BASA SUNDA anu KOMUNIKATIF, atawa BENER TUR MERENAH? BASA SUNDA anu KOMUNIKATIF, atawa BENER TUR MERENAH? Prof. Dr. Yayat Sudaryat, M.Hum. Universitas Pendidikan Indonesia
Eusi Pedaran Prawacana Basa Sunda (BS) BS anu komunikatif, bener, tur merenah Kumaha Basa anu Bener tur Merenah? Struktur Bahasa Sunda Tatakrama Bahasa Sunda Pemakaian Bahasa Sunda Pascawacana
Prawacana BASA SUNDA - Sistem lambang sora anu arbitrer nu dipaké ku urang Sundapikeuntujuan komunikasi jeung jati diri urang Sunda. - Unsur jeung wahana pikeun miara tur mekarkeun budaya Sunda. URANG SUNDA - Jalma nu ngaku dirina jadi urang Sunda, tur diaku ku batur minangkaurang Sunda - Salasahiji jatidiri urang Sunda nyaéta BASA SUNDA. MAKÉNA BASA SUNDA Maké BS teu cukup komunikatif (asal kaharti), tapi kudu bener turmerenah. PERWATEK BASA SUNDA - BS boga adegan tur ciri has anu mandiri - BS ogé boga sipat universal
Purwawacana BUDAYA SUNDA BASA SUNDA Unsur Alat - Urang Sunda jeung BS pakait tur dalit ngahiji - Bangsa nu boga ajén-inajén diri kudu boga basa. LEUNGIT BASANA, ILANG BANGSANA. Urang Sunda BasaSunda
Basa Indung, Basa Daéah, jeung Basa G4ul BASA INDUNG (BI) BASA DAERAH (BD) • BASA INDUNG (mother tongue) jadi BASA DAÉRAH di hiji wilayah. • BASA KAHIJI (B-1) barudak, anu dipaké sapopoé. • Bisa mangrupa - BASA DAÉRAH - BASA NASIONAL • BASA INDUNG masarakat Indonésia umumna BASA DAÉRAH. • Dipiéling sacara internasional tiap 21 Pebruari (Tina gerakan basa di Bangladesh 21-02-1952). ▪ BASA DAÉRAH (local language) ▪ BASA SÉLÉR BANGSA (ÉTNIK) ▪ Warna basa anu dipaké warga nagara di hiji daerah kalawan turun-tumurun (UU No. 24/2009: Bendera, Bahasa, Lambang Negara, Lagu Kebangsaan Bab I, Pasal 1) ▪ Ditangtayungan ku nagara (UUD 1945, Pasal 32, Ayat 2, Amandemen IV) o BASA G4UL atawa PROKEMo Ragam basa teu baku anudipaké ku barudak ngora(kaum milenial) o Dipaké dina komunikasibarudak ngora. o Sumebar di nonoman,Médsos, jeung Médiamassa (citak jeungéléktronik) o Ragam basa gaul bogaciri-ciri: husus, singget, jeung rancagé.BASA G4UL (BG)
FUNGSI BASA INDUNG (B-1) patalina jeung diajar basa kadua (B2 ): (1) B1 bisa méré panyangkem ngeunaan kandaga kecap baku dina B2. (2) B1 bisa méré panyangkem ngeunaan kalimah anu teu éféktif dina makéna B2. FUNGSI BASA DAERAH (1) Lambang kareueus daérah (2) Lambang jatidiri daérah (3) Alat patali marga di lingkungan kulawarga jeung masarakat daérah(4) Pangdeudeul basa nasional (5) Basa panganteur di sakola dasar di daérah nu tangtu dina tahapmunggaran pikeun ngalalancar pangajaran BI jeung Mapel séjén(6) Alat pemekar jeung pangdeudeul budaya daérah (Politik Bahasa Nasional, Halim, 1982).Fungsi Basa Indung jeung Basa Daérah
WANDA jeung RAGAM BASA B. Daérah Idiolék Tahap Basa Indung RegiolékPanyatur Akuisisi (B-1) B. Nasional Sosiolék DialékBahasa II (B-2) B. Asing KronolékPaélmuan Sastra Tujuan B. Nasional Kahirupan Sikap B. Resmi Beku (formal) Formal Politik B. Negara Usaha (konsul) Lisan B. Persatuan Rinéh (kasual) Sarana Makéna Loma (intim) TulisWanda Basa RagamBasa
BASA SUNDA anu KOMUNIKATIF FUNGSI UTAMA BS Alat KOMUNIKASI pikeun urang Sunda. KOMUNIKASI BS Prosés nepikeun PESEN ti panyatur ka pamiarsa ku BS. BS ANU KOMUNIKATIF - Bisa DIPIKAHARTI waktu komunikasi, teu matak salah paham. - Lain ngan dipikaharti wungkul, tapi dipakéna kudu BENERtur MERENAH. - Dipakéna LUYU jeung kontéks situasi.
