รายละเอียดหลักสูตร อสม.buddy Lopburi v.5

หลกั สูตร อสม. บดั ดี้

คู่มืออบรม อสม.

อสม. บดั ด้ี เพอ่ื ชีวีเดก็ ไทย

คำนำ

คมู่ ือฝึกอบรมในงานอนามยั แม่และเด็กเลม่ น้ี จดั ทาข้นึ เพ่ือใชเ้ ป็นแนวทางในการจดั อบรมพฒั นา
ศกั ยภาพอาสาสมคั รสาธารณสุขประจาหมบู่ า้ น (อสม.) มุ่งเนน้ การคน้ หาหญิงวยั เจริญพนั ธุ์ ที่ตอ้ งการมีบุตรได้
ทานยาเสริมธาตเุ หลก็ เพ่ือเตรียมตวั สาหรับการต้งั ครรภ์ ใหค้ วามช่วยเหลือหญิงท่ีไมค่ วรต้งั ครรภใ์ หป้ ลอดภยั
จากอนั ตรายจากการต้งั ครรภ์ คน้ หาหญิงต้งั ครรภใ์ หฝ้ ากครรภค์ ุณภาพ ปลอดภยั จากภาะวะเสี่ยงสูงจากการ
ต้งั ครรภ์ และคน้ หาเด็กท่ีมีพฒั นาลา่ ชา้ ใหม้ ีพฒั นาการ การเจริญเติบโตเตม็ ตามศกั ยภาพของเด็ก เป็นการสร้าง
โอกาสใหเ้ ด็กทกุ คนไดเ้ ติบใหญ่เป็นอนาคตท่ีสดใสของชาติตอ่ ไป คู่มือเล่มน้ีสามารถปรับใชต้ ามความ
เหมาะสมในการใหค้ วามรู้แก่อาสาสมคั รสาธารณสุขประจาหมูบ่ า้ น เพ่ือใหเ้ ดก็ ในจงั หวดั ลพบุรีมีสุขภาพท่ี
แขง็ แรง ปลอดภยั

หวงั เป็นอยา่ งยง่ิ วา่ คู่มือเลม่ น้ีจะก่อใหเ้ กิดประโยชน์กบั ผทู้ ่ีเก่ียวขอ้ งทกุ ฝ่ายที่เป็นกาลงั สาคญั ในการ
พฒั นาสุขภาพเดก็ ไทยและขอขอบคณุ คณะผจู้ ดั ทาทกุ ทา่ นไว้ ณ โอกาสน้ี

กลมุ่ งานส่งเสริมสุขภาพ
สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั ลพบรุ ี

สำรบัญ หนา้

คานา 1
1
สารบญั 2
2
สถานการณ์งานอนามยั แม่และเด็ก
3
ความหมาย อสม. บดั ด้ี 4
5
แนวทางการดาเนินงาน อสม. บดั ด้ี 6
8
หลกั ในการดาเนินงาน อสม. บดั ด้ี 9
14
บทบาท อสม. บดั ด้ี 15
15
- ระยะก่อนต้งั ครรภ์ 18
- ระยะต้งั ครรภ์ 19
- ระยะใกลค้ ลอด 19
- ระยะหลงั คลอด 22
24
ใบความรู้ ระยะก่อนต้งั ครรภ์
ใบความรู้ระยะต้งั ครรภ์
ใบความรู้ระยะใกลค้ ลอด
ใบความรู้ระยะหลงั คลอดและเดก็ อายุ 0-6 ปี
- การเล้ียงลกู ดว้ ยนมแม่
-โภชนาการสาหรับเด็กเลก็ อายุ 1-6 ปี
-ความสาคญั ของยาน้าเสริมธาตุเหลก็ (ตอ้ งไดร้ ับถึงอายุ 6 ปี )
-การทาความสะอาดฟันให้เด็ก 6 เดือนถึง 5 ปี
- พฒั นาการเดก็ แรกเกิด-6 ปี
ตวั อยา่ งแผนการสอน
ภาคผนวก QR Code คลิป วดี ีโอ

สถำนกำรณ์ สำเหตแุ ละผลกระทบ 1

สืบเน่ืองจากสถานการณ์งานอนามยั แมแ่ ละเดก็ ในจงั หวดั ลพบุรี ยงั พบอตั ราการตายค่อนขา้ งสูง โดยใน
ปี 2564 พบมารดาเสียชีวิต 4 ราย และในปี 2565 พบ 3 ราย ประกอบกบั ขอ้ มลู ดา้ นการฝากครรภค์ ุณภาพ
ค่อนขา้ งต่า พบวา่ หญิงต้งั ครรภฝ์ ากครรภช์ า้ กวา่ 12 เดือน ทาใหก้ ารคน้ หาและป้องกนั อนั ตรายจากโรคที่เสี่ยงสูง
จากการต้งั ครรภด์ าเนินงานไดช้ า้ ส่งผลกระทบกบั หญิงต้งั ครรภแ์ ละบุตร

เด็กแรกเกิดถึง ๕ ปี เป็ นทรัพยากรบุคคลท่ีสาคญั และมีคุณค่ายิ่งต่อการพฒั นาประเทศในอนาคต และ
เป็นช่วงวยั ท่ีสาคญั ท่ีสุดของการเจริญเติบโต ท้งั ดา้ นร่างกายและจิตใจ อารมณ์ สังคมและสติปัญญา โดยเฉพาะ
สมองท่ีจะเติบโตอย่างรวดเร็วในช่วงน้ี เด็ก 0-6 ปี จึงเป็ นวยั ท่ีสาคญั และเหมาะสมท่ีสุดในการปูพ้ืนฐานเพื่อ
ยกระดบั การพฒั นาคุณภาพชีวิต นอกเหนือจากการอยรู่ อดปลอดภยั การอบรมเล้ียงดูและส่งเสริมพฒั นาการเด็ก
ในช่วงวยั น้ีอย่างถูกตอ้ งและเหมาะสมย่อมนาไปสู่ คุณภาพ ของผูใ้ หญ่ท่ีจะเป็ นทรัพยากรบุคคลท่ีมีคุณค่าของ
ประเทศชาติในอนาคต

อสม.ถือเป็ นกลุ่มบุคคลท่ีมีความใกล้ชิดกับประชาชนในชุมชนมากท่ีสุดกลุ่มหน่ึง ดังน้ัน อสม.
มีบทบาทสาคญั ในการ ดูแล ให้คาแนะนา และเฝ้าระวงั ปัญหาที่อาจจะเกิดกบั แม่และเด็กในชุมชน โดยเฉพาะ
พฒั นาการเด็กปฐมวยั เพ่ือจะไดส้ ร้างการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนในการส่งเสริมพฒั นาการเด็กปฐมวยั เฝ้า
ระวงั ส่งตอ่ แมแ่ ละเด็กเขา้ รับบริการสุขภาพหรือการรักษาท่ีจาเป็นจากบคุ ลากรทางการแพทยไ์ ดท้ นั ท่วงที

ดงั น้นั อสม.ในฐานะแกนนาสุขภาพของชุมชน และเพื่อนบา้ น จึงควรร่วมมือกบั เจา้ หนา้ ท่ีสาธารณสุข
องคก์ ร ปกครองส่วนทอ้ งถ่ิน ศูนยพ์ ฒั นาเด็กเลก็ ผปู้ กครอง และการมีส่วนร่วมของชุมชน เพื่อเฝ้าระวงั คน้ หา
ติดตามหญิงต้งั ครรภ์ เด็กที่มีความเสี่ยง เพ่ือให้การดูแลการแนะนาเตรียมความพร้อมต้งั แต่ก่อนต้งั ครรภ์ ไป
จนถึงหลงั คลอด ตลอดจนการส่งเสริมพฒั นาการเดก็ อยา่ งถูกตอ้ งเหมาะสมตามช่วงวยั ท้งั น้ี เพ่ืออนาคตเด็กไทย
ความผาสุกของชุมชนและประเทศชาติของเรา

อสม. บดั ดี้ หมำยถงึ อำสำสมัครสำธำรณสุขทดี่ แู ลสุขภำพแม่และเดก็ (0-6 ปี ) มคี ณุ สมบัติ ดังนี้

1. ทุ่มเท เสียสละ รักในงาน
2. มีมนุษยสมั พนั ธด์ ี
3. สนใจในเรื่องสุขภาพแม่และเด็ก
4. มีทกั ษะในการสื่อสารและสามารถใชเ้ คร่ืองมือสื่อสารได้ เช่น สมาร์ทโฟน การใช้ application line เป็น

ตน้

แนวทำงกำรดำเนินงำนของ อสม. บัดดี้ 2

– คน้ หากล่มุ เป้าหมายฯ และจดั ทาทะเบียน (ในละแวกพ้ืนท่ีรับผดิ ชอบ)

- ส่งขอ้ มลู ให้ รพสต.
- ดูแลหญิงต้งั ครรภแ์ ละเดก็ อายุ 0-6 ปี

สสอ. /สสจ. – จดั ทาหลกั สูตร อสม. บดั ด้ี

- จดั ทาแผนอบรม อสม. บดั ด้ี
- กากบั ติดตามและประเมินผล (จดั ทาระบบรายงาน)

หลกั ในกำรดำเนินกำร อสม. บดั ดี้

ประเด็นสาคญั สาหรับ อสม.ในการร่วมดาเนินงานอนามยั แม่และเด็ก โดย อสม. 1 คน จบั ค่ดู ูแลหญิง
ต้งั ครรภ์ 1 คน จนกระทง่ั คลอด และดูแลมารดา และทารกอายุ 0-6 ปี ตามหลกั การ 3 ส. ดงั น้ี

1.ส.สอดส่อง การสอดส่อง คน้ หา และดูแล สภาพทวั่ ไปของหญิงวยั เจริญพนั ธุ์ หญิงต้งั ครรภ์ หญิง
คลอด/หลงั คลอด ทารกและเดก็ อายุ 0-6 ปี

2. ส.ส่งเสริม การบอกกล่าว กระตุน้ เตือน ใหห้ ญิงวยั เจริญพนั ธุ์ หญิงต้งั ครรภ์ / หญิงหลงั คลอด เด็ก
ทารก และเดก็ เลก็ ปฏิบตั ิตามคาแนะนา เช่นการกระตุน้ มารดาใหเ้ ล้ียงลูกดว้ ยนมแม่เตือนใหห้ ญิงวยั เจริญพนั ธุ์
หญิงต้งั ครรภ์ หญิงหลงั คลอด เดก็ ทารก และเด็กเลก็ พบเจา้ หนา้ ท่ีสาธารณสุขตามแพทยน์ ดั และมีการติดตามสิ่ง
ท่ี อสม. ใหค้ าแนะนา/กระตุน้ ใหท้ าหรือสิ่งที่เตือน

