กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี บายศรี ส าหรับใช้ในพิธีกรรมเพื่อความเป็นสิริมงคล เรียบเรียงโดย นำยสิทธิโชค แพงทอง นักวิชำกำรวัฒนธรรมปฏิบัติกำร กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี ************************************************************************************************** ความเป็นมา บำยศรี คนไทยส่วนใหญ่รู้จักและคุ้นเคย เพรำะเห็นในพิธีกรรมต่ำง ๆ ทุกภำคของประเทศไทย เช่น กำรสู่ขวัญ กำรท ำขวัญข้ำว กำรบวงสรวงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ กำรไหว้ครู นำฏศิลป์ดนตรี และพิธีสมโภชพระพุทธรูป เป็นต้น ซึ่งพิธีกรรมเหล่ำนี่ต้องใช้บำยศรีเป็นเครื่องประกอบทั้งสิ้น ค ำว่ำ บำยศรี หมำยถึง เครื่องเชิญขวัญ หรือ รับขวัญ ท ำด้วยใบตอง รูปคล้ำยกระทง เป็นชั้นๆ มี ขนำดใหญ่ เล็กสลับขึ้นไปตำมล ำดับ เป็น 3 ชั้น 5 ชั้น 7 ชั้น 9 ชั้น มีเสำปักตรงกลำงเป็นแกน มีเครื่องสังเวย อยู่ในบำยศรี และมีไข่ขวัญเสียบอยู่บนยอดบำยศรี บำยศรีไม่มีหลักฐำนที่แน่นอน แต่มีข้อสันนิษฐำนว่ำมีมำตั้งแต่สมัยอยุธยำแล้ว เนื่องจำกมีกำรกล่ำวถึง บำยศรีในวรรณกรรมมหำชำติค ำหลวงกัณฑ์มหำรำช ซึ่งแต่งในสมัยอยุธยำว่ำ“แล้ว ธ ก็ให้บอกบำยศรีบอกมิ่ง” อีกทั้งศิลปวัตถุตู้ลำยรดน้ ำสมัยอยุธยำ ก็ปรำกฏเรื่องรำวเกี่ยวกับบำยศรี บำยศรีต้องใช้ใบตองเป็นหลัก ซึ่งตำมคติของพรำหมณ์เชื่อว่ำใบตองเป็นของบริสุทธิ์สะอำด ไม่มีมลทิน ของอำหำรเก่ำปนเปื้อนเหมือนถ้วยชำม จึงน ำมำท ำภำชนะใส่อำหำรเป็นรูปกระทง ต่อมำจึงได้มีกำรประดับ ประดำตกแต่งให้สวยงำมขึ้น จะเห็นได้ว่ำทุกช่วงชีวิตตั้งแต่แรกเกิดจนกระทั่งเข้ำสู่วัยชรำ จะมีเรื่องกำรท ำขวัญ ต่ำง ๆ ที่เกี่ยวกับกำรด ำเนินชีวิตของคนไทย เช่น ท ำขวัญแรกเกิด ท ำขวัญเดือนกำรโกนผมไฟ กำรโกนจุก กำร เลื่อนยศเลื่อนต ำแหน่ง กำรกลับสู่บ้ำนเกิด กำรต้อนรับแขกผู้มำเยือน ซึ่งล้วนแต่เป็นกำรปฏิบัติเพื่อควำม เจริญรุ่งเรืองมั่นคงของชีวิต เสริมสร้ำงจิตใจ และกำรด ำเนินชีวิตให้มีควำมรำบรื่น ดังนั้นบำยศรีจึงจัดเป็น สัญลักษณ์ หนึ่งของพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตของคนไทย โดยทั่วไปบำยศรีจะแบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ 1.