ที่ 5 REFLECT AND REDESIGN (สะท้อท้นคิด/ออกแบบใหม่/ แก้ปัก้ปัญหา) เป็นขั้นขั้การวิเคราะห์คุห์คุณภาพของผลงาน ประเมินผลการดำ เนิน งาน การรับรัฟังข้อข้เสนอแนะจากผู้อื่ผู้อื่น เพื่อนำ มาพัฒพันาและ ปรับรัปรุงผลงานต่อไป