3. ส.ส่งต่อ การส่งต่อ เมื่อมีภาวะเสี่ยง หรือภาวะแทรกซอ้ น

3

บทบำท อสม.บัดดี้ เพื่อชีวเิ ด็กไทย แบ่งตำมระยะ ดังนี้

ระยะก่อนต้ังครรภ์

เนื้อหำ บทบำทหน้ำท่ี อสม.บัดดี้

1. ทาไมตอ้ งกินยาธาตุเหลก็ ก่อนต้งั ครรภ์ 3 เดือน สอดส่อง : สายตาสงั เกต สอดส่อง คน้ หาหญิงวยั

ตอบ 1) เพอ่ื สะสมธาตเุ หลก็ เตรียมความพร้อมใหบ้ ุตรมีสมองดี เจริญพนั ธุท์ ่ีคาดวา่ จะต้งั ครรภ์ (คู่ท่ีแต่งงานใหม่

2) เพื่อป้องกนั ความพิการแต่กาเนิด เช่น โรคหัวใจพิการ หรืออยดู่ ว้ ยกนั เป็นคู่ หรืออวบอว้ นผิดปกติ) และถา้

แต่กาเนิด โรคปากแหวง่ เพดานโหว่ สงสัยวา่ จะต้งั ครรภ์ แนะนาใหไ้ ปตรวจ และฝาก

2. ทาไมตอ้ งตรวจโรคประจาตวั และโรคทางพนั ธุกรรมก่อน ครรภก์ ่อน 12 สัปดาห์

ต้งั ครรภ์ ส่งเสริม: บอกกล่าวกระตนุ้ เตือนใหห้ ญิงวยั เจริญ

ตอบ เพื่อใหร้ ู้วา่ พ่อแม่เป็นพาหะ หรือเป็นโรคทางพนั ธุกรรม พนั ธุ์ กินยาเสริมธาตเุ หลก็ โดยไปรับที่โรงพยาบาล

ใดบา้ ง ซ่ึงอาจทาใหล้ ูกตายในครรภ/์ ทอ้ งพิการ หรือป่ วยเร้ือรัง ส่งเสริมสุขภาพตาบล หรือโรงพยาบาลชุมชน และ

ในในอนาคต กินยาให้ ครบ 3เดือน ตามแพทยส์ ั่ง

3. ทาไมตอ้ งมาฝากครรภเ์ ร็ว ติดตามหญิงวยั เจริญพนั ธุ์ เรื่องการไปรับยาเสริม

ตอบ เพ่อื ใหไ้ ดร้ ับการดูแล และรับยาบารุงโดยเร็วตาม ธาตเุ หลก็ และกินยาเสริมธาตเุ หลก็

อายคุ รรภ์ และเพ่อื ลดภาวะแทรกซอ้ นของมารดาและทารก เช่น ส่งต่อ: หากมีภาวะเสี่ยงภาวะแทรกซอ้ น

ภาวะซีด คลอดก่อนกาหนด ความดนั โลหิตสูง ภาวะครรภเ์ ป็น

พิษ (ปวดศีรษะ ตาพร่ามวั บวม ชกั )

ระยะต้งั ครรภ์ 4

เนื้อหำ บทบำทหน้ำท่ี อสม. บัดดี้

1.ทาไมตอ้ งฝากทอ้ งครบ 8 คร้ัง สอดส่อง : - ใชส้ ายตา สงั เกต สอดส่อง คน้ หาหญิง

ตอบ เพราะการฝากครรภแ์ ต่ละคร้ังของการมารับบริการ ต้งั ครรภร์ ายใหม่ ใหม้ าฝากครรภก์ ่อนอายคุ รรภ์ 12

จะมีกิจกรรมการตรวจที่สาคญั ตามอายคุ รรภ์ ต้งั แตเ่ ร่ิม สัปดาห์

ต้งั ครรภ์ จนกระทงั่ ใกลค้ ลอด ส่งเสริม : บอกกล่าวกระตนุ้ เตือน ใหห้ ญิงต้งั ครรภไ์ ปรับ

คร้ังท่ี 1 อายคุ รรภ์ นอ้ ยกวา่ หรือเท่ากบั 12 สปั ดาห์ +6 วนั บริการฝากครรภ์ ครบ 8 คร้ัง ตามนดั และปฏิบตั ิตาม

( 3 เดือน) คาแนะนาเช่น การกินอาหาร การดูแลฟัน การนอนหลบั

คร้ังท่ี 2 อายคุ รรภ์ 13-20 สปั ดาห์ (+6 วนั ) กิจกรรมทางกาย และสงั เกตอาการผดิ ปกติของตนเอง

คร้ังที่ 3 อายคุ รรภ์ 21-26 สปั ดาห์ (+6 วนั ) ระหวา่ งต้งั ครรภ์ (รายละเอียดตามสมดุ บนั ทึกสุขภาพแม่
คร้ังที่ 4 อายคุ รรภ์ 27-30 สัปดาห์ (+6 วนั ) และเดก็ /สมุดสีชมพู และค่มู ือการส่งเสริมสุขภาพ แม่

คร้ังที่ 5 อายคุ รรภ์ 31-34 สัปดาห์ (+6 วนั ) และเดก็ สาหรับประชาชน ) ติดตามเฝ้าระวงั ความเส่ียง

คร้ังที่ 6 อายคุ รรภ์ 35-36 สปั ดาห์ (+6 วนั ) ตามที่เจา้ หนา้ ที่ประสานมา และติดตามวา่ หญิงต้งั ครรภ์

คร้ังท่ี 7 อายคุ รรภ์ 37-38 สัปดาห์ (+6 วนั ) กินยาบารุง และไปตามนดั หรือไม่รวมท้งั ติดตามสิ่งท่ีได้

คร้ังที่ 8 อายคุ รรภ์ 39-40 สปั ดาห์ (+6 วนั ) ใหค้ าแนะนาไป

2. อาการแทรกชอ้ นและความผิดปกติท่ีตอ้ งไป ส่งต่อ : หากพบมีภาวะเสี่ยง หรืออาการผดิ ปกติรีบส่งต่อ

โรงพยาบาล พบเจา้ หนา้ ที่สาธารณสุข หรือไปโรงพยาบาล

ตอบ 1. เดก็ ด้ินนอ้ ยลงมากหรือไมด่ ิ้น 2. ปวดศีรษะมาก

ตาพร่ามวั จุกแน่นยอดอก บวมที่เทา้ กดบ๋มุ 3. ปัสสาวะ

แสบขดั หรือลาบาก 4. เลือดออกจากช่องคลอด 5. มีน้าเดิน

ใส่ไหลออกจากช่องคลอด 6. เจบ็ ที่หลงั ร้าวไปบริเวณหวั

เน่าและทอ้ งนอ้ ย (รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่

และเด็ก /สมุดสีชมพู)

3. ช่องทางด่วนสาหรับประสานเจา้ หนา้ ที่ รพ.สต. รพช.

ตอบ เจบ็ ป่ วยฉุกเฉิน/EMS 1669, เบอร์ รพ.สต., รพช.,

รพ. พระนารายณ์มหาราช, Line ID

** รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่ และเดก็ /สมุดสีชมพู และคู่มือการส่งเสริมสุขภาพ แม่และเด็กสาหรับ

ประชาชน

5

ระยะใกล้คลอด/คลอด

เนื้อหำ บทบำทหน้ำท่ี อสม. บัดดี้

1. ทาไมควรคลอดตามธรรมชาติ สอดส่อง : สงั เกตหญิงต้งั ครรภท์ ี่ใกลค้ ลอด และแนะนา

ตอบ ลดความเสี่ยงต่อแม่และลกู แมเ่ สียเลือดนอ้ ยวา่ การ ขอ้ ดีของการคลอดธรรมชาติ

ผา่ ตดั เสียค่าใชจ้ ่ายนอ้ ยกวา่ ลดภาวะภูมิแพใ้ นเดก็ ทารก ส่งเสริม : บอกกล่าว เตือนใหห้ ญิงต้งั ครรภท์ ่ีใกลค้ ลอด

และลกู ไดน้ มแมเ่ ร็วกวา่ ไปพบเจา้ หนา้ ที่ตามนดั และใหค้ าแนะนาในการปฏิบตั ิ

2. หญิงต้งั ครรภท์ ่ีใกลค้ ลอด มีอาการผดิ ปกติอะไรบา้ งท่ี ตวั เช่น การกินยาบารุง การกินอาหาร การสงั เกตอาการ

ควรไปโรงพยาบาล ผิดปกติ การเล้ียงลกู ดว้ ยนมแม่ และกิจกรรมทางกาย วธิ ี

ตอบ มีอาการผดิ ปกติท่ีควรไปโรงพยาบาล ผอ่ นคลายความวติ กกงั วล/เครียด/ใหก้ าลงั ใจเม่ือเขา้ สู่

ไดแ้ ก่ ไขส้ ูง ปวดศีรษะ ตาพร่ามวั ความดนั โลหิตสูง กดบุ๋มที่ ระยะใกลค้ ลอดและการวางแผนครอบครัว (รายละเอียด
ขา หรือเทา้ ลกู ดิ้นนอ้ ยลง และน้าเดินไหลออกมาก ตามสมดุ บนั ทึกสุขภาพแมแ่ ละเด็ก /คู่มือการส่งเสริม
(รายละเอียดตามสมดุ บนั ทึกสุขภาพแม่ และเดก็ /สมดุ สีชมพู สุขภาพแม่และเด็ก สาหรับประชาชน) ติดตามเฝ้าระวงั
และคูม่ ือการส่งเสริมสุขภาพ แม่และเดก็ สาหรับประชาชน) ความเส่ียง ตามท่ีเจา้ ที่ประสานมา และติดตามการไป
3. อาการนาคลอด ที่ควรทราบมีอะไรบา้ ง คลอดและส่ิงที่ใหค้ าแนะนา
ตอบ 1) อาการเจบ็ ครรภเ์ ตือน จะเกิดข้นึ ไมส่ ม่าเสมอ ส่งต่อ : ระยะใกลค้ ลอด หากพบมีภาวะเสี่ยง หรืออาการ
อาจจะเกิดตึงๆแลว้ หายไป เจ็บนานประมาณ 2-5 นาที ผิดปกติ รีบบอกใหไ้ ปโรงพยาบาล
หากปวดรุนแรงมากๆ ถ่ีๆในระยะใกลค้ ลอดแสดงวา่ เขา้ สู่

ระยะเจบ็ ครรภจ์ ริง

2) อาการเจบ็ ครรภจ์ ริง คอื มีมูกเลือดออกทางช่อง

คลอด น้าเดินไหลพรวด หรือค่อยๆไหลออกมา

เรื่อยๆ ปวดทอ้ งหน่วงๆร้าวไปท่ีหลงั หรือร้าวไปตน้

ขา มดลูกหดเกร็ง หนา้ ทอ้ งตึงเป็นระยะๆ

(รายละเอียดตามสมดุ บนั ทึกสุขภาพแมแ่ ละเด็ก )

4. ช่องทางด่วนสาหรับประสานเจา้ หนา้ ที่ รพ.สต. รพช.