บายศรีของราษฎร ได้แก่บำยศรีที่จัดท ำขึ้นเพื่อใช้ในพิธีกรรมต่ำงๆ ของรำษฎร ซึ่งแต่ละท้องถิ่นก็มีรำยละเอียดแตกต่ำง กันแบ่งเป็น 2 ชนิด คือ 1.1 บายศรีปากชาม เป็นบำยศรีขนำดเล็ก ท ำจำกใบตองมำม้วนเป็นรูปกรวย ข้ำงในใส่ข้ำวสุก ตั้งกรวยคว่ ำไว้กลำงชำมขนำดใหญ่ ให้ยอดแหลมของกรวยอยู่ด้ำนบน และบนยอดให้ใช้ไม้เสียบไข่สุกปอก เปลือกที่เรียกว่ำ “ไข่ขวัญ” ปักไว้โดยมีดอกไม้เสียบต่อขึ้นอีกที กำรจัดท ำบำยศรีเพื่อประกอบพิธีเพื่อประกอบ บำยศรีพิธีกรรมตอนเช้ำ มักจะมีเครื่องประกอบบำยศรีเป็นอำหำรง่ำยๆ เช่น ข้ำว ไข่ กล้วย และแตงกวำ ถ้ำเป็นหลังเที่ยงไปแล้ว ไม่นิยมใส่ข้ำว ไข่ แต่จะใช้ดอกบัวเสียบยอดกรวยแทน และใช้ดอกไม้ตกแต่งแทนกล้วย และแตงกวำ
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี - 2 - 1.2 บายศรีใหญ่หรือบายศรีต้น เป็นบำยศรีที่มีขนำดใหญ่กว่ำบำยศรีปำกชำม นิยมท ำเป็น 3 ชั้น 5 ชั้น และ 7 ชั้น หรือบำงทีก็ท ำถึง 9 ชั้น ด้วยเหตุว่ำน ำคติเรื่องฉัตรมำเกี่ยวข้อง ซึ่งแท้จริงแล้ว กำรท ำบำยศรี ใหญ่หรือบำยศรีต้นนี้ไม่มีก ำหนดชั้นตำยตัว สุดแต่ผู้ท ำจะเห็นว่ำสวยงำม ถ้ำท ำชั้นมำกก็ถือว่ำเป็นเกียรติมำก และในแต่ละชั้นของบำยศรีมักใส่อำหำร ขนม ดอกไม้ ธูปเทียนลงไปด้วย ปัจจุบันทั้งบำยศรีปำกชำมและ บำยศรีใหญ่อำจจะใช้วัสดุอื่นๆ แทนใบตองซึ่งหำได้ยำกขึ้น เช่น ใช้ผ้ำ กระดำษหรือวัสดุเทียมอื่นๆ ที่คล้ำย ใบตองมำตกแต่ง แต่รูปแบบโดยทั่วไปก็ยังคงลักษณะบำยศรีอยู่ 2. บายศรีของหลวง ประวัติควำมเป็นมำของบำยศรีของหลวง ยังไม่มีค ำกล่ำวถึงและยืนยันชัดเจนว่ำมีประวัติควำมเป็นมำ อย่ำงไร เริ่มมีกำรท ำขวัญตั้งแต่เมื่อใด ทรำบเพียงว่ำ เป็นบำยศรีที่ใช้ในพระรำชพิธีอันเกี่ยวเนื่องกับ พระมหำกษัตริย์ หรือพรบรมวงศำนุวงศ์ ทั้งพระรำชพิธีที่จัดให้มีขึ้นตำมแบบแผนโบรำณรำชประเพณี บำยศรีของหลวงมี 3 ชนิด คือ 2.1 บายศรีต้น เป็นบำยศรีที่ท ำด้วยใบตอง มีแป้นไม้เป็นโครงมีลักษณะอย่ำงบำยศรีของรำษฎร แต่จะมี 3 ชั้น 5 ชั้น 7 ชั้น และ 9 ชั้น 2.2 บายศรีแก้ว ทอง เงิน บำยศรีประเภทนี้ ประกอบด้วยพำนแก้วขนำดใหญ่-เล็ก วำงซ้อนกันขึ้นไป ตำมล ำดับเป็นชั้นๆ ๕ ชั้น พำนทองและพำนเงินวำงซ้อนกัน ๕ ชั้นเช่นเดียวกับพำนแก้ว รวมเป็นพำนบำยศรี ๓ ชนิด วำงบำยศรีแก้วไว้ตรงกลำง บำยศรีทองตั้งด้ำนขวำ และบำยศรีเงินตั้งด้ำนซ้ำยของผู้ที่จะได้รับกำร สมโภช บำยศรีประเภทนี้ มี ๒ ส ำรับ คือ บำยศรีแก้ว ทอง เงิน ส ำรับใหญ่ และ บำยศรีแก้ว ทอง เงิน ส ำรับ เล็ก บำยศรีแก้ว ทอง เงิน ส ำรับใหญ่นั้น พำนที่ใช้มีขนำดใหญ่กว่ำ ใช้ส ำหรับงำนพระรำชพิธีอย่ำงใหญ่ หรือ งำนพระรำชพิธีที่มีกำรสมโภชเวียนเทียนโดยผู้เวียนเทียนต้องยืนเวียนเทียน ส่วนบำยศรีแก้ว ทอง เงิน ส ำรับ เล็ก ขนำดของพำนที่ใช้จะเล็กลง