องคค ์ วามร ู เ ้ ร ื อ่ง พิธีสวดพระอภิธรรม นายสิทธิโชค แพงทอง นักวิชาการวัฒนธรรมปฏิบัติการ กลมุ่พธิกีารศพที ่ไดร้บัพระราชทาน ส านักงานวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี กลุ่มอ านวยการพธิกีารศพที ่ไดร้บัพระราชทานที ่๒ สิงห์บุรี
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี พิธีสวดพระอภิธรรม เรียบเรียงโดย นำยสิทธิโชค แพงทอง นักวิชำกำรวัฒนธรรมปฏิบัติกำร กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี ************************************************************************************************** ความเป็นมา ในครั้งพุทธกำลพระสัมมำสัมพุทธเจ้ำ เมื่อครั้งเสด็จไปโปรดพุทธมำรดำ ได้ทรงแสดงพระอภิธรรม 7 คัมภีร์ เพื่อตอบแทนพระคุณของมำรดำที่สวรรค์ชั้นดำวดึงส์(พระพุทธมำรดำจุติที่สวรรค์ชั้นดุสิต เป็นสวรรค์ชั้น ที่สูงกว่ำดำวดึงส์)เป็นสวรรค์ชั้นกลำงๆ เทวดำชั้นต่ ำก็สำมำรถขึ้นไปฟังธรรมได้ ชั้นที่สูงกว่ำก็ลงมำฟังธรรมได้ ท ำให้เหล่ำเทวดำทั้งหลำยได้บรรลุธรรมพร้อมกัน มีพระโสดำบันเป็นเบื้องต่ ำ และอนำคำมีเป็นเบื้องสูง ทรง ใช้เวลำในกำรแสดงธรรม ๓ เดือน (๑ พรรษำ) ปัจจุบันพระสงฆ์ใช้ธรรมะหมวดอภิธรรมเป็นบทสวดเนื่องในกำรสวดอภิธรรมศพ เพื่อเป็นกำรแสดงให้ เห็นสัจธรรมของชีวิตว่ำ โดยปรมัตถธรรม แท้จริงแล้ว ชีวิตประกอบด้วยธรรมชำติ ๒ ส่วน คือ ส่วนที่เป็นรูป ได้แก่ ร่ำงกำย อันประกอบด้วยธรรมชำติ ๔ อย่ำง คือ ดิน น้ ำ ลม ไฟ (ธำตุ ๔) กับส่วนที่เป็นนำม คือ จิต เจตสิก (ขันธ์ ๕ : เวทนำ สัญญำ สังขำร วิญญำณ) ถ้ำเห็นสัจธรรมของชีวิตตำมธรรมชำติด้วยปัญญำญำณ ย่อม บรรลุถึงพระนิพพำน กำรดับกิเลสคือกำรดับทุกข์ได้ ดังนั้น กำรสวดพระอภิธรรมในงำนศพ ย่อมมีจุดมุ่งหมำย เพื่อให้เห็นควำมจริงของชีวิต ตำมธรรมชำติหรือธรรมดำดังกล่ำว นั่นเอง พระอภิธรรม คืออะไร พระอภิธรรม แปลว่ำ ธรรมอันประเสริฐ ธรรมอันยิ่ง ธรรมที่อยู่แท้จริงปรำศจำกสมมุติ เนื้อควำมใน พระอภิธรรมเกือบทั้งหมด จะกล่ำวถึง ปรมัตถธรรม* ล้วนๆ หมำยถึงธรรมที่มีควำมส ำคัญอย่ำงยิ่ง หรือมี ควำมส ำคัญมำก พระอภิธรรมเป็นปรมัตถธรรม คือธรรมขั้นสูง พระอภิธรรม เรียกให้เต็มว่ำ พระอภิธรรมปิฎก เป็น ๑ ใน ๓ แห่งพระไตรปิฎก ได้แก่ พระวินัยปิฎก พระสูตตันตปิฎก และพระอภิธรรมปิฎก ซึ่งพระอภิธรรมปิฎกมีอยู่ทั้งสิ้น ๔๒,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ แบ่งออกเป็น ๗ คัมภีร์ เรียกว่ำ พระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ที่ใช้สวดในงำนศพ ได้แก่ ๑. คัมภีร์ธัมมสังคณี ว่ำด้วยธรรมะที่ประมวลไว้เป็นหมวดเป็นกลุ่ม เรียกว่ำ กัณฑ์ มี ๔ กัณฑ์ ที่ใช้สวดในงำนศพ คือ มำติกำ (กุสลำ ธัมมำ อกุสลำ ธัมมำ อัพยำกตำ ธัมมำ ฯ) ๒. คัมภีร์วิภังค์ แสดงกำรจ ำแนกปรมัตถธรรมออกเป็นข้อๆ แบ่งออกเป็น ๑๘ วิภังค์ เช่น จ ำแนกขันธ์ หมำยถึง ขันธ์ ๕ อันประกอบด้วย รูปขันธ์ เวทนำขันธ์ สัญญำขันธ์ สังขำรขันธ์ และวิญญำณขันธ์ เรียกว่ำ ขันธวิภังค์ *ปรมัตถธรรม มำจำกค ำว่ำ ปร อัตถ ธรรมะ หมำยควำมถึง สภำพธรรมที่มีลักษณะเฉพำะของตนจริงๆ
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี ๓. คัมภีร์ธำตุกถำ แสดงกำรจัดหมวดหมู่ของปรมัตถธรรม โดยสงเครำะห์ด้วย ธำตุ (ธรรมชำติที่ทรงไว้ซึ่งสภำพของตน) ๔. คัมภีร์ปุคคลบัญญัติ ว่ำด้วยบัญญัติ ๖ ประกำรและแสดงรำยละเอียดเฉพำะบัญญัติที่ เกี่ยวกับบุคคล ๕. คัมภีร์กถำวัตถุ ว่ำด้วยค ำถำมค ำตอบประมำณ ๒๑๙ หัวข้อ ที่ถือเป็นหลักในกำร ตัดสินพระธรรมวินัย ๖. คัมภีร์ยมก ในคัมภีร์นี้จะยกหัวข้อปรมัตถธรรมขึ้นวินิจฉัยด้วยวิธีถำมตอบ โดยตั้ง ค ำถำมย้อนกันเป็นคู่ๆ ๗. คัมภีร์มหำปัฏฐำน แสดงเหตุปัจจัยและแสดงควำมสัมพันธ์อันเป็นเหตุ เป็นผล ที่อิงอำศัยซึ่งกันและกันแห่งปรมัตถธรรมทั้งปวงโดยพิสดำร (เหตุปัจจโยฯ ที่ใช้สวดต่อจำก กุสลำ ธัมมำฯ ในงำนศพ) เรียกโดยย่อว่ำ คือ สัง วิ ธำ ปุ กะ ยะ ปะ (คำถำหัวใจพระอภิธรรม) พระอภิธรรมก็คือ ธรรมะหมวดที่ ๓ ในพระไตรปิฎกที่สอนให้รู้จักธรรมชำติอันแท้จริง ที่มีอยู่ในตัวเรำ และสัตว์ทั้งหลำย อันได้แก่ จิต เจตสิก รูป และรู้จักธรรมชำติอันแท้จริงที่มีอยู่ในตัวเรำและสัตว์ทั้งหลำยอัน ได้แก่ จิต เจตสิก รูป และรู้จักพระนิพพำน ซึ่งเป็นจุดหมำยสูงสุดในพระพุทธศำสนำ เนื่องจำกพระอภิธรรม โดยสรุป กล่ำวถึงหลักส ำคัญ ๔ ประกำร คือ ๑.จิต ๒.เจตสิก ๓.รูป และ ๔.