ตอบ โทรประสานเจา้ หนา้ ท่ี หรือโทรเจ็บป่ วยฉุกเฉิน/

EMS1669 , โทรเบอร์ รพ.สต. รพช.,

รพ.พระนารายณ์มหาราช, Line ID

*** รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่ และเด็ก /สมุดสีชมพู และคู่มือการส่งเสริมสุขภาพ แมแ่ ละเด็ก

สาหรับประชาชน

6

ระยะหลงั คลอด : การดูแลมารดาและเดก็ แรกเกิด - 6 ปี

เนื้อหำ บทบำทหน้ำที่ อสม. บดั ดี้

1. ประโยชน์ของการตรวจหลงั คลอด สอดส่อง : - สงั เกตดูอาการผิดปกติ หรือภาวะแทรกซอ้ น
ตอบ 1) เพ่อื ดูอาการผิดปกติ หรือ ภาวะแทรกชอ้ นหลงั หลงั คลอด- สงั เกตการเล้ียงลูกของมารดาหลงั คลอดและ
คลอด เช่น ลกั ษณะของน้าคาวปลา เลือดออกทางช่อง ใหค้ าแนะนา
คลอดมากผิดปกติ อาการซีดผิดปกติ หนา้ มืด ความดนั ส่งเสริม : บอกกลา่ ว เตือนให้หญิงหลงั คลอด ไปพบ
โลหิตต่า เจา้ หนา้ ที่ตามนดั และใหค้ าแนะนาในการปฏิบตั ิตวั เช่น
การกินยาบารุง การกินอาหาร การสังเกตอาการผิดปกติ
2) สงั เกตการไหลของน้านมแม่ โดยใหล้ ูกดูดเร็ว ดูด หลงั คลอด การเล้ียงลูกดว้ ยนมแม่ และกิจกรรมทางกาย
บ่อยๆ และดูดถูกวิธี, สังเกตเตา้ นมคดั และหวั นมแตก2. // (รายละเอียดตามสมุดบนั ทึกสุขภาพแม่และเดก็
2.ประโยชน์การเล้ียงลูกดว้ ยนมแม่ /คู่มือการส่งเสริมสุขภาพแม่และเดก็ สาหรับ
ตอบ 1. ประหยดั ค่าใชจ้ ่าย ประชาชน) ติดตามเฝ้าระวงั ความเสี่ยงมารดาและ
2. ลูกมีภมู ิคุม้ กนั โรคไดด้ ี ทารกหลงั คลอด ตามท่ีเจา้ หนา้ ท่ีประสานมา และติดตาม
3. ลกู สุขภาพแขง็ แรง การกินยาบารุงและไปตามนดั รวมท้งั ติดตามสิ่งท่ีให้
4. นมแมม่ ีสารอาหารมากกวา่ 200 ชนิด คาแนะนา
5. ช่วยกระตนุ้ การรับรู้และพฒั นาสมองไดด้ ี - ร่วมติดตามหญิงหลงั คลอด กบั เจา้ หนา้ ที่สาธารณสุขใน
6. ช่วยระบบยอ่ ยอาหาร เขตรับผิดชอบ
7. ลดการติดเช้ือระบบทางเดินหายใจ - ติดตาม และใหค้ าแนะนาแก่พอ่ แม/่ ผปู้ กครอง ใหพ้ า
8. สื่อสายสมั พนั ธ์แม่ลกู ระหวา่ งดูดนมแม่ ลกู /หลาน มารับการตรวจพฒั นาการเดก็ ตรงตามนดั ตาม
9. มดลูกแมเ่ ขา้ อูเ่ ร็ว กลมุ่ อายเุ ป้าหมาย
10. ป้องกนั มะเร็งเตา้ นม -กรณีมีเดก็ พฒั นาการสงสัยลา่ ชา้ และ
3. ตรวจพฒั นาการเดก็ เพื่ออะไร ลา่ ชา้ ในพ้นื ที่รับผดิ ชอบ สามารถติดตาม
ตอบ เพ่ือส่งเสริมพฒั นาการเด็ก ดูการเจริญเติบโตตามวยั ส่งต่อ : หากพบวา่ มารดา หรือ ทารกมีภาวะเสี่ยง
และประเมินเฝ้าระวงั ความผิดปกติของพฒั นาการเด็ก 5 ใหไ้ ปรับการบาบดั กระตนุ้ พฒั นาการไดห้ รืออาการ
ดา้ น คือ 1. การใชก้ ลา้ มเน้ือมดั เลก็ และสติปัญญา ผดิ ปกติ รีบบอกใหไ้ ปโรงพยาบาล
2. การเคล่ือนไหว/กลา้ มเน้ือมดั ใหญ่
3. ความเขา้ ใจภาษา

7

เนื้อหำ บทบำทหน้ำท่ี อสม.บัดดี้
4. การใชภ้ าษา
5. การช่วยเหลือตนเองและสงั คม
4.อาหารสาหรับหญิงใหน้ มบุตร และเด็ก 0-2 ปี
มีอะไรบา้ ง ประโยชน์ของอาหารแตล่ ะชนิด และ
สารอาหารท่ีควรไดร้ ับ
ตอบ เนน้ อาหารหลกั 5 หมู่ รายละเอียดตามสมดุ บนั ทึก
สุขภาพแมแ่ ละเดก็ /ค่มู ือการส่งเสริมสุขภาพแมแ่ ละเดก็
สาหรับประชาชน)

*** รายละเอียดตามสมดุ บนั ทึกสุขภาพแม่ และเด็ก /สมดุ สีชมพู และค่มู ือการส่งเสริมสุขภาพ แม่และเด็ก
สาหรับประชาชน

8

ใบควำมรู้ ระยะก่อนต้ังครรภ์

ระยะก่อนต้ังครรภ์
- ในหญิงวยั เจริญพนั ธุท์ ่ีมีคแู่ ต่ไมต่ อ้ งการต้งั ครรภ์ แนะนาเร่ืองการคมุ กาเนิด (อายนุ อ้ ยกวา่ 20 ปี ฝังยา
คมุ กาเนิดฟรี)
- หญิงวยั เจริญพนั ธุท์ ี่มีโรคประจาตวั ตวั เส่ียงสูง (เบาหวาน, หวั ใจ, ความดนั , ไทรอยด์, SLE) ให้
คมุ กาเนิด กรณีตอ้ งการต้งั ครรภใ์ หป้ รึกษาแพทย์
- ใหค้ าแนะนา การดูแลหญิงวยั เจริญพนั ธุท์ ี่ตอ้ งการจะมีบุตรใหไ้ ดร้ ับยาเมด็ เสริมธาตุเหลก็ ไอโอดีน
และ กรดโฟลิก ก่อนการต้งั ครรภอ์ ยา่ งนอ้ ย 12 สัปดาหๆ์ ละ 1 เมด็ (3 เดือน) สามารถติดต่อขอรับได้
สถานพยาบาลใกลบ้ า้ น

9

ใบควำมรู้ ระยะต้งั ครรภ์

อำกำรทบ่ี ่งชี้ว่ำมกี ำรต้ังครรภ์ คือ

1. ประจาเดือนขาด

2. คล่ืนไส้ อาเจียน เบ่ืออาหาร อยากกินของแปลกๆ

3. เตา้ นมคดั

4. ปัสสาวะบ่อยข้นึ

หากสงสัยวา่ ต้งั ครรภห์ รือไม่ สามารถหาซ้ือชุดทดสอบการต้งั ครรภจ์ ากร้านขายยามาทดสอบหา
ฮอร์โมน ที่เกิดข้ึนในผตู้ ้งั ครรภม์ าลองตรวจดู การทดสอบสามารถทาเองไดอ้ ยา่ งงา่ ยๆ นบั ต้งั แตว่ นั แรกที่
ประจาเดือนขาด และควรตรวจซ้าอีกคร้ังเพ่ือใหแ้ น่ใจยงิ่ ข้ึน เพอื่ ความชดั เจนอาจใหแ้ พทยห์ รือเจา้ หนา้ ท่ี
สาธารณสุขตรวจซ้าอีกคร้ังเม่ือทราบชดั วา่ มีการต้งั ครรภเ์ กิดข้ึน ควรฝากครรภก์ บั แพทยห์ รือเจา้ หนา้ ที่
สาธารณสุข พร้อมรับคาแนะนาและการดูแลอยา่ งถูกตอ้ งเพื่อความปลอดภยั ของคุณแม่และทารกในครรภ์

สิ่งท่หี ญงิ ต้ังครรภ์ต้องทรำบในระยะนี้คือ

1.ประโยชน์กำรฝำกครรภ์เร็ว (ฝำกทนั ทีที่รู้ว่ำท้อง)
- เพ่ือส่งเสริมสุขภาพร่างกายและจิตใจของคุณแมใ่ หส้ มบูรณ์แขง็ แรงที่สุด เพราะแพทยจ์ ะใหค้ าแนะนา

และตอบคาถามขอ้ ควรปฏิบตั ิในระหวา่ งต้งั ครรภ์ ไม่วา่ จะเป็นเร่ืองอาหารการกิน การออกกาลงั กาย การ
ปฏิบตั ิตน เป็นตน้

- เพื่อตรวจสอบดูวา่ การต้งั ครรภด์ าเนินไปอยา่ งปกติหรือไม่ แพทยจ์ ะช่วยวนิ ิจฉยั โรคบางอยา่ งที่เกิดข้ึน
ในระหวา่ งต้งั ครรภ์ ที่อาจเป็นอนั ตรายต่อคุณแมแ่ ละลกู นอ้ ยได้ เช่น ครรภเ์ ป็นพิษ โรคโลหิตจาง ซิฟิ ลิส ฯลฯ
รวมท้งั ตรวจดูวา่ ท่านอนของลกู นอ้ ยในครรภด์ ูผิดปกติหรือไม่ ถา้ ผิดปกติจะไดป้ ้องกนั แกไ้ ขไดท้ นั ทว่ งที

-ช่วยป้องกนั หรือลดอาการแทรกซอ้ นที่เกิดข้นึ ในระหวา่ งการต้งั ครรภ์ เพ่ือใหก้ ารต้งั ครรภเ์ ป็นปกติและ
คลอดลูกไดต้ ามปกติมากที่สุด ถา้ มีโรคแทรกซอ้ นหมอก็จะช่วยใหเ้ กิดอนั ตรายนอ้ ยที่สุด ติดเช้ือนอ้ ยท่ีสุด หรือ
เสียเลือดนอ้ ยท่ีสุด เป็นตน้

- ช่วยป้องกนั อนั ตรายที่เกิดข้ึนกบั ทารกในครรภ์ เพราะการฝากครรภน์ ้นั สามารถช่วยลดอตั ราการแทง้
บุตร การคลอดลูกก่อนกาหนด ลกู เสียชีวิตในทอ้ ง หรือคลอดลูกแลว้ เสียชีวิตไดม้ าก และยงั ช่วยป้องกนั การ
อกั เสบติดเช้ือในตวั ลูกนอ้ ยไดอ้ ีกดว้ ย