ใช้ในกำรพระรำชพิธีอย่ำงเล็ก ส ำหรับกำรสมโภชเวียนเทียนโดยผู้เวียนเทียน นั่งเวียนเทียนโดยจะตั้งบำยศรีแก้วไว้ตรงกลำง บำยศรีทองทำงขวำ และบำยศรีเงินตั้งทำงซ้ำยของผู้รับกำร สมโภช 2.3 บายศรีตองรองทองขาว เป็นบำยศรีท ำด้วยใบตองอย่ำงบำยศรีของรำษฎรที่เรียกว่ำ บำยศรี ใหญ่ หรือบำยศรีต้น มี ๕ ชั้น หรือ ๗ ชั้น ตัวบำยศรีม้วนเป็นกรวยมุมแหลมซ้อน ๓ ชั้น เจิมรอบแป้นไม้ รัดเอว บำยศรีด้วยหยวกกล้วย ตรงกลำงท ำเป็นดอกประจ ำยำมซึ่งท ำจำกมะละกอและฟักทองแกะสลัก บำยศรี ประเภทนี้เมื่อท ำเสร็จแล้วจะน ำไปตั้งบนพำนทองขำวขนำดใหญ่ จึงเรียกว่ำ บำยศรีตองรองทองขำว ส่วนใหญ่ จะตั้งคู่กับบำยศรีแก้ว ทอง เงิน ส ำรับใหญ่ ใช้ในกำรพระรำชพิธีอย่ำงใหญ่ เช่น พระรำชพิธีสมโภชขึ้นระวำง ช้ำงส ำคัญ เป็นต้น เดิมบำยศรีประเภทนี้ใช้ในกำรพระรำชพิธีโสกันต์ และกำรพระรำชพิธีอุปสมบทนำคหลวงที่ เป็นพระรำชวงศ์ชั้นหม่อมเจ้ำขึ้นไป ต่อมำได้เลิกธรรมเนียมดังกล่ำวไปตำมกำลสมัย
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี - 3 - กำรใช้บำยศรี ส่วนใหญ่จะใช้ในกำรกระท ำขวัญต่ำงๆ ที่เป็นพระเพณีเกี่ยวกับชีวิต เช่น กำรท ำขวัญ เดือน กำรท ำขวัญนำค ท ำขวัญแต่งงำน (นิยมในภำคเหนือ อีสำน) ท ำขวัญนำ ท ำขวัญแม่โพสพ หรือแม้แต่กำร ท ำขวัญสัตว์ อย่ำงวัว ควำย เป็นต้น รวมไปถึงพิธีกรรมที่เกี่ยวกับกำรท ำมำหำกิน กำรบวงสรวงสังเวย และกำร สมโภชต่ำงๆ เช่น กำรตั้งศำลพระภูมิ กำรวำงศิลำฤกษ์ กำรไหว้เทวดำอำรักษ์ กำรบูชำครูช่ำงๆ ฯลฯ ความส าคัญและคุณค่าแห่งมรดกภูมิปัญญา ปัจจุบันกำรท ำบำยศรีจะพบเห็นทั่วไปในชุมชนทั้ง ๔ ภำคของประเทศไทย ซึ่งแต่ละภูมิภำคจะมี รูปลักษณ์ และวิธีกำรประดิษฐ์ที่แตกต่ำงกัน บายศรีภาคกลาง ได้รับอิทธิพลมำจำกศำสนำพรำหมณ์ (ฮินดู) และมีหลำยรูปแบบ เนื่องมำจำก ภำคกลำงเป็นที่ตั้งของรำชส ำนัก คนไทยมีฝีมือประณีตประดิดประดอย จึงสำมำรถโยงบำยศรีให้เข้ำกับควำม เชื่อของประเพณีและวัฒนธรรมต่ำงๆ แต่ละชุมชนได้โดยค ำที่ใช้เรียกส่วนประกอบต่ำงๆ ของบำยศรีดังนี้ ๑. ตัว หรือ นิ้ว บายศรี หมำยถึง กำรม้วนใบตองให้เป็นตัวหรือนิ้ว แล้วน ำเอำดอกพุดหรือดอกรัก พลำสติกใส่ตรงหัวของม้วนใบตอง จำกนั้นจับม้วนให้มีลักษณะกลมและมียอดแหลม หำกจะใช้ดอกพุด ดอกรัก หรือดอกมะลิสด ควรเสียบภำยหลัง เพรำะดอกไม้สดจะบำนดูไม่สวยงำม ๒. ปั้น หรือ องค์ บายศรี(ลักษณะที่ใช้เรียก) หมำยถึง ตัวหรือนิ้วที่น ำมำนุ่งผ้ำด้วยใบตองรวมกัน เช่น น ำตัวหรือนิ้วมำนุ่งผ้ำเรียงกันในลักษณะ ๓ นิ้ว ๕ นิ้ว ๗ นิ้ว ๙ นิ้ว ๑๖ นิ้ว หรือ 32 นิ้ว ก็เรียกว่ำได้ ๑ ปั้น หรือ ๑ องค์ ตัว หรือ นิ้ว ปั้น หรือ องค์