BASA SUNDA anu BENER tur MERENAH BASA anu BENER - Dipakéna taat kana ATURAN (kaédah, tata) basa. - Dipakéna luyu jeung BASA BAKU (lulugu). - Larapna maké KALIMAH ÉFÉKTIF (keuna tur merenah). BASA anu MERENAH - Basa anu keuna (luyu) larapna kana kontéks situasi makéna basa. - Kontéks situasi makéna BS nyoko kana UNGKARA: U (ndak usuk atau tatakrama basa) N (u maké basa jeung nu dicaritakeun) G (alur omongan) K (asang tukang tempat, waktu, jeung suasana) A (lat nu digunakeun) R (asa, nada, jeung ragam, basa) A (manat omongan)
Basa Sunda Baku (Lulugu) BASA URANG RÉA, anu kaharti ku BALARÉA nu mangkuk diwewengkon sakuliah Jawa Barat. ACUAN pikeun BASA URANG ARÉ atawa basa wewengkon (dialék) Boga KANDAGA KECAP baku (lulugu) Ngukuhan KAÉDAH BASA (éjahan, tatabasa, jeung tatakrama basa). Conto dipakéna dina - Médium Lisan: biantara, ngajar - Médium Tulis: bahasan, élmu kaweruh, buku ajar Maké BS anu bener tur baku bakal mangaruhan ÉBRÉHANjalan pikiranjeung rasa panyaturna.
Jasmani (Wangun) SISTEM BASA MAKENA BASASora Rohani (Eusi) Pragmatik Raraga (Tatabasa) Kalimah Morfologi Sintaksis Gramatika Fonologi Leksikon Semantik Harti LisanTulisanK ON T E K S Adegan Basa Runtuyan Sora (Lapisan Daging) Kandaga Kecap Kecap Sistem Basa • Huruf • Aksara• Ejahan• Tata tulis•Sora•Ucapan•Titilaras•Tata ucap•Sora•Ucapan•Titilaras•Tata ucap
BASA Minangka SISTEM SEMIOTIKSEMANTIK SINTAKSIS PRAGMATIKLINAMBANG PERLAMBANG Intralingual Ekstralingual Kecap AcuanHarti L A M B A N G {UCING} ‘Sato ingu nu hirupna pagaliwota jeung jalma, héésna sok sakasur jeung jalma’
SINTAKTIS Wangun kecap (Morfologi) ALAT SINTAKTIS (Syntactical devices) Runtuyan Kecap Kecap Pancen Lentong TATABASA UNSUR SINTAKTIS • Kalimah • Klausa • Frasa • Warna Kecap • Kalimah • Klausa • Frasa • Warna Kecap Kecap Asal Kecap Jembar Kecap Rundayan Kecap Rajekan Kecap Kantetan Kecap Lulugu: • Kecap Barang • Kecap Pagawean • Kecap Sipat • Kecap Bilangan Kecap Pancen: • Panambah • Pangantet • Panyambung • Panyeluk • Panganteb • Paganteur • Panahap • Panangtu • Aspek • Modalitas • Pangeses Sipat Rarangken:- Hareup- Tengah- Tukang- Barung- Gabung- Dwipurwa- Dwimadya- Dwimurni- Dwireka- Trilingga- Rakitan Dalit- Rakitan Anggang
KALIMAH Wangun Kalimah Fungsi Kalimah Kalimah Salancar (1 Klausa Bebas ((J+C+U+Pa+K)) Kalimah Basajan(J+C+U+PaKalimah Rangkepan (2 > Klausa) Kalimah Ngantet (2 > Klausa Bebas) Kalimah sumeler (1 Klausa Bebas + 1 > klausa kauger) Kalimah Jembar (J+C+U+Pa+K) Kalimah Wawaran (.) Kalimah Pananya (?) Kalimah Parentah (!) Kalimah Panyeluk (./!)