10

- ช่วยดูแลทารกในครรภ์ ทาใหล้ ูกนอ้ ยในครรภเ์ ติบโตสมบูรณ์ แขง็ แรง และมีน้าหนกั ตวั ท่ีเหมาะสม
2. กำรใช้แอพพลเิ คชันไลน์ โดยเพิ่มเพ่อื นดว้ ย QR code กา้ วยา่ งเพอื่ สร้างลกู เพอื่ ใหห้ ญิงต้งั ครรภไ์ ดเ้ ขา้ ถึงขอ้ มลู
การดูแลตนเองไดส้ ะดวกและง่ายมากข้นึ หรือสแกน QR code ฝากทอ้ งออนไลน์ จงั หวดั ลพบุรี
3. กำรตดิ ตำม ให้คำแนะนำ และดูแลหญิงต้ังครรภ์ ให้มำรับบริกำรฝำกครรภ์ครบ 8 คร้ังตำมเกณฑ์ ดงั น้ี

คร้ังที่ 1 อายคุ รรภ์ นอ้ ยกวา่ หรือเทา่ กบั 12 สัปดาห์ +6 วนั ( 3 เดือน)

คร้ังท่ี 2 อายคุ รรภ์ 13-20 สปั ดาห์ (+6 วนั )

คร้ังที่ 3 อายคุ รรภ์ 21-26 สปั ดาห์ (+6 วนั )

คร้ังที่ 4 อายคุ รรภ์ 27-30 สัปดาห์ (+6 วนั )

คร้ังท่ี 5 อายคุ รรภ์ 31-34 สปั ดาห์ (+6 วนั )

คร้ังที่ 6 อายคุ รรภ์ 35-36 สปั ดาห์ (+6 วนั )

คร้ังท่ี 7 อายคุ รรภ์ 37-38 สัปดาห์ (+6 วนั )

คร้ังท่ี 8 อายคุ รรภ์ 39-40 สปั ดาห์ (+6 วนั )

4.ประโยชน์ของยำเมด็ เสริมไอโอดนี ธำตเุ หลก็ และกรดโฟลกิ หญิงต้งั ครรภจ์ าเป็นตอ้ งทานยา เพ่ือช่วย
เสริมภมู ิตา้ นทาน ลดความพิการของทารก ช่วยเสริมสร้างการเจริญเติบโต ช่วยป้องกนั และรักษาภาวะโลหิตจาง
จากการขาดธาตเุ หลก็ ช่วยใหผ้ ิวพรรณสดใสเปล่งปลงั่
5. อำกำรผิดปกติระหว่ำงต้งั ครรภ์ ควรแจง้ ให้หญิงต้งั ครรภแ์ ละญาติในครอบครัวทราบ เช่น ขาบวม เวยี นศีรษะ
ตาพร่ามวั เลือดออกทางช่องคลอด เป็นตน้ และส่งตอ่ ใหไ้ ปพบเจา้ หนา้ ท่ีสาธารณสุข และแพทยไ์ ด้
6. หญิงต้ังครรภ์รับทรำบวนั กำหนดคลอด (เลขอ้นั :วนั กาหนดคลอดคือวนั ที่เตือนใหจ้ าหา้ มคลอดก่อนวนั ท่ี ...)
7. กำรใช้สมุดบันทกึ สุขภำพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) แก่หญิงต้งั ครรภ์ และหลงั คลอดได้
8.กำรตรวจสุขภำพช่องปำกและรับบริการตามท่ีจาเป็นในการต้งั ครรภไ์ ตรมาสที่ 2
9. กำรเกบ็ รำยงำนข้อมูลควำมครอบคลุม กรณีหญิงต้งั ครรภ์ ฝากครรภท์ ่ี รพ.เอกชนหรือ คลินิก อสม.สามารถ
เกบ็ ขอ้ มลู จากสมุดบนั ทึกการฝากครรภ์ ส่งให้ จนท.สาธารณสุข โดยการถา่ ยภาพส่ง Line ส่วนตวั ซ่ึงตอ้ งไดร้ ับ
ความยนิ ยอมจากหญิงต้งั ครรภ์
10 อำหำรทีเ่ หมำะสมสำหรับหญงิ ต้งั ครรภ์ตำมช่วงอำยุครรภ์

11

โปรตนี พบไดใ้ นอาหารประเภทนม เนย ไข่ เน้ือสัตว์ ถวั่ หลีกเสี่ยงอาหารหรือเครื่องด่ืมที่ไมใ่ หค้ ณุ ค่าอาหาร
เข่นกาแฟ ของหวาน ท้งั น้ีเพื่อใหเ้ น้ือเยอื่ เด็กเติบโต ช่วยใหม้ ดลกู และเตา้ นมเจริญเติบโต เพ่ือเพิม่ ปริมาณเลือด
เพอื่ ให้รกเจริญเติบโต เพ่ือให้สมองเดก็ เจริญเติบโต

แคลเซียม ช่วยสร้างกระดูก ช่วยสร้างฟันเด็กป้องกนั โรคกระดูกพรุนในแมช่ ่วยสร้างกระดูกช่วยสร้าง
ฟันเด็ก ป้องกนั โรคกระดูกพรุนในแม่ พบใน นม โยเกิร์ต เนย ธญั พืช ผกั ใบเขียว ไขแ่ ดง

ธำตเุ หลก็ เพิ่มเมด็ เลือดแดงสาหรับคณุ แม่ ป้องกนั โลหิตจาง พบมากในผกั ใบเขยี ว เน้ือสัตว์ ไข่ ถว่ั และ
ธญั กพชื

วติ ำมนิ ซี ขว่ ยใหแ้ ผลหายเร็ว ซ่อมแซมเน้ือเยอื่ ช่วยในการสร้างกระดูกและฟัน ช่วยในการเผาผลาญ
อาหาร พบมากใน ผลไมร้ สเปร้ียว มะเขอื เทศ สตรอวเ์ บอร์รี่ แตงโม พริก มนั ฝร่ัง

โฟลกิ ช่วยลดความพกิ ารทางสมอง พบมากใน ผกั ใบเขยี ว ผลไมร้ สเปร้ียว ขนมปังและธญั พืช
นำ้ ควรด่ืมวนั ละ 8 แกว้ ช่วยสร้างน้าในเซลลเ์ ด็ก ช่วยในการขบั ของเสีย เพิม่ ปริมาณน้าในเลือด ใหผ้ วิ
ชุ่มช้ืน เป็นตวั พาอาหารใหเ้ ด็ก ลดการติดเช้ือของทางเดินปัสสาวะเพิม่ เมด็ เลือดแดงสาหรับคุณแม่ ป้องกนั โลหิต
จาง
ไอโอดีน เกลือทะเลผสมไอโอดีน อาหารทะเลช่วยป้องกนั คอหอยพอก หากไมแ่ น่ใจว่าใดอ้ าหาร
เพียงพอหรือไมค่ วรปรึกษาแพทย์
อำหำรท่ีช่วยลดอำกำรไม่สบำยตัว
- อาการทอ้ งผกู เป็นอาการที่พบบ่อยและสามารถหลีกเส่ียงไดโ้ ดยการรับประทานอาหารท่ีมีใย

อาหาร เช่น ผกั และผลไม้ ธญั พืชรวมท้งั ใหด้ ื่มน้าวนั ละ8 แกว้ อาจด่ืมน้าลูกพรุนบา้ งจะช่วยลด
อาการหอ้ งผกู ไดด้ ี
- อาหารไมย่ ่อย วธิ ีช่วยลดอาการอาหารไมย่ อ่ ยทาไดโ้ ดยแบ่งอาหารออกเป็นวนั ละ 5- 6 ม้ือ หลีกเล่ียง
น้าระหวา่ งม้ือ หลีกเส่ียงอาหารมนั รวมท้งั อาหารท่ีทาให้เกิดแกล๊
อำหำรที่คุณแม่ไม่ควรรับประทำนระหว่ำมต้ังครรค์
- ไดแ้ ก่แอลกอฮอล์ ฤทธ์ิของแอลกอฮอลจ์ ะเขา้ สู่กระแสเลือดผา่ นทางสายสะดือไปสู่ทารก ทาให้
พฒั นาการชะงกั หยดุ ย้งั การเติบโตของสมอง ก่อใหเ้ กิดความผดิ ปกติหรือพิการแก่ทารกได้
- ผงชูรส รวมท้งั อาหารสาเร็จรูปหรือเคร่ืองปรุงรสท่ีมีส่วนผสมของผงชูรส จะทาลายหรือมีผลอาจ
ทาใหเ้ กิดการระคายเคอื งต่อระบบทางเดินอาหาร ทาให้อาเจียนหรือทอ้ งเดิน
- น้าชา กาแฟ โกโก้ น้าชาจะทาใหท้ อ้ งผกู งา่ ย ซ่ึงอาจเป็นสาเหตุของริดสีดวงทวารมากข้ึน ส่วน
กาแฟทาใหใ้ จสน่ั นอนไม่หลบั และกระตุน้ ปัสสาวะ ทาใหช้ ่วงเวลาเพ่ือการพกั ผอ่ นนอ้ ยลง ซ่ึง
ส่งผลต่อลูกนอ้ ยในครรภแ์ ละจะเกิดอาการเดียวกนั กบั ผใู้ หญ่

12

- อาหารหมกั ดอง ผกั ผลไมด้ องไมม่ ีคณุ ค่าของสารอาหาร บางคร้ังอาจมีสีหรือสารพิษปนเป้ื อนที่อาจ
เป็นอนั ตรายได้ ในกรณีคุณแมต่ ้งั ครรภท์ ่ีมีโรคประจาตวั เช่น โรคหวั ใจยง่ิ ไมค่ วรรับประทานเพราะอาจจะ
กระตนุ้ ใหโ้ รคกาเริบได้
11.นำ้ หนกั ท่เี หมำะสม

ช่วง 3 เดือนแรกน้าหนกั จะเพ่มิ ประมาณ 1 - 2 กิโลกรัม หลงั จากน้นั จะเพม่ิ ประมาณคร่ึงกิโลกรัมตอ่ เดือน
คณุ แมต่ ้งั ครรภแ์ ต่ละคนอตั ราการเพ่ิมของน้าหนกั จะไม่เท่ากนั โดยทว่ั ไปน้าหนกั จะคอ่ ยๆ เพ่ิมข้นึ แต่โดยทวั่ ไป
น้าหนกั ควรเพมิ่ 10 - 12 กิโลกรัม
12.การใชย้ าระหว่างตั้งครรภ์

หญงิ ตั้งครรภ์ไม่ควรซอื้ ยามารับประทานเองเด็ดขาด หากมีความจำเป็นในการใชย้ าควรปรึกษาแพทย์
13. การนบั ลกู ในครรภ์

การดิน้ ของทารกในครรภ์ หมายถึง การเคลอื่ นไหวแตล่ ะคร้ังของทารกในครรภ์ทกุ ลักษณะ ได้แก่ การยดื
แขน ขา สำตวั หรือการถบี กระทุ้ง เปน็ ตน้ ซ่งึ ในการดน้ิ ของทารกในครรภ์ ผเู้ ป็นแมจ่ ะรู้สึกไดว้ า่ มสี ่วนของทารกมา
กระแทกท่หี น้าท้องทุกครั้ง การดนิ้ ของทารกในครรภ์ เปน็ สิง่ บง่ ขว้ี ่าทารกในครรภม์ สี ขุ ภาพเปน็ อย่างไร การดน้ิ ท่ี
ผดิ ปกติแสดงว่าเกิดปญั หากับทารกในครรภ์ตลอดจนเปน็ สัญญาณเตือนภัยให้แพทยท์ ด่ี ูแลสามารถประเมนิ และให้
การชว่ ยเหลือได้ทนั