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี - 4 - ๓. แม่ และ ลูก บายศรีหมำยถึง ตัวหรือนิ้วที่น ำมำนุ่งผ้ำด้วยใบตองรวมเป็นปั้นหรือองค์ เรียกว่ำ แม่ หรือลูก โดยตัวที่ประกอบเข้ำไปไม่ว่ำจะเป็น ๓ มุม หรือ ๔ มุม ก็ตำม จะเรียกว่ำ "แม่" ส่วนตัวที่แทรก ระหว่ำงตัวใหญ่นั้น จะเรียกว่ำ "ลูก" เช่น แม่ ๕ ลูก ๓ และไม่มีแม่จะน้อยกว่ำ ๕ หรือลูกน้อยกว่ำ ๓ มีแต่ จะต้องสูงขึ้นไปตำมล ำดับ เช่น แม่ ๗ ลูก ๕ หรือ แม่ ๙ ลูก ๕ ซึ่ง บำยศรีภำคกลำงพอจ ำแนกลักษณะได้ดังนี้ ๑. บายศรีปากชาม ๒. บายศรีเทพ ๓. บายศรีพรหม บายศรีพรหมสี่หน้า ๔. บายศรีตอ ๕. บายศรีหลัก (บายศรีต้น หรือบายศรีพระเกตุ) ๖. บายศรีขันธ์ ๕ ลูก 5 แม่ 9
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี - 5 - บายศรีภาคเหนือ บำยศรีสู่ข้ำวเอำขวัญ หรือกำรฮ้องขวัญของภำคเหนือเป็นประเพณีมงคลที่ ต้องกำรให้ผู้ได้รับกำรท ำบำยศรีมีควำมสุขสวัสดี เพรำะขวัญได้รับกำรผูกไว้ไม่ให้หนีไปไหน คนที่มีขวัญอยู่กับ ตัวย่อมเป็นคนมีก ำลังใจดี มีสภำพจิตใจมั่นคงเข้มแข็ง ในสมัยโบรำณ จึงให้ท ำกำรสู่ข้ำวเอำขวัญหรือฮ้องขวัญ พิธีกรรมในกำรสู่ข้ำวเอำขวัญหรือฮ้องขวัญนั้น ปู่อำจำรย์จะเป็นเจ้ำพิธีหรือผู้ท ำพิธี โดยน ำบำยศรีมำวำง ตรงหน้ำผู้รับกำรเรียกขวัญ เพื่อปัดเครำะห์ไล่เสนียดจัญไร แล้วกล่ำวประวัติผู้ได้รับกำรท ำบำยศรีเรียกขวัญ ๓๒ ขวัญ มัดมือให้โอวำทแก่ผู้รับบำยศรี แล้วอวยพร จำกนั้นผู้รับบำยศรีมอบของแก่ปู่อำจำรย์ ซึ่ง บำยศรีของภำคเหนือจ ำแนกลักษณะได้ดังนี้ ๑. บายศรีหลวงหรือบายศรีใหญ่ ๒. บายศรีนมแมว ขันผูกมือหรือขันมัดมือ บายศรีภาคอีสาน ภำษำถิ่นจะเรียก ว่ำ “พำขวัญ” หรือ “พำนพำขวัญ” ส่วนใหญ่ ใช้ ประกอบกำรท ำขวัญเหมือนกับภำคอื่น ๆ กล่ำวคือ จะใช้ท ำพิธีท ำขวัญให้กับคน สัตว์ และสิ่งของ เช่น ได้เรือน ใหม่ (ขึ้นบ้ำนใหม่) ท ำขวัญให้เกวียน ท ำขวัญให้วัวควำย ท ำขวัญ ให้คนป่วย ตลอดจนต้อนรับแขกผู้มำเยือน
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี - 6 - ซึ่ง บำยศรีภำคอีสำนจ ำแนกลักษณะได้ดังนี้ 1.บาศรี หรือพาขวัญ หรือพานบายศรี 2.