KALIMAH ÉFÉKTIF Kalimah anu ngahaja disusun kalawan sadar geusanngahontal daya wawaran anu keuna tur hadé. SUSUNAN KALIMAH ANU ÉFÉKTIF - Kasaluyuan adegan basa jeung jalan pikiran nu logis- Kasajajaran (paralélismeu) wangun basa nu dipaké- Ngantebkeun kalimah dina ngadumaniskeun pikiranutama - Ngirit pilihan kecap tur teu numpuk pikiran utama dina hijikalimah - Rinéka dina nata kecap jeung nyusun kalimah KALIMAH ÉFÉKTIF Kalimat Éféktif
Jéntré Jejer jeung Caritaan Gagasan utama aya dina kalimah utama Bener make kecap panyambung dina ngantétkeun kalimah Gagasan utama henteu ditumpukkeun dina hiji kalimahKASALUYUAN ADEGAN BASA Pikiran utama jeung pikiran panandes ngaruntuy Wangun klausa utama jeung klausa sélér saimbang Wangun aktif ngaruntuy jeung wangun aktif, jst. KASAJAJARAN WANGUN Kalimat Éféktif
Larapna kecap panganteb mah, téh, téa, ogé, … Perenahna bagian kalimah nu diantebkeun: Awal -- Ahir Runtuyan kalimah nu majing akal (logis): - Sanggeus dipaké, dipiara, dibina, dimumulé, dimekarkeun Bangbalikan kecap; malikan deui kecap dina kalimah: - Bangbalikan jejer - Bangbalikan udagan Ngagunakeun rarangkén tukang –na: - Manéhna téh meuli bukuna di Palasari. Kalimat Éféktif NGANTEBKEUN KALIMAH
Kandaga kecap: Sajumlah kecap dina hiji basa- Jumlah jeung ajén kandaga kecap hiji jalma nangtukeunindéks tur kaparigelan nu makéna. - Kamakeran kandaga kecap luyu jeung kamekarankonséptual - Kamakeran kandaga kecap dipangaruhan ku umur, wanda baga, pangasilan, kamampuh bawaan, géografis Kecap nu dipaké kudu irit, ulah kaleuleuwihi. Aya mamanis basa dina kalimah: - Gaya basa, Purwakanti, Pakeman basa - Ungkara saharti (sinonimi) Neda agung cukup lumur, neda jembarpangampura, neda asih sihaksamina. (Intina: ‘méntadihampura’) NGIRIT KECAP Kalimat Éféktif
Rinéka dina ngamimitian kalimah. - Rusyana (2002) nétélakeun…. - Nurutkeun Rusyana (2002), …. - Sastra téh, nurutkeun Rusyana (2002), …. Rinéka dina pola kalimah (J-C-U-Pa-K). Rinéka dina fungsi kalimah (Wawaran, Pananya, Paréntah,jeung Panyeluk). - Naon maksudna? Kuring mah teu apal nanaon. Cik pékécéskeun! Kutan kitu maksudna téh! Rinéka dina Nata Kecap jeung Nyusun Kalimah Kalimat Éféktif
TATAKRAMA BASA SUNDA TATA (Sankskrit) = ‘aturan’ KRAMA (Kawi) = ‘hormat; sopan’ TATAKRAMA = ‘Aturan kasopanan’ BASA (Sankrit) = ‘Omongan’ - Sistim lambang sora omongan- Alat komunikasi - Ébréhan jatidiri TATAKRAMA BASA SUNDA Sistem makéna ragam basa SundaKakawasaan (power) Kalungguhan (Status Sosial) Kaakraban (Solidarity) Hubungan peran panyatur jeung pamiarsa TATAKRAMA PARIPOLAH TATAKRAMA DANGDANAN
Pucung Hé barudak kudu mikir ti leuleutik, manéh kahutangan, ku kolot ti barang lahir, nepi ka ayeuna pisan. Utamana jalma kudu réa batur, keur silih tulungan, silih titipkeun nya diri, budi akal ngan ukur ti pada jalma. Tatakrama minangka Gambaran KALEMESAN BUDIMaskumamban g Tatakrama Sunda