การนบั จำนวนครง้ั ทล่ี ูกด้ินควรนับเมอื่ อายุครรภ์ 32 สปั ดาห์ จนกระทัง่ คลอด และควรปฏิบัติทกุ วัน
วธิ ีการนบั ลูกดน้ิ ใหน้ ับหลังม้ืออาหาร ครงั้ ละ 1 ชว่ั โมง ถา้ นอ้ ยกวา่ 3 คร้ังต่อชวั่ โมง แนะนำใหพ้ บแพทย์
14 การออกกำลังกายสำหรับหญงิ ต้ังครรภต์ ามช่วงอายุครรภ์

การออกกาลงั กาย คอื วิธีช่วยลดอาการปวดหลงั ลดการเป็นตะคริวได้ เพราะการไหลเวียนของ

เลือดดีข้ึน

ㆍ ช่วยทาใหร้ ่างกายแขง็ แรงพร้อมสาหรับรับน้าหนกั ตวั ที่เพม่ิ ข้นึ ระหวา่ งต้งั ครรภ์

ㆍ ทาใหก้ ลา้ มเน้ือบริเวณเชิงกรานแขง็ แรง คลอดงา่ ย

ㆍช่วยใหร้ ่างกายเผาผลาญอาหารส่วนเกิน คุณแม่สามารถรับประทานอาหารเพม่ิ ข้นึ โดยไมท่ าใหอ้ ว้ น

ㆍ ระบบการยอ่ ยอาหารทางานไดด้ ี ขบั ถ่ายเป็นปกติ ทอ้ งไม่ผกู

ㆍ ช่วยใหน้ อนหลบั สบาย และผอ่ นคลายความตึงเครียดได้

ข้อแนะนำสำหรับกำรออกกำลงั กำย 13
1. ทาจิตใจใหส้ บาย สวมเส้ือผา้ ท่ีใส่สบายไมร่ ัดตึง เตรียมเสื่อสาหรับปนู อนและหมอน 2 - 3 ใบสวมถงุ เทา้ และ
รองเทา้ ที่ใส่สบาย ก่อนบริหารร่างกายคร่ึงชว่ั โมง สามารถรับประทานผลไมห้ รืออาหารท่ีมีคาร์โบไฮเดรต
จาพวกแป้งได้
2. การบริหารร่างกายคร้ังแรกใหท้ านอ้ ยๆ ก่อน คือ ใชเ้ วลา 10 - 12 นาที 1 - 2 ทา่ เพื่อใหร้ ่างกายปรับตวั แลว้ จึง
ค่อยๆ เพมิ่ เป็น 5 นาที เพ่ิมวนั ละ 1 ท่า เรื่อยไปจนครบ 30 - 40 นาที เมื่อรู้สึกเหนื่อยมากใหห้ ยดุ ทนั ที

3. ไมค่ วรอาบน้าทนั ทีหลงั การผอ่ นคลายกลา้ มเน้ือ ควรนง่ั รอใหเ้ หงื่อแหง้ ก่อน บริหารร่างกายใหส้ ม่าเสมออยา่ ง
นอ้ ยสัปดาห์ละ 3 - 4 วนั ถา้ หยดุ ไปตอ้ งเร่ิมตน้ บริหารใหม่

15. กำรป้องกนั ภำวะแท้ง
การแทง้ ลกู น้นั นบั เป็นภาวะความเส่ียงอยา่ งยงิ่ ของการต้งั ครรภซ์ ่ึงมากกวา่ ร้อยละ 80 การแทง้ จะเกิด

ในช่วง 3 เตือนแรกของการต้งั ครรภ์
สาเหตขุ องการแท้ง

สว่ นหน่ึงอาจมาจากความผิดปกติของคณุ แม่ เชน่ ความผิดปกติของมดลกู มีปัญหาในเรือ่ งฮอรโ์ มน
หรอื คณุ แมม่ ีอายมุ ากแลว้ ฯลฯ

สญั ญาณอันตรายทบี่ ง่ บอกว่าอาจเผชญิ กับการแทง้ คือ

- เลือดออกจากช่องคลอด แมว้ า่ จะมีปริมาณไมม่ ากก็อาจเป็นอนั ตรายได้
- มีอาการปวดทอ้ งคลา้ ยกบั ปวดประจาเดือนร่วมอยดู่ ว้ ย ซ่ึงเกิดจากการที่มดลกู บีบรัดตวั ยงิ่ ปวด

บ่อยๆ คร้ัง หรือแรงข้ึนตอ้ งรีบปรึกษาแพทยเ์ พอื่ หาทางแกไ้ ข เพื่อความปลอดภยั ควรรีบไปพบ
แพทยท์ นั ทีท่ีเร่ิมพบวา่ มีเลือดออกจากช่องคลอดแมป้ ริมาณเลก็ นอ้ ยก็ตาม

กำรป้องกนั กำรแท้งระหว่ำงต้งั ครรภ์

- พกั ผอ่ นใหม้ ากๆ

- รักษาร่างกายและจิตใจใหป้ ลอดความกงั วล

- หลีกเส่ียงความเครียด- งดทางานหนกั

- หมน่ั ปรึกษาแพทยแ์ ละไปตรวจครรภต์ ามนดั อยา่ งสม่าเสมอตามนดั

14

ใบควำมรู้ ระยะใกล้คลอด/คลอด

1) ขอ้ ดีของการคลอดธรรมชาติ คือลดความเส่ียงต่อแม่และลกู แม่เสียเลือดนอ้ ยวา่ การผ่าตดั เสีย
คา่ ใชจ้ ่ายนอ้ ยกวา่ ลดภาวะภูมิแพใ้ นเดก็ ทารกและลกู ไดน้ มแมเ่ ร็วกวา่

2) อาการผิดปกติท่ีควรไปโรงพยาบาล ไดแ้ ก่ ไขส้ ูง ปวดศีรษะ ตาพร่ามวั ความดนั โลหิตสูง กดบ๋มุ ท่ีขา
หรือเทา้ ลูกดิ้นนอ้ ยลง และน้าเดินไหลออกมาก

3) อาการนาคลอด
- อาการเจบ็ ครรภเ์ ตือน จะเกิดข้ึนไม่สม่าเสมออาจจะเกิดตึงๆแลว้ หายไป เจ็บนานประมาณ 2-

5 นาทีหากปวดรุนแรงมากๆ ถ่ีๆในระยะใกลค้ ลอดแสดงว่าเขา้ สู่ระยะเจ็บครรภจ์ ริง

- อาการเจบ็ ครรภจ์ ริง คือ มีมูกเลือดออกทางช่องคลอด น้าเดินไหลพรวด หรือค่อยๆไหล
ออกมาเร่ือยๆ ปวดทอ้ งหน่วงๆร้าวไปท่ีหลงั หรือร้าวไปตน้ ขา มดลูกหดเกร็ง หนา้ ทอ้ งตึงเป็นระยะๆ

15

ใบควำมรู้ระยะหญิงหลงั คลอดและเดก็ อำยุ 0-6 ปี
1) ประโยชน์การตรวจหลงั คลอด

ตรวจในแม่ :ประเมินดูมดลกู น้าคาวปลา แผลฝีเยบ็ และ น้านมแม่
ตรวจในลกู : ติดตามเร่ืองการตรวจปากแหวง่ เพดานโหวใ่ นเด็ก (ถา้ ยงั ไมไ่ ดต้ รวจ หรือตรวจ
พบแลว้ ยงั ไมไ่ ดร้ ับการส่งต่อ ใหม้ าแจง้ ที่สถานบริการ)
2) การเล้ียงลูกดว้ ยนมแม่ (ประโยชนน์ ้านมแม่ /วธิ ีการแกป้ ัญหาน้านมนอ้ ย/ไมไ่ หลแก่มารดาหลงั คลอด
ได/้ วิธีการเกบ็ น้านม เพื่อแช่แขง็ ใหล้ กู กินไดอ้ ยา่ งถกู วิธี)
ประโยชน์ของนมแม่

ㆍ น้านมแม่เป็นอาหารปกติของลูกท่ีมีเพยี งชนิดเดียวในโลก

ㆍ มีคณุ คา่ มหาศาลเพราะประกอบดว้ ย สารอาหารมารวมกนั มากกวา่ 300 ชนิดเป็นอาหารที่มี
สารอาหารครบถว้ น เหมาะสมสาหรับลูกนอ้ ย

ㆍ ยอ่ ยไดด้ ี

ㆍ ดูดซึมไดด้ ี

ㆍ สะอาดและปลอดภยั

ㆍ มีพร้อมใหล้ กู ทกุ เวลาไม่มีการบดู เสีย

ㆍ ลกู มีสุขภาพดี แขง็ แรง
ขอ้ ปฏิบตั ิที่ช่วยใหก้ ารเล้ียงลกู ดว้ ยนมแม่เป็นเร่ืองงา่ ยและมีน้านมเพียงพอน้นั คือ 4 ดูด สูตรใหน้ มแมไ่ ด้
สาเร็จ
ดูดเร็ว
ควรใหล้ กู ดูดนมไดเ้ ร็วต้งั แต่หลงั คลอดใหมๆ่ แมจ้ ะเป็นช่วงที่คณุ แม่ยงั ตื่นเตน้ และเพลียจากการคลอด
แตช่ ่วงน้ีเป็นระยะท่ีลกู ของคณุ กาลงั ต่ืนตวั ท่ีสุด ลกู อาจจะดูดนมแมไ่ ดห้ รืออาจจะไดแ้ คส่ ัมผสั เตา้ นมคุณแม่ แต่
มีผลดีตอ่ จิตใจท่ีกระตนุ้ ใหเ้ กิดความรัก ความผกู พนั ระหว่างคณุ แม่และลกู การดูดนมแมใ่ นระยะน้ียงั ช่วย
ป้องกนั การ ตกเลือดหลงั คลอดของแม่ เน่ืองจากจะมีการหลง่ั ฮอร์โมนออกซีโทซินออกมาขณะใหล้ กู ดูดนม
ดูดบ่อย
ในระยะ 2 - 3 วนั แรกหลงั คลอด น้านมแม่ยงั มาไมม่ ากนกั แตก่ ็ควรใหล้ ูกดูดนมแม่บ่อยๆ2 ชว่ั โมง หรือ
อยา่ งนอ้ ยวนั ละ 9 คร้ัง จะเป็นการกระตุน้ ใหน้ ้านมมาเร็ว และมีมากข้นึ หลงั จากเมื่อน้านมไหลดีลูกดูดนมเก่งให้