ขันหมากเบ็ง บายศรีภาคใต้พำนบำยศรี (หรือที่เรียกกันในภำษำท้องถิ่นว่ำ บุหงำซีเระ หรือบุหงำซือรี) บุหงำซีเระ หมำยถึง บำยศรีประดิษฐ์แบบชำวไทยมุสลิมลักษณะหนึ่ง โดยกำรน ำดอกไม้สด ใบพลูมำประดิษฐ์ ในลักษณะต่ำงๆ ให้สวยงำมหลำยรูปแบบ บุหงำ แปลตำมภำษำมลำยู คือ "ดอกไม้" ซีเระ แปลตำมภำษำมลำยู คือ "พลู" ขบวนบุหงำซีเระ (ขบวนบำยศรี) ท ำเพื่อร่วมในประเพณีแห่นก ผู้ทูนพำนบำยศรีต้องเป็นสตรี ที่ได้รับ กำรคัดเลือกว่ำ เป็นผู้มีรูปร่ำงงดงำม ได้สัดส่วน แต่งกำยด้วยเสื้อผ้ำที่สวยงำมหลำกสีสันตำมประเพณีท้องถิ่น พำนที่ใส่บำยศรี หรือที่เรียกว่ำ อำเนำะกำซอ ใช้พำนทองเหลือง และนิยมใช้พำนจ ำนวนคี่ คือ ๓ พำน ๕ พำน ๗ พำน หรือ ๙ พำน บทสรุป ควำมก้ำวหน้ำทำงวิทยำศำสตร์ได้แพร่หลำยกว้ำงขวำง กำรพัฒนำประเทศมุ่งสู่อุตสำหกรรม และ อิทธิพลวัฒนธรรมตะวันตกได้เข้ำมำจนท ำให้ควำมเชื่อต่ำงๆ เปลี่ยนไป รูปแบบของพิธีกรรมหลำยอย่ำง ก็ได้ เปลี่ยนแปลงไปด้วย ดังจะเห็นว่ำ มีบำยศรีส ำเร็จรูปเกิดขึ้น ในปัจจุบันมักไม่ค่อยมีโอกำสได้พบเห็นกำรท ำขวัญ ต่ำงๆ เช่น ท ำขวัญเด็ก โกนจุก บวชนำค แต่งงำน หรือท ำขวัญเสำเรือน ผู้เฒ่ำ ผู้แก่ที่มีควำมรอบรู้และ เคร่งครัดในประเพณีก็หำยำกมำกขึ้น นอกจำกนี้ ช่ำงท ำบำยศรีนับวันยิ่งจะลดน้อยลงทุกที หรือจ ำกัดอยู่ในวง วิชำช่ำงหรือผู้ที่ได้รับกำรสืบทอดต่อมำเท่ำนั้น อย่ำงไรก็ตำม พิธีกรรมที่ต้องใช้บำยศรีเป็นหลักในกำรประกอบ พิธีนั้นยังคงยึดถือปฏิบัติอยู่ในบำงท้องถิ่น โดยเฉพำะในภำคอีสำน และภำคเหนือ ส่วนในพิธีของหลวงนั้น ถือว่ำ ยังคงรักษำและยึดมั่นในแบบแผนประเพณีอย่ำงเคร่งครัด ซึ่งบำยศรี ได้รับกำรประกำศขึ้นบัญชีเป็น มรดกภูมิปัญญำทำงวัฒนธรรมของชำติ ประจ ำปีพุทธศักรำช ๒๕๕๖ ดังนั้น บำยศรีจึงยังคงเป็นมรดกทำง วัฒนธรรมที่อนุชนรุ่นหลังจะได้รู้จัก และชื่นชมในภูมิปัญญำของบรรพชนสืบไป.
กลุ่มอ ำนวยกำรพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำนที่ 2 สิงห์บุรี และกลุ่มพิธีกำรศพที่ได้รับพระรำชทำน ส ำนักงำนวัฒนธรรมจังหวัดสิงห์บุรี - 7 - บรรณานุกรม สำรำนุกรมไทยส ำหรับเยำวชนฯ. เล่มที่ 38. เรื่องที่ 2 บำยศรี. สืบค้น วันที่ 08/05/2567 https://www.saranukromthai.or.th/sub/book/book.php?book=38&chap=2&page=chap2.htm ศูนย์สำรสนเทศอีสำนสิรินธร มหำวิทยำลัยมหำสำรคำม. 2566. บำยศรี: เครื่องใช้ในพิธีกรรมเพื่อควำมเป็น สิริมงคล (ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์). สืบค้น วันที่ 08/05/2567 https://isancenter.msu.ac.th/?p=1287 เบญจมำศ แพทอง. (2540). บำยศรี:สัญลักษณ์ของพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับชีวิต. กรุงเทพฯ: กรมศิลปำกร. * หมำยเหตุ: ภำพประกอบบำงส่วนมำจำกสื่ออิเล็กทรอนิกส์