Pasemon UNSUR TATAKRAMA SUNDA 1. TEKAD (ITIKAD) 2. UCAP 3. LAMPAH Lisan (Pilihan kecap) Lentong Rengkuh, Rindat & Peta Tatakrama DangdananTatakrama Gaul:• Saré• Diuk • Leumpang • Dahar-nginum• Sasalaman Ajen Kaweruh Tatakrama Basa Sunda
WUJUDIAH BASA HORMAT Lisan/ Pilihan kecap Rengkuh & Peta Lentong anu merenah Pasemon Aspek Basa Aspek Luar Basa Tatakrama Sunda
Parobahan Foném (Sora) - /u/ /i/ : kuat -- kiat - /u/ /a/ : sebut -- sebat - /u/ /e/ : susah -- sesah - /a/ /i/ : rupa -- rupi - /i-u/ /é-a/ : itung -- étang- /e-e/ /u-u/ : pengker -- pungkur Parobahan Engang Tungtung (Ahir) - os : permisi -- permios- jeng : paju -- pajeng- nten : hampura -- hapunten- ntun : bawa -- bantun- wis : perkara -- perkawis Kaédah Fonologis Ngalemeskeun Tatakrama Sunda
Asosiasi Kecap - beuteung patuangan - kiih kahampangan Subsitusi (Ngaganti) Kecap - batur mitra (B. Sansakerta) - kénca kiwa (B. Jawa) - kuring abdi (B. Arab) - buuk rambut (B. Indonésia) Kaédah Léksikal NgalemeskeunTatakrama Sunda
Pola I: K = HO-1 = HO-L (HO-2/HO-3) - abus = lebet =lebet - anti = antos =antos - mandi = mandi =siram Pola II: K = HO-1 = HO-L (HO-2/HO-3) - ngajar = ngajar =ngawulang - ambeu = ambeu =angseu - baca = baca =maos Pola Makéna Kecap dina Tatakrama SundaTatakrama Sunda
• Umur • Pancakaki (Kakulawargaan)• Pangkat • Pacabakan (Ékonomi) • Gelar • Rundayan • Wanoh tur dalit Kaédah Sosial Tatakrama Basa Sunda Tatakrama Sunda PANYATUR TAHAPAN GAMBARAN RASAJalma I (J-1) Satata Wajar/Sedeng Jalma II (J-2) Saluhureun Hormat/Lemes Jalma III (J-3) Sahandapeun Teu hormat/Kasar Faktor Sosial dina Tatakrama Basa Sunda
Hubungan Sosial dina Tatakrama Basa SundaTatakrama Sunda Katerangan: O1 = Orang ke-1 O2 = Orang ke-2 O3 = Orang ke-3 = Sahandapeun == = Satata = Saluhureun J-1 J-2 J-3J-2 J-2 J-2 J-2 J-2 J-2 J-3J-3J-3J-3J-3J-3
Kaédah Étika Tatakrama Basa SundaTatakrama Sunda Katerangan: LkB = Lemes keur batur LkS = Lemes keur sorangan BW = basa wajar (sedeng) Katerangan: LkB = Lemes keur batur LkS = Lemes keur sorangan BW = basa wajar (sedeng) I-A II-B II-D II-F LkB LkB BW LkB LkBIII-CIII-EIII-GBWIII-HLkS LkS LkS LkS LkB LkB BW
MASALAH DINA TATAKRAMA BASA SUNDA(01) *Punten Bu, uihan deui henteu kadangu. Punten Ibu, uihan deui henteu kakuping. (02) *Sakedap Kang, abdi ibak (siram) heula, tadi gugahna kasiangan. Sakedap Kang, abdi mandi heula, tadi hudangna kasiangan. (03) *Punten nya, abdi badé uih ti payun. Punten nya, abdi badé wangsul ti payun. (04) *Pun uing mah moal tiasa ngiring. Sim kuring (abdi) mah moal tiasa ngiring. (05) Ass wr. Wb. Pa. Punten diwagel waé, dupi dinten Rebo bapa di kampus? Margi abdi teu acan ngaréngsékeun nu bagian di bab 4, kaleresan pun indung nembé uih énjing saur dokter, janten énjing badé ngajajap mama ka bumi deui pa. Hatur nuhun. (WA ti mahasiswa). (06) Ari manéh rék milu, moal, anjing? Anjing, moal urang mah.
LEKSIKON RAGAM BASA G4UL (PROKEM) - Baper (bawa perasaan) - Bucin (budak cinta) - Cingly (Bergantung orang lain) - Gaje (nggak jelas) - Gercep (gerak cepat) - Halu (halusinasi) - Japri (Jalur/jaringan pribadi) - Komuk (kondisi muka) - Mager (malas gerak) - Mantul (mantap betul) - OTR (On The Road) - Pansos (panjat sosial) - SYS (See You Soon) ‘sampai ketemu’ - TTDJ (hati-hati di jalan) - 4EAE (forever and ever) ‘selama-lamanya’- OOT (Out Of Topic) ‘keluar dari topik’ - BTW (by the way) ‘ngomong-ngomong’ - b/c (because) ‘karena’ - BF (boy friend) ‘teman pria’ - COD (Cash On Delivery) ‘bayar di tempat’- CYA (See You Again) ‘sampai jumpa’ - DM (Direct Message) ‘pesan langsung’ - DIY (Do It Yourself) ‘karepmu’ - FYI (For Your Information) ‘asal tahu’ - IDK (I Don’t Know) ‘tak tahu’ - IKR (I Know, Right) ‘aku tahu, kan’ - IMO (In My Opinion) ‘menurutku’ - Kepo (Knowing Every Particular Object)- Nolep (No Life) ‘berdiam diri’
ADEGAN BASA G4UL (PROKEM) - Asalna tina Basa Indonésia atawa Basa Asing (utamana Basa Inggris). - Disusun ku cara ngawancah (abreviasi) kecap-kecap: (a) Kependekan: Halu (halusinasi) (b) Singkatan: TTDJ (hati-hati di jalan) (c) Akronim: Mager (malas gerak) - Bisa kehilangan status awalnya, yang dikenali kata baru: Kepo (Knowing Every Particular Object) ‘ingin tahun urusan orang lain’- Kombinasi angka dan singkatan: 4EAE (forever and ever) ‘selama-lamanya’ - Kombinasi tanda baca dan singkatan: b/c (because) ‘karena’
AKSARA SUNDA Nihan tapak walar nu siya mulia tapa bhagya parebu raja wastu mangadeg di kuta kawali nu mahayu na kadatuan surawisésa nu marigi sakulili (ng) dayeuh najur sagaladésa aya ma nu pa(n)deuri pakénagawé rahayu pakeun jaya dina buana.* Hartina: Ieu téh patilasan anjeunna nu mulya tukang tatapa nubagja Prabu Wastu anu nyepeng kalungguhan di DayeuhKawali, nu ngaasrikeun karaton Surawisésa, nu nyieunwalungan sakuriling puseur dayeuh, nungagemahripahkeun sakuliah nagri. Mugia ka hareupnaaya nu nyieun kahadéan sangkan lila jaya di dunya.
AKSARA SUNDA Aksara Swara Aksara Angka Aksara Ngalagena
Rarangken1. Rarangkén anu ditulis “di luhureun” aksara ngalagena 2. Rarangkén anu ditulis “di handapeun” aksara ngalagena
3. Rarangkén anu ditulis “sajajar” jeung aksara ngalagena Rarangken4. Rarangkén anu ditulisna bisa dihijikeun jeung aksara swara
Pascawacana Dina waktu komunikasi BS, henteu cukup ngan kaharti (komunikatif) wungkul, tapi kudu bener tur merenah. BS anu bener dipakéna luyu jeung kaédah (tatabasa) Sunda.BS anu merenah dipakéna luyu jeung kontéks situasi. Kontéks situasi BS nyoko kana UNGKARA. BS ngagambarkeun jalan pikiran, rasa, jeung sikeppanyaturna. Hadé goréngna ébréhan BS hiji jalma, jadi gambaran hadégoréngna pikiran, rasa, jeung sikep éta jalma.
Hujan lebat diawali gerimis, tetap semangat dan optimis. HATUR NUHUN. Meuli ali mata opat, Nu hiji matana inten. Pamugi upami lepat, Mugi kersa ngahapunten.