16

ลกู ดูดนมตามความตอ้ งการทุกคร้ังท่ีลูกหิว ซ่ึงลูกมกั จะแสดงออกโดยการร้องหรือเมื่อคณุ แม่รู้สึกตดั ตึงเตา้ นม
แตร่ ะยะห่างระหวา่ งม้ือไม่ควรนานเกิน 3 ชว่ั โมง

ดดู ถกู วิธี
ดูดถูกวธิ ี คอื ลกู ดูดลึกถึงลานนม เพอ่ื ใหเ้ หงือกลกู กดรีดลงบนกระเปาะน้านมใตล้ านนม ลิน้ ใตล้ านนม
ริมฝีปากของลูกไม่เมม้ เขา้ ขณะดูดเหงือกจะขยบั เขา้ หากนั กดบนลานนมเป็นจงั หวะแกม้ ป่ องท้งั สองขา้ ง และได้
ยนิ เสียงกลืนน้านมเบาๆ
ดดู เกลยี้ งเต้ำ
คอื ใหล้ กู ดูดนมแม่จนเตา้ นมน่ิมในเตา้ แรก ถา้ ลกู นอ้ ยไม่อ่ิมใหด้ ูดนมแม่อีกขา้ งที่เหลือจนกวา่ จะอ่ิม
แลว้ ในม้ือต่อไปควรเร่ิมจากเตา้ ที่ดูดคา้ งไว้ เพอ่ื ใหล้ ูกไดร้ ับคุณคา่ ของนมแม่อยา่ งครบถว้ นจากส่วนหวั
ส่วนกลาง และส่วนทา้ ยของน้านมแม่
ข้อแนะนำในกำรให้ลูกได้รับน้ำนมแม่เพยี งพอกบั ควำมต้องกำร

ㆍ ใหล้ กู ดูดนมแม่ 8 - 12 คร้ังต่อวนั (24 ชว่ั โมง)

ㆍ ดูดนมแมอ่ ยา่ งถกู วิธีขา้ งละไมต่ ่ากวา่ 10 - 20 นาที
จะรู้ได้อย่ำงไรว่ำลกู ได้รับนมแม่เพยี งพอในสัปดำห์แรกๆ หลงั คลอด

ㆍ ไดย้ นิ เสียงกลืนน้านมของลูก
เตา้ นมแม่คดั ตึงก่อนใหน้ ม และนิ่มลงหลงั ใหน้ มแมแ่ ลว้

ㆍ แมร่ ู้สึกมีน้านมไหลออกมา

ㆍ ลกู ปัสสาวะ 6 คร้ังข้นึ ไปใน 24 ชว่ั โมง

ㆍ ลกู อุจจาระ 4-8 คร้ังใน 24 ชวั่ โมง

ㆍ ลูกสงบสบาย พกั หลบั ไดไ้ ม่ร้องหิวระหวา่ งม้ือนม

ㆍ น้าหนกั ลูกข้ึนโดยเฉล่ีย 18 - 30 กรัมต่อวนั หรือ 125 - 210 กรัมต่อสปั ดาห์
กำรเกบ็ นำ้ นม
ควรบีบน้านมทิง้ ก่อน 3 คร้ัง แลว้ จึงเร่ิมใชข้ วดรองเก็บ

ㆍ เกบ็ น้านมลงในขวดเท่าที่ลกู ตอ้ งการกินในแต่ละม้ือเม่ือบีบน้านมเสร็จ ปิ ดฝาขวดใหม้ ิดชิดทนั ที ถา้ ต้งั ไวไ้ ม่
ใสในตเู้ ยน็ จะอยใู่ น 6-8 ชวั่ โมง เก็บไวใ้ นตเู้ ยน็ ส่วนท่ีเยน็ ท่ีสุด คอื ช้นั ท่ีอยใู่ ตช้ ่องแช่แขง็ ดา้ นในสุด จะเก็บได้

17

นาน 2 วนั ถา้ เกบ็ ไวใ้ นช่องแช่แข็ง จะเก็บไดน้ าน 3 เดือน อยา่ เก็บไวท้ ี่ประตูตเู้ ยน็ เพราะเม่ือเปิ ด-ปิ ดตูเ้ ยน็ ความ
เยน็ จะไม่คงท่ี

กำรเกบ็ นำ้ นม กรณีท่ีไมม่ ีตูเ้ ยน็
ทนั ทีหลงั แม่ต่ืนนอนใหล้ กู ดูดนมแม่ก่อน 1 ม้ือก่อนเดินทางไปทางานนอกบา้ นคร่ึงชวั่ โมง แมบ่ ีบ
น้านมจ็บใส่ขวดแกว้ มีฝาปิ ดมิดชิดต้งั ไวใ้ นที่เยน็ ที่สุดในบา้ น หรือใสในกระติกน้าแข็งเพือ่ เกบ็ ไวใ้ หล้ ูกไดด้ ่ืมกิน
1-2 ม้ือ
แมท่ ี่ฝึกบีบน้านมอยา่ งดีจะบีบนมหลงั ลกู ดูดอิ่มแลว้ 400-500 ซีซี หรือ 2 ถว้ ย
อำหำรสำหรับหญงิ ให้นมบตุ ร และเดก็ 0-5 ปี
-ช่วงหลงั คลอดคณุ แม่ตอ้ งการสารอาหารมากกวา่ ตอนต้งั ครรภ์ เพราะตอ้ งใชส้ าหรับผลิตน้านม จึงควร
กินอาหารใหค้ รบถว้ นท้งั 5 หมู่ แต่ละกล่มุ ใหก้ ินในปริมาณท่ีเพียงพอและหลากหลาย แตส่ าหรับไขมนั เกลือ
และเคร่ืองปรุงต่างๆ ควรใชน้ อ้ ยๆเท่าท่ีจาเป็น และไมก่ ินอาหารรสหวาน หญิงใหน้ มบุตรตอ้ งกินยาเม็ดเสริม
ไอโอดีน ธาตุเหลก็ และโฟลิกทุกวนั เพื่อใหน้ ้านมแม่มีคุณภาพและสารอาหารที่ครบถว้ นสาหรับลกู นอ้ ย
อำหำรท่คี ุณแม่ให้นมลกู ควรหลกี เลยี่ ง
แอลกอฮอล์
-ไม่วา่ จะด่ืมมาก ด่ืมนอ้ ย หรือแค่เพียงจิบเดียว กถ็ ือวา่ ไม่ควรและเส่ียงอนั ตราย เน่ืองจากแอลกอฮอล์
เป็นสารท่ีมีฤทธ์ิต่อจิตประสาท เมื่อแอลกอฮอลเ์ จือปนผา่ นไปกบั น้านมและเขา้ สู่ร่างกายของทารก อาจส่งผลต่อ
พฒั นาการทางดา้ นสมองของลูกและสุขภาพของคณุ แม่
ชำ กำแฟ คำเฟอนี
-การด่ืมหรือกินอาหารท่ีมีคาเฟอีนสูง อาจรบกวนการนอนหลบั ของทารกที่กินนมแม่ได้ แตถ่ า้ หาก
ตอ้ งการดื่มคาเฟอีน หรือกินอาหารที่มีคาเฟอีน ควรจากดั ไวเ้ พียง 1-2 แกว้ ต่อวนั
อำหำรทะเล
-อาหารทะเลแมจ้ ะมีสารอาหารจาพวกโปรตีน และโอเมกา้ 3 ซ่ึงเป็นอาหารท่ีมีประโยชน์ แต่สาหรับ
ช่วงที่คุณแม่ใหน้ มลกู อาจจะตอ้ งระวงั เพราะอาหารทะเลบางชนิดอาจมีการปนเป้ื อนของสารปรอท ซ่ึงหาก
ส่งผา่ นไปยงั น้านม อาจมีผลตอ่ ระบบประสาทและพฒั นาการของทารกได้
อำหำรปรุงไม่สุก
-อาหารท่ีไม่ไดผ้ า่ นการปรุง หรืออาหารคา้ งคนื เป็นอาหารท่ีมีคุณคา่ ทางโภชนาการนอ้ ย เช่นซูชิ แหนม
ปลาร้า ท่ีอาจทาใหเ้ กิดภาวะติดเช้ือจนมีอาการทอ้ งเสียหรืออาหารเป็นพิษตามมาได้ รวมไปถึงอาหารคา้ งคืนที่
ตอ้ งนามาอนุ่ กินทีหลงั หรืออาหารที่ผา่ นการตม้ หรือต๋นุ เป็นเวลานาน ๆ เพราะเส่ียงตอ่ การปนเป้ื อนของ
เช้ือจุลินทรียท์ ่ีทาใหค้ ุณแม่เกิดอาการทอ้ งเสียไดง้ า่ ย

18

ผลไม้รสเปรีย้ ว
-ผลไมท้ ่ีมีรสเปร้ียวบางชนิดจะมีกรดสูง อาจทาใหล้ กู นอ้ ยเกิดอาการมีอาการจุกเสียด แน่นทอ้ ง รู้สึกไม่
สบายตวั มีอาการคนั ตามผิวหนงั หรือเป็นผน่ื ผา้ ออ้ มไดค้ ่ะ สาหรับคุณแมท่ ่ีตอ้ งการเพ่ิมวติ ามินซีในน้านม
แนะนาใหก้ ินสับปะรดหรือมะม่วงแทนกไ็ ด้
นมวัว
-เด็กบางคนอาจจะมีอาการแพน้ มววั เพราะในนมววั มีสารท่ีทาให้เกิดโรคภูมิแพ้ ซ่ึงเป็นสาเหตุหลกั ที่
ทาใหเ้ ดก็ เกิดอาการกรดไหลยอ้ น หรืออจุ จาระผิดปกติ และมีปัญหาน้าหนกั ตวั เพ่มิ มากผดิ ปกติได้ การไดร้ ับ
นมววั ผา่ นทางนมแม่ กอ็ าจส่งผลทาใหเ้ ดก็ แพน้ มววั ไดต้ ้งั แตแ่ รกคลอด
อำหำรประเภทรสจัด
หากลกู นอ้ ยมีอาการ เช่น หงุดหงิดง่าย ร้องไหไ้ ม่หยดุ นอนหลบั ยาก รู้สึกไม่สบายตวั นอนหลบั ไดไ้ ม่
นาน ต่ืนบ่อยผิดปกติ คุณแม่อาจจะตอ้ งพิจารณาถึงอาหารที่ทานวา่ รสจดั เกินไปหรือเปล่า เพราะอาหารรสจดั จะ
ทาใหร้ สชาติของน้านมจะเปลี่ยนไป เมื่อลกู กินนมก็อาจจะทาใหเ้ กิดอาการเหล่าน้ีได้ คุณแม่ควรกินอาหารที่มี
ส่วนผสมของกระเทียมที่ เนื่องจากกระเทียมมีสารอลั ลิซิน จะช่วยใหค้ ณุ แม่ผลิตน้านมไดม้ ากข้ึนและช่วยใหล้ กู
นอ้ ยกินนมแมไ่ ดเ้ ยอะมากข้ึนค
อำหำรประเภทนมถวั่ เหลือง ข้ำวสำลี ข้ำวโพด และถ่วั
-เป็นกลุม่ อาหารท่ีมีโปรตีนสูง อาจทาใหล้ ูกมีอาการแพ้ เช่น มีผ่ืนคนั หายใจเสียงดงั เป็นลมพษิ หรือมี
อาการทางระบบทางเดินอาหาร ลูกอาจมีอาการทอ้ งอืด มีแกส๊ ในกระเพาะ หรือมีอาการทอ้ งเสีย
ช่วงหลงั คลอดถือเป็นช่วงที่วยั ทารกจาเป็นท่ีจะตอ้ งไดร้ ับสารอาหาร จากน้านมแมม่ ากท่ีสุด เพราะนม
แมจ่ ะผลต่อการเจริญเติบโตและพฒั นาการในดา้ นตา่ ง ๆ ของลูก ดงั น้นั คณุ แมจ่ ึงควรเลือกกินอาหารท่ีบารุง
น้านม และตอ้ งระมดั ระวงั ในการรับประทานเป็นพเิ ศษ เพอื่ ใหล้ ูกนอ้ ยมีสุขภาพที่แขง็ แรงและมีพฒั นาการท่ีดี
*** ทำรกแรกเกดิ -อำยุต่ำำกว่ำ ๖ เดือน กนิ นมแม่อย่ำงเดยี ว ไม่ให้น้ำและอำหำรอ่ืนใด เพรำะกระเพำะ
อำหำรของเดก็ เลก็ มำกและระบบกำรย่อยอำหำรและกำรดูดซึมสำรอำหำรยังไม่พร้อม หลงั 6 เดือนจึงจะเริ่มให้
อำหำร 1 มื้อ/วัน
โภชนำกำรสำหรับเดก็ เลก็ อำยุ 1-5 ปี
1อาหารหลกั 3 ม้ือ และอาหารวา่ งไมเ่ กิน 2 ม้ือต่อวนั
2.ใหอ้ าหารใหค้ รบ 5 หมู่ แต่ละหมู่ใหห้ ลากหลาย เป็นประจาทุกวนั
3.ใหน้ มแมต่ ่อเนื่องถึงอายุ 2 ปี เสริมนมจืดวนั ละ 2-3 แกว้
4.ฝึกใหก้ ินผกั ผลไมจ้ นเป็นนิสัย
5.ใหอ้ าหารวา่ งที่มีคุณภาพ

19

6.ฝึกใหก้ ินอาหารรสธรรมชาติ ไม่หวานจดั มนั จดั และเคม็ จดั
7. ใหอ้ าหารสะอาดและปลอดภยั
8.ใหด้ ่ืมน้าสะอาด หลีกเลี่ยงเคร่ืองด่ืมปรุงแตง่ รสหวานและน้าอดั ลม
9.ฝึกวินยั การกินอยา่ งเหมาะสมตามวยั จนเป็นนิสยั
10.เล่นกบั ลกู สร้างความผกู พนั หมนั่ ติดตามการเจริญเติบโตและพฒั นาการ
ควำมสำคญั ของยำน้ำเสริมธำตุเหลก็ (ต้องได้รับถึงอำยุ 5ปี )
ธำตเุ หลก็ และไอโอดีน
ธาตุเหลก็ มีความสาคญั มากต่อพฒั นาการของร่างกายและสมอง ต้งั แต่อยใู่ นครรภม์ ารดา โดยเฉพาะใน
หน่ึงปี แรกของชีวิต หากมีการขาดธาตเุ หลก็ ในช่วงน้ี จะทาใหม้ ีผลเสียต่อการพฒั นาสมองในระยะยาวอยา่ งถาวร
โดยเฉพาะดา้ นสติปัญญา ทาให้ IQ ต่าลงอยา่ งถาวร เด็ก 6 เดือน – 5 ปี จึงควรตอ้ งไดร้ ับยาน้าเสริมธาตุเหลก็
สัปดาห์ละ 1 คร้ัง ดงั น้ี
-เดก็ อายุ 6 เดือน – 2 ปี 12.5 มิลลิกรัม สัปดาห์ละคร้ัง
-เดก็ อายุ 2 ปี – 5 ปี 25 มิลลิกรัม สัปดาห์ละคร้ัง
*** ควรใหเ้ ดก็ ไดร้ ับประทานไข่และนมทกุ วนั เพราะเป็นอาหารที่มีธาตเุ หลก็ และไอโอดินสูง บารุง
สมองควรใหเ้ ดก็ กินไข่ 1-2 ฟองต่อวนั และเดก็ ที่หยา่ นมแม่ ควรดื่มนมจืด 3 กล่องต่อวนั

กำรทำควำมสะอำดช่องปำก และกระต้นุ ให้เลกิ ขวดนมเมื่อเดก็ มอี ำยุ 1 ปี
กำรทำควำมสะอำดฟันให้เด็ก 6 เดือนถึง 6 ขวบ
1. การทาความสะอาดช่องปากเดก็ หลงั คลอด ผปู้ กครองควรสงั เกตคราบนมในช่องปากเดก็ ถา้ มีคราบ
นมใหท้ าความสะอาด เพ่ือป้องกนั การเกิดเช้ือราในช่องปากเดก็ ซ่ึงอาจส่งผลใหเ้ ด็กรู้สึกแสบปากเวลาดูดนมได้
ลิ้นท่ีเป็นฝ้าขาว หา้ มใชป้ ัสสาวะเด็กเชด็ ช่องปากเด็ดขาด ใหท้ าความสะอาดดว้ ยผา้ สะอาดหรือถงุ นิ้วชุบน้าตม้
สุกที่เยน็ แลว้

วิธที ำควำมสะอำดในเด็กทฟ่ี ันยังไม่ขนึ้

1)ควรเลือกช่วงเวลาทาความสะอาดคือก่อนม้ือนมหรืออาหาร ไม่ควรทาความสะอาดหลงั จาก กินนมเสร็จใหม่
ๆ เพราะอาจทาให้เกิดอาการแหวะนมไดง้ ่าย
2) เตรียมน้าตม้ สุกท่ีเยน็ แลว้ ใส่ถว้ ยเลก็ ๆไว้ ใชผ้ า้ สะอาดผืนเลก็ พนั นิ้วช้ีเพ่ือเตรียมทาความสะอาดช่องปาก
3) ใหเ้ ดก็ นอนลงท่ีตกั โดยใหศ้ ีรษะอยทู่ ี่บริเวณแขนประคองศีรษะเอาไว้

20

4) จากน้นั จึงใชน้ ิ้วช้ีท่ีพนั ผา้ ไวจ้ ุ่มลงในน้าตม้ สุกที่เยน็ แลว้ เช็ดใหท้ ว่ั ช่องปาก โดยเริ่มจากสนั เหงือกบน ลา่ ง
กระพุง้ แกม้ ซา้ ย ขวาและจบลงตรงที่ลิน้

2. การดูดนมขวด ผปู้ กครองตอ้ งไมป่ ล่อยใหเ้ ดก็ อมขวดนมนานๆหรือนอนหลบั คาขวดนม ไมใ่ ส่
น้าหวานหรือน้าผลไมใ้ นขวดนมใหเ้ ดก็ ดูด, ใหเ้ ลิกดูดนมม้ือดึกเม่ือเด็กมีอายุ 6 เดือน

เม่ือเห็นวา่ เด็กสามารถนง่ั ได้ (อายปุ ระมาณ 5-6 เดือน) ควรเริ่มฝึกใหด้ ื่มนมจากจากถว้ ยและคอ่ ย ๆ ฝึก
เป็นข้นั ตอน เดก็ ควรเลิกขวดนมไดก้ ่อนอายุ 1ปี - 1ปี คร่ึง เพอ่ื ป้องกนั ปัญหาฟันผุ

3. ฟันน้านมจะเร่ิมข้นึ เม่ือเด็กมีอายุ 6 เดือน เด็กท่ีฟันใกลข้ ้ึนจะมีน้าลายเยอะ ชอบเอามือเขา้ ปาก อาจ
งอแงหรือตื่นบ่อยตอนกลางคนื ถา้ ผปู้ กครองสงั เกตเห็นสันเหงือกมีสีซีดๆ จบั ดูนูนๆ แขง็ ๆ อาจบรรเทาอาการ

คนั เหงือกของเด็กโดยใหก้ ดั ยางกดั แช่เยน็ หรือใชผ้ า้ สะอาดชุบน้าเยน็ ที่สะอาดพนั นิ้วเพ่ือนวดเหงือกใหเ้ ดก็

4. เร่ิมแปรงฟันใหเ้ ดก็ ไดต้ ้งั แตฟ่ ันน้านมซ่ีแรกข้ึน โดยใชแ้ ปรงสีฟันท่ีขนนุ่ม หนา้ ตดั ตรง ขนาด
พอเหมาะกบั ช่องปากเดก็ และใชย้ าสีฟันท่ีมีฟลอู อไรด์ 1,000 ppm

สามารถใชย้ าสีฟันผสมฟลูออไรดส์ าหรับเด็กไดเ้ ลย โดยใชแ้ คแ่ ตะปลายขนแปรง ถึงเด็กจะยงั บว้ นปาก
ไมไ่ ดก้ ไ็ มเ่ ป็นไร ปริมาณยาสีฟันที่ใชน้ ้นั นอ้ ยมาก ไม่อนั ตราย เมื่อแปรงเสร็จใหเ้ ชด็ ฟองส่วนเกินออกดว้ ยผา้
สะอาดหลงั แปรงฟันงดน้างดอาหารคร่ึงชว่ั โมงเป็นอยา่ งนอ้ ย

วธิ ีแปรงฟันสำหรับเดก็ เลก็ ท่ีฟันขนึ้ แล้ว

1) ท่าแปรงฟันใหเ้ ด็ก คือ ให้เด็กนงั่ หรือนอน โดยหงายศีรษะวางบนตกั ของผปู้ กครอง ให้
ผปู้ กครองอีกคนนง่ั ฝ่ังตรงขา้ มเพือ่ ช่วยจบั แขนและขาเดก็ กรณีไม่มีคนช่วยใหใ้ ชข้ าของ
ผปู้ กครองที่เป็นผแู้ ปรงพาดไวท้ ่ีตวั เดก็ เบาๆ ดงั ภาพ

รูปภาพท่าท่ีใชใ้ นการแปรงฟันให้เด็ก จากเพจฟันน้านม

2) ขยบั แปรงไปมาส้ันๆในแนวนอน 21

 ใชน้ ิ้วแหวกกระพุง้ แกม้ และริมฝีปาก

 แปรงฟันหนา้ บน-ล่าง ดา้ นใกลร้ ิมฝีปาก และดา้ นใกลล้ ิ้น โดยขยบั ไปมาส้นั ๆ ดา้ นละ
4-5 คร้ัง เนน้ บริเวณคอฟันเป็นพเิ ศษ

 ฟันกรามน้านม ใหแ้ ปรงดา้ นบดเค้ียวดว้ ย

3) ในเด็กที่อายตุ ่ากวา่ 3 ขวบหรือเด็กท่ียงั ควบคมุ การกลืนไม่ได้ หลงั แปรงครบทุกซ่ี ทุกดา้ นแลว้

ใหใ้ ชผ้ า้ สะอาดชุบน้าเชด็ ฟองยาสีฟันออก

4) ในการทาความสะอาดช่องปาก เด็กนอ้ ยคนเท่าน้นั ที่จะใหค้ วามร่วมมือ ส่วนใหญ่เดก็ จะ

ตอ่ ตา้ นหรือร้องไหเ้ พราะรู้สึกวา่ มีส่ิงแปลกปลอมเขา้ ไปในปาก ขอให้ผู้ปกครองพยำยำมต่อไป
เพราะถา้ ไมท่ าความสะอาดให้ เด็กจะเขา้ ใจวา่ การร้องไหเ้ ป็นวธิ ีที่ไดผ้ ล แลว้ จะแสดงอาการน้นั ทกุ
คร้ังท่ีตอ้ งแปรงฟัน

รูปภาพจากคลินิกส่งเสริมทนั ตะสุขภาพและทนั ตกรรมป้องกนั คณะทนั ตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลยั เชียงใหม่

22

4. เม่ือเดก็ เร่ิมเค้ียวอาหารได้ ผปู้ กครองไม่ควรเค้ียวอาหารป้อนเดก็ เพราะจะเป็นการส่งตอ่ เช้ือโรคจากช่องปาก 23
ผปู้ กครองไปสู่ช่องปากเด็ก และควรมีชุดจานชามแยกของเด็ก ไมค่ วรใชร้ วมกบั ผใู้ หญ่
5. ในวนั ท่ีพาเด็กมารับการประเมินพฒั นาการที่สถานบริการ ควรพบทนั ตบุคลากรเพ่ือตรวจช่องปาก เคลือบ
ฟลอู อไรดใ์ หเ้ ดก็ และสอนผปู้ กครองแปรงฟันแบบลงมือปฏิบตั ิ
6. หลีกเลี่ยงขนมขบเค้ียวท่ีเหนียวติดฟัน มีรสหวานจดั เค็มจดั ควรเป็นขนมหรือผลไมท้ ี่มีใยอาหารสูง มีแร่ธาตุ
อาหารต่าง ๆ

ประโยชน์ของกำรคัดกรอง และตรวจประเมนิ พฒั นำกำรเดก็ ตำมกล่มุ อำยเุ ป้ำหมำย
พฒั นำกำรเด็ก หมายถึงการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้าง และการทาหนา้ ท่ีของอวยั วะต่างๆ ของร่างกาย เพอ่ื ให้
บคุ คลสามารถดารงชีวติ รอดอยไู่ ด้ โดยการเพิ่มความสามารถในแตล่ ะช่วงวยั จะตอ้ งมีความพร้อมของ

วฒุ ิภาวะของบคุ คล และการสนบั สนุนจากส่ิงแวดลอ้ ม โดยเฉพาะพฒั นาการวยั ทารก จะตอ้ งมีความพร้อมจาก
ทารกเอง และไดร้ ับการส่งเสริมมารดา และครอบครัวเพ่ือใหเ้ ด็กมีพฒั นาการที่เหมาะสมตามช่วงวยั

กำรประเมินพฒั นำกำรของเดก็ เลก็ หมายถึง กระบวนการศึกษาขอ้ มลู คณุ ลกั ษณะหรือความสามารถใน
ดา้ นตา่ งๆ ของเดก็ เลก็ ในแต่ละช่วงวยั โดยใช้ เคร่ืองมือและวิธีการท่ีเหมาะสมในการเก็บรวบรวมขอ้ มูลและ
สรุปผลเปรียบเทียบกบั เกณฑป์ กติของพฒั นาการเดก็ ตามวยั

พฒั นำกำรหลกั ท้งั 5 ด้ำน ประกอบด้วย
1. พฒั นำกำรกล้ำมเนื้อมัดใหญ่
กลา้ มเน้ือมดั ใหญ่คือกลา้ มเน้ือบริเวณลาตวั แขน ขา ซ่ึงมีความสาคญั ต่อการทรงตวั และการเคลื่อนไหว
ไม่วา่ จะเป็นการคลาน การเดิน และการวง่ิ เด็กท่ีมีกลา้ มเน้ือมดั ใหญ่แขง็ แรงจะมีความคล่องแคลว่
กระฉบั กระเฉง สามารถขยบั ร่างกายไดอ้ ยา่ งมนั่ คง วอ่ งไว
2. พฒั นำกำรกล้ำมเนื้อมัดเล็ก
กลา้ มเน้ือมดั เลก็ คือกลา้ มเน้ือบริเวณฝ่ามือและนิ้วมือ ซ่ึงเกี่ยวขอ้ งโดยตรงกบั การควบคุมการ
เคล่ือนไหวของมือ และการทางานประสานกนั ระหวา่ งมือกบั สายตา เดก็ ท่ีมีพฒั นาการของกลา้ มเน้ือมดั เลก็ ท่ีดี
จะสามารถหยบิ จบั สิ่งของไดอ้ ยา่ งมนั่ คง โดยสังเกตไดจ้ ากพฤติกรรม เช่น การจบั ชอ้ นสอ้ มรับประทานอาหาร
และการวาดรูปขีดเขียน

3. พฒั นำกำรด้ำนกำรเรียนรู้
พฒั นาการดา้ นการเรียนรู้ของเด็กเลก็ มกั จะเก่ียวขอ้ งกบั การแยกแยะรูปทรง สีสัน และการคดิ คานวณ
เป็นหลกั โดยต้งั แต่วยั แรกเกิดจนถึงอายุ 5-6 ขวบ เดก็ จะค่อยๆ เรียนรู้ส่ิงต่างๆ รอบตวั และมีความอยากรู้อยาก

เห็น ดงั น้นั การสร้างส่ิงแวดลอ้ มและการเล้ียงดูที่เหมาะสมจะมีส่วนช่วยในการกระตุน้ เซลลส์ มองของลูก ช่วย
ใหเ้ ขาคิด วิเคราะห์ ตดั สินใจไดอ้ ยา่ งเป็นเหตุเป็นผล และรู้จกั วิธีแกไ้ ขปัญหา

4. พฒั นำกำรด้ำนภำษำ
พฒั นาการดา้ นภาษาเป็นอีกหน่ึงพฒั นาการสาคญั ท่ีคณุ พอ่ คุณแมค่ วรใหค้ วามสาคญั เน่ืองจากเป็น
พฒั นาการท่ีเกี่ยวขอ้ งโดยตรงกบั ทกั ษะการรับรู้และสื่อความของลกู โดยเป็นพฒั นาการที่ฝึกฝนไดผ้ า่ นการอ่าน
การออกเสียง การฟัง และการเขียน ท้งั ท่ีเกิดจากปฏิสัมพนั ธก์ บั คนรอบขา้ งในระหวา่ งวนั และการฝึกฝนผา่ น
บทเรียนและสื่อการเรียนรู้ตา่ งๆ

5. พฒั นำกำรด้ำนสังคมและอำรมณ์
พฒั นาการดา้ นอารมณ์คือพฒั นาการที่เกี่ยวขอ้ งกบั พฤติกรรม การปรับตวั และการช่วยเหลือดูแลตวั เอง
ในชีวิตประจาวนั โดยเดก็ แต่ละคนจะมีพ้นื ฐานทางอารมณ์ การตอบสนอง และการแสดงออกท่ีแตกต่างกนั
ออกไป ข้ึนอยกู่ บั สงั คมและสิ่งแวดลอ้ มรอบตวั พ้ืนฐานทางอารมณ์ในช่วงวยั เดก็ มกั ข้ึนอยกู่ บั ประสบการณ์จาก
ครอบครัวเป็นหลกั และเด็กจะคอ่ ยๆ ตระหนกั และควบคมุ อารมณ์ความรู้สึกของตวั เองไดม้ ากข้นึ ตลอดจนมี
ทกั ษะในการเขา้ สงั คมมากข้ึนตามวยั และสังคมรอบขา้ ง
กำรประเมินพฒั นำกำรของเด็กเลก็ หมายถึง กระบวนการศึกษาขอ้ มูล คณุ ลกั ษณะหรือความสามารถใน
ดา้ นตา่ งๆ ของเด็กเลก็ ในแต่ละช่วงวยั ใชค้ ดั กรองพฒั นาการเดก็ (Screening) เม่ืออายคุ รบ 9 , 18 , 30,42 และ
60 เดือนโดยใชเ้ ครื่องมือDSPM และวิธีการท่ีเหมาะสมในการเก็บรวบรวมขอ้ มูลและสรุปผลเปรียบเทียบกบั
เกณฑป์ กติของพฒั นาการเด็กตามวยั

ประโยชน์ของกำรคัดกรองพฒั นำกำร
-เป็นการประเมินเด็กวา่ มีพฒั นาการสมวยั หรือไม่
-เดก็ ไดร้ ับการส่งเสริมพฒั นาการตามช่วงวยั อยา่ งเหมาะสม
-เดก็ ที่มีพฒั นาการลา่ ชา้ ไดร้ ับการส่งตอ่ เขา้ ระบบ และกระตนุ้ พฒั นาการ

บทบำทหน้ำท่ีของอสม.ต่องำนพฒั นำกำรเดก็
1.แนะนา กระตุน้ ใหพ้ ่อแม่ ผูเ้ ล้ียงดูใชค้ ูม่ ือDSPMในการเฝ้าระวงั และส่งเสริมพฒั นาการเดก็ ตามช่วงวยั
2.สามารถสังเกตแุ ละประเมินเด็กที่สงสัยพฒั นาการล่าชา้ ได้
3.ส่งตอ่ ขอ้ มูลเด็กที่ประเมินเบ้ืองตน้ สงสัยลา่ ชา้ พฒั นาการไมส่ มวยั ใหก้ บั เจา้ หนา้ ท่ีสาธารณสุขในพ้นื ที่
ได้
4.ติดตาม แจง้ เตือนก่อนถึงวนั นดั ฉีดวคั ซีน หรือตรวจพฒั นาการ

5.ทราบความสาคญั ของการเล้ียงดูที่ช่วยส่งเสริมพฒั นาการเด็กและทกั ษะสมอง ผา่ นกิน กอด เล่น เลา่
นอน เฝ้าดูฟัน (โภชนาการ การเลา่ นิทาน ส่งเสริมการเลน่ อิสระและการเล่นท่ีครอบครัวมีส่วนร่วมตามช่วงวยั )
และสามารถแนะนาพอ่ แม่ ผเู้ ล้ียงดูไดอ้ ยา่ งถูกตอ้ ง

24

บรรณำนุกรม

กรมอนามยั กระทรวงสาธารณสุข.(2554).คู่มือวิทยำกรโรงเรียนพ่อแม่สำหรับเจ้ำหน้ำทีส่ ำธำรณสุข.

กรุงเทพฯ: สานกั งานกิจการโรงพมิ พอ์ งคก์ ารสงเคราะห์ทหารผา่ นศึกในพระบรมราชนูปถมั ภ.์

กระทรวงสาธารณสุข.(2