นิพพำน ดังนั้นจึงนิยมนิมนต์พระ ๔ รูป เท่ำจ ำนวนหลักธรรมดังกล่ำว และพระจ ำนวน ๔ รูป ก็ครบองค์ สงฆ์พอดี ส่วนท ำนองในกำรสวดพระอภิธรรม ก็มีควำมแตกต่ำงกันไป เช่น ท ำนองหลวง ท ำนองของภูมิภำค ท้องถิ่น รวมทั้งบทสวดภำษำบำลี และกำรสวดแปลเป็นภำษำไทย ก็ขึ้นอยู่กับขนบธรรมเนียมประเพณีของ แต่ละท้องถิ่นหรือภูมิภำคด้วยเช่นกัน การสวดพระอภิธรรม ตำมประเพณีไทยแล้วก่อนที่จะท ำกำรฌำปนกิจศพก็จะมีกำรจัดงำนบ ำเพ็ญกุศลหรือ “พิธีสวด อภิธรรม” ซึ่งพิธีนี้มีชื่อเรียกอีกอย่ำงหนึ่งว่ำ “สวดหน้ำศพ” และนิยมจัดขึ้นตั้งแต่วันตั้งศพเป็นวันแรกและสวด ประจ ำทุกคืน ส่วนมำกจะนิยมสวด 1 คืน 3 คืน 5 คืน หรือ 7 คืน แต่ในบำงกรณีอำจมีกำรสวดพระอภิธรรม ศพจนครบ 100 วัน หรือจนกว่ำจะถึงวันฌำปนกิจศพนั่นเอง ส่วนสำเหตุที่พุทธศำสนิกชนชำวไทยน ำเอำ คัมภีร์พระอภิธรรมเข้ำมำเกี่ยวข้องกับพิธีนี้ คือ 1. สอนให้ผู้ฟังและผู้ร่วมงำนนั้นพิจำรณำและเห็นสัจธรรมหรือควำมจริงของชีวิตที่ว่ำ “ไม่มีใครหลีก หนีควำมตำยได้พ้น” ได้โดยง่ำย 2. เพื่อให้บุญหรืออุทิศส่วนกุศลแก่ผู้ล่วงลับ เป็นกำรแสดงออกถึงควำมรัก ควำมเคำรพนับถือ และ ควำมกตัญญูกตเวทีต่อผู้วำยชนม์ที่จำกไปอย่ำงไม่มีวันกลับ 3. เป็นกำรตอบแทนหรือสนองบุญคุณแก่บิดำ มำรดำ ถึงแก่กรรมลง ตำมแบบพระจริยวัตรขององค์ สมเด็จพระสัมมำสัมพุทธเจ้ำที่ได้เสด็จขึ้นไปทรงแสดงพระอภิธรรมเทศนำแด่พุทธมำรดำที่สิ้นพระชนม์ไปแล้ว - 2 -
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี บนสวรรค์ชั้นดำวดึงส์ หรือถึงแม้ว่ำผู้ล่วงลับจะไม่ใช่บิดำ มำรดำก็ตำม แต่กำรน ำพระอภิธรรมมำแสดงธรรม เทศนำในงำนศพก็ถือเป็นประเพณีไปแล้ว 4. พระอภิธรรมเป็นค ำสอนขั้นสูงที่มีเนื้อหำละเอียดลึกซึ้ง หำกน ำมำแสดงธรรมเทศนำในงำนบ ำเพ็ญ กุศลให้กับผู้ล่วงลับแล้ว ผู้ล่วงลับจะได้รับบุญมำก ซึ่งกำรสวดอภิธรรมนี้คือกำรน ำค ำบำลีขึ้นต้นสั้นๆ ในแต่ละ คัมภีร์ของพระอภิธรรมทั้ง 7 คัมภีร์มำเรียงต่อกันบำงทีเรำเรียกกำรสวดพระอภิธรรมนี้ว่ำ “กำรสวดมำติกำ” แต่ถ้ำเป็นงำนพระศพของบุคคลส ำคัญในรำชวงศ์จะเรียกว่ำ “พิธีสดับปกรณ์”ที่เพี้ยนมำจำกค ำว่ำ “สัตตปกรณ์” หมำยถึง “พระอภิธรรม 7 คัมภีร์” นั่นเอง อุปกรณ์ที่ใช้ในพิธีสวดพระอภิธรรม กรมศำสนำ กระทรวงวัฒนธรรม ได้กล่ำวถึงอุปกรณ์ในพิธีสวดพระอภิธรรม ไว้ดังนี้ “กำรสวดพระอภิธรรมไม่เหมือนกับกำรสวดพระพุทธมนต์ทั่วไป สิ่งที่เจ้ำภำพจะต้องจัดเตรียม เกี่ยวกับเครื่องใช้ที่เกี่ยวข้องกับกำรบ ำเพ็ญกุศลศพ เช่น โต๊ะหมู่บูชำพระรัตนตรัย อำสน์สงฆ์ ดอกไม้ เครื่อง บูชำศพ เป็นต้น จะต้องเตรียมอุปกรณ์ เครื่องใช้ เพิ่มเติม ที่เกี่ยวข้องกับกำรสวดพระอภิธรรม คือ 1.กำรสวดพระอภิธรรมส ำหรับบุคคลทั่วไป คือ 1.1 อำสน์สงฆ์ส ำหรับพระสงฆ์ 4 รูป นั่งสวด 1.2 ตู้พระธรรม พร้อมบรรจุคัมภีร์พระอภิธรรม 1.3 เครื่องบูชำพระธรรม แจกันดอกไม้ ธูปเทียน ส ำหรับ บูชำพระธรรม 1.4 พัดรอง ที่เกี่ยวข้องกับงำนอวมงคล จ ำนวน 4 เล่ม 2.กำรสวดพระอภิธรรมในพิธีกำรพระศพ หรือพิธีงำนศพในพระบรมรำชำนุเครำะห์ พระรำชำ นุเครำะห์ และพระอนุเครำะห์จะต้องมีอุปกรณ์ในพิธีโดยเฉพำะ เมื่อเห็นอุปกรณ์ในพิธี จะทรำบโดยทันทีว่ำ เป็นพิธีสวดพระอภิธรรมงำนศพหลวง ซึ่งอุปกรณ์ต่ำงๆ มีดังนี้ 2.๑ สถำนที่นั่งสวด เรียกว่ำ ซ่ำง* (คดซ่ำง คดสร้ำง สร้ำง ส้ำง ส ำซ่ำง) พระแท่นเตียงสวด เตียง สวด อำสน์สงฆ์ 2.2 ตู้พระธรรมมี ๔ แบบ คือ ตู้ทองทึบ ตู้ประดับกระจก ตู้ลำยรดน้ ำใหญ่ และตู้ลำยรดน้ ำเล็ก 2.3 คัมภีร์พระอภิธรรม 2.4 พัดยศพระรำชำคณะชั้นสำมัญยก ใช้ตั้งติดกับตู้พระอภิธรรม 2.5 พัดยศพระพิธีธรรม ๔ ด้ำม มีสีเหลือง สีแดง สีน้ ำเงิน และสีเขียว 2.6 ที่บูชำกระบะมุกส ำหรับบูชำพระธรรม - 3 -
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี อุปกรณ์ต่ำงๆ มีระเบียบกำรใช้ และข้อปฏิบัติที่แตกต่ำงกันไปดังนี้ 1.ซ่าง* (คดซ่าง คดสร้าง สร้าง ส้าง ส าซ่าง) พระแท่นเตียงสวด เตียงสวด อำสน์สงฆ์เป็นสถำนที่ ส ำหรับพระพิธีธรรมนั่งสวดพระอภิธรรม ในงำนพระศพ ณ พระที่นั่งดุสิตมหำปรำสำท จะมีกำรตั้งพระแท่น เตียงสวด 2 พระแท่นทำงมุขด้ำนทิศเหนือ ในงำนพระเมรุมำศ ในท้องสนำมหลวง จะมีที่ส ำหรับพระพิธีธรรม นั่ง สวดพระอภิธรรมที่ด้ำนมุม ของเมรุ ทั้ง 4 มุมของพระเมรุ เรียกว่ำ ซ่ำง หรือ ซ่ำงเมรุ ในงำนพระบรมรำ ชำนุเครำะห์ พระรำชำนุเครำะห์ พระอนุเครำะห์ที่จัดตำมวัดต่ำงๆ จะมีอำสน์สงฆ์เป็นที่นั่งสวดพระอภิธรรม แต่บำงวัดก็มีเตียงสวด หรือมีซ่ำงด้วย เช่น วัดมหำธำตุยุวรำชรังสฤษฎิ์ และวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนำรำม เป็นต้น *ซ่ำง หมำยถึง สิ่งปลูกสร้ำงชั่วครำวอย่ำงปะร ำ มียกพื้นอยู่ข้ำงใน ส ำหรับพระสงฆ์นั่งสวดพระอภิธรรม ตั้งอยู่ 4 มุมเมรุ - 4 -
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี 2.ตู้พระธรรม คือ ตู้ที่บรรจุคัมภีร์พระอภิธรรมไว้ภำยใน ตั้งอยู่ที่หน้ำพระพิธีธรรม ในพิธีสวดพระ อภิธรรมศพ ตู้พระธรรมนี้มีระเบียบกำรใช้ในงำนหลวงต่ำงๆ มี 4 แบบ คือ 2.1 ตู้พระธรรมทองทึบ ใช้ในสวดพระอภิธรรมงำนพระบรมศพและพระบรมวงศำนุวงศ์ชั้น เจ้ำฟ้ำขึ้นไป สมเด็จพระสังฆรำชเจ้ำ และสมเด็จพระสังฆรำช 2.2 ตู้พระธรรมประดับกระจก ใช้ในงำนสวดพระอภิธรรม พระบรมวงศำนุวงศ์ชั้น พระองค์เจ้ำ และรำชนิกุล 2.3 ตู้พระธรรมลายรดน าใหญ่ ใช้ในงำนศพพระรำชำคณะ ข้ำรำชกำรชั้นผู้ใหญ่ องคมนตรี ประธำนศำลฎีกำ ประธำนศำลรัฐธรรมนูญ และรัฐมนตรีซึ่งเสียชีวิตขณะด ำรงต ำแหน่ง 2.4 ตู้พระธรรมลายรดน าเล็ก ใช้ในงำนศพพระบรมรำชำนุเครำะห์ พระรำชำนุเครำะห์ และพระอนุเครำะห์ - 5 -
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี ส่วนตู้อภิธรรมที่พบเห็นทั่วไปในงำนศพเป็นตู้อภิธรรมแบบทั่วไป 3.คัมภีร์พระอภิธรรม แต่เดิมมำจะตั้งคัมภีร์พระอภิธรรม ไว้บนตู้พระอภิธรรม ในขณะที่สวดสันนิษฐำนว่ำ เพื่อให้พระสงฆ์ อ่ำนในเวลำสวดเพื่อป้องกันควำมผิดพลำด ปัจจุบันนี้มิได้น ำออกวำงบนตู้พระธรรม คงบรรจุอยู่ในตู้พระธรรม และพระพิธีธรรมก็มิได้อ่ำนในขณะสวดแต่ประกำรใด และในกำรเชิญศพเวียนเมรุ พระสงฆ์จะนั่งเสลี่ยงอ่ำน คัมภีร์พระอภิธรรม 4.พัดยศพระราชาคณะ ชั นสามัญยกเป็นพัดยศประจ าต าแหน่ง‘พระราชาคณะชั นสามัญยก’ (พระราชาคณะที่ไม่ได้เป็นมหาเปรียญ) ใช้ตั้งติดตรงกลำงตู้พระธรรม มีที่มำอย่ำงไรไม่ปรำกฏแต่มีกำรสันนิษฐำนว่ำในกำร พระศพ ในกรณี ที่พระบำทสมเด็จพระเจ้ำอยู่หัว และสมเด็จพระรำชินี เสด็จมำทรงบ ำเพ็ญพระรำชกุศลเป็นกำรส่วนพระองค์ พระสงฆ์ต้องถวำยอดิเรก และพระสงฆ์ที่จะถวำยอดิเรกได้ ต้องเป็นพระรำชำคณะต้องใช้พัดยศ เนื่องจำกแต่ ก่อน พระรำชำคณะมีจ ำนวนน้อย เมื่อถึงครำวจ ำเป็นรีบด่วน อำจท ำให้ไม่สำมำรถหำพัดยศได้ทัน จึงจัดพัดยศ มำตั้งเตรียมไว้ และเหตุที่ใช้พัดยศพระรำชำคณะชั้นสำมัญยกซึ่งเป็นพัดยศพระรำชำคณะชั้นต้นนี้ เพรำะมี ธรรมเนียมว่ำ พระสงฆ์ที่มีสมณศักดิ์สูง สำมำรถใช้พัดยศสมณศักดิ์ชั้นต่ ำกว่ำได้ แต่พระสงฆ์จะใช้พัดยศที่สูง กว่ำสมณศักดิ์ของตนมิได้ ปัจจุบันพระสงฆ์สมณศักดิ์มีจ ำนวนมำก กำรสื่อสำรตลอดทั้งยำนพำหนะสะดวก เมื่อ เกิดมีกรณีดังกล่ำว เจ้ำหน้ำที่สำมำรถนิมนต์พระรำชำคณะมำได้ทันท่วงที กำรตั้งพัดยศไว้คงถือตำมธรรมเนียม เดิม และถือเป็นเอกลักษณ์งำนหลวงอีกประกำรหนึ่งด้วย - 6 -
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี 5.พัดพิธีธรรม เป็นพัดหน้ำนำง พื้นแพรสี ปักไหมทอง ด้ำมไม้คำบตับ ยอดงำ ส้นงำ หนึ่งส ำรับ มี ๔ สี เรียงตำมล ำดับคือ เหลือง แดง น้ ำเงิน เขียว มีควำมหมำยดังนี้ - พัดยศพื้นแพรสีเหลือง หมำยถึง เปรียญธรรม ๖ ประโยค - พัดยศพื้นแพรสีแดง หมำยถึง เปรียญธรรม ๕ ประโยค - พัดยศพื้นแพรสีน้ ำเงิน หมำยถึง เปรียญธรรม ๔ ประโยค - พัดยศพื้นแพรสีเขียว หมำยถึง เปรียญธรรม ๓ ประโยค พระสงฆ์ ใช้พัดตั้งตรงหน้ำขณะท ำกำรสวดพระอภิธรรม พระพิธีธรรมมีพัดประจ ำต ำแหน่ง เรียกว่ำ พัดพิธีธรรม ใช้ตั้งตรงหน้ำเวลำสวด พัดพิธีธรรมมีจ ำนวน 4 ด้ำม ลักษณะเป็นพัดหน้ำนำง แต่ละด้ำมมีสี ต่ำงกัน คือสีเหลือง สีแดง สีน้ ำเงิน และสีเขียว เป็นผ้ำแพร สีพื้น เหมือนกันทั้งสองด้ำน ปักไหมทอง เป็น ลักษณะคล้ำยรัศมีจำกใจกลำงพัด ด้ำมเป็นไม้ ลักษณะตับคำบใบพัดไว้ ตรงกลำงท ำไม้เป็นแผ่นรูวงกลมรี แกะ ตัวอักษรด้วยมุก ค ำว่ำพระพิธีธรรม แล้วฝังลงในเนื้อไม้ ยอดพัด และสันพัดเป็นงำ (ปัจจุบันเปลี่ยนเป็นวัสดุ คล้ำยงำแล้ว) พัดพิธีธรรมนี้เมื่อใช้ในขณะสวดจะมีวิธีนั่งสวดและเรียงพัด เป็น 2 แบบ ได้แก่ เรียงตำมล ำดับศักดิ์ ของพัดยศและเรียงตำมคู่ กำรเรียง ตำมล ำดับศักดิ์ของพัด คือ สีเหลือง สีแดง สีน้ ำเงิน สีเขียว ส่วนกำรเรียง ตำมคู่นั้น ลักษณะพัดพระพิธีธรรม และกำรใช้ไว้ดังนี้ “…พัดยศพระพิธีธรรม มี4 ด้ำน มีสีต่ำงๆ กันดังนี้ สีเหลือง ส ำหรับแม่คู่รูปที่ 1 สีแดงส ำหรับ แม่คู่รูปที่ 2 สีน้ ำเงิน เคียงแม่คู่รูปที่ 1 สีเขียว เคียงแม่คู่รูปที่ 2 เฉพำะพัดยศพระพิธีธรรมนี้ตรงใจกลำงพัดยศ ช่ำงสลักแกะด้วยมุก เป็นอักษรว่ำพระพิธีธรรมฝั่งอยู่” (เริง อรรถวิบูลย์. เล่ม 1, 2512. หน้ำ 45.) แม่คู่รูปที่ 1 แม่คู่รูปที่ 2 เคียงแม่คู่รูปที่ 1 เคียงแม่คู่รูปที่ 2 - 7 -
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี กำรเรียงพัดพระพิธีธรรมและวิธีกำรนั่งสวดตำมที่กล่ำวถึง ก็จะเป็น สีน้ ำเงิน สีเหลือง สีแดง สีเขียว เพรำะสีเหลืองกับสีแดง เป็น แม่คู่ นั่งอยู่ตรงกลำง ส่วนสีน้ ำเงินเป็นลูกคู่ของสีเหลืองต้องนั่งด้ำนขวำของสี เหลือง สีเขียวเป็นลูกคู่ของสีแดง ต้องนั่งด้ำนซ้ำยของสีแดง ส่วนกำรใช้พัดพระพิธีธรรมในพิธีกำรอื่น เช่น สดับปกรณ์ มำติกำ บังสุกุล เป็นต้น นิยมนั่งเรียงตำมล ำดับศักดิ์ของพัดยศ คือ สีเหลือง สีแดง สีน้ ำเงิน สีเขียว (กรมกำรศำสนำ กระทรวงวัฒนธรรม. (2560). พระพิธีธรรม.) สรุป กำรสวดพระอภิธรรม เป็นพิธีกรรมทำงพระพุทธศำสนำ ที่ถือเป็นธรรมเนียมหรือประเพณีที่พระสงฆ์ และพุทธศำสนิกชนใช้เป็นพิธีบ ำเพ็ญกุศลที่เกี่ยวเนื่องกับศพหรือผู้ตำย ซึ่งเจ้ำภำพจะนิมนต์พระสงฆ์ จ ำนวน ๔ รูป ไปสวดยังสถำนที่ตั้งศพผู้ตำย โดยมำกจะเป็น เวลำช่วงค่ ำๆ หรือตอนกลำงคืนตำมที่เจ้ำภำพสะดวก (หำกเป็นพระศพ ของเจ้ำนำยจะจัดให้มีกำรสวดทั้งกลำงวันและกลำงคืนตำมจ ำนวนวันที่ก ำหนด) พระสงฆ์ที่ นิมนต์มำสวดถ้ำเป็นศพของผู้ตำยที่เป็นสำมัญชน ก็จะนิมนต์พระสงฆ์ทั่วไป จ ำนวน ๔ รูป มำสวด แต่ถ้ำเป็น ศพของบุคคล หรือข้ำรำชกำรผู้ใหญ่ที่ได้รับพระบรมรำชำนุเครำะห์จำกสถำบันพระมหำกษัตริย์ ตลอดจน พระศพเจ้ำนำย ส ำนักพระรำชวังจะมีหมำยรับสั่ง ให้กรมกำรศำสนำวำงฎีกำนิมนต์ “พระพิธีธรรม” พระอภิธรรม กล่ำวถึงหลักส ำคัญ ๔ ประกำร คือ ๑.จิต ๒.เจตสิก ๓.รูป และ๔.นิพพำน ดังนั้นจึง นิยมนิมนต์พระ ๔ รูป เท่ำจ ำนวนหลักธรรมดังกล่ำว และพระจ ำนวน ๔ รูป ก็ครบองค์สงฆ์พอดีส่วนท ำนองใน กำรสวดพระอภิธรรม มีควำมแตกต่ำงกันไป เช่น ท ำนองหลวง ท ำนองของภูมิภำคท้องถิ่น รวมทั้งบทสวด ภำษำบำลี และกำรสวดแปลเป็นภำษำไทย ก็ขึ้นอยู่กับขนบธรรมเนียมประเพณีของแต่ละท้องถิ่นหรือภูมิภำค ด้วยเช่นกัน บรรณานุกรม พระธรรมปิฎก. พระไตรปิฎก สิ่งที่ชำวพุทธควรรู้, ๒๕๔๘. หน้ำ ๔๔ – ๔๘. พระธรรมปิฎก. พจนำนุกรมพุทธศำสตร์ ฉบับประมวลธรรม, ๒๕๔๖. หน้ำ ๗๔. กรมกำรศำสนำ กระทรวงวัฒนธรรม. (๒๕๖๐). พระพิธีธรรม. (พิมพ์ครั้งที่ ๒). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหำจุฬำ ลงกรณรำชวิทยำลัย. พระพจนำรถ ปภำโส. (2551). หนังสือธรรมลีลำ ฉบับที่ 87 . วัดรำชบพิธสถิตมหำสีมำรำม. กรุงเทพฯ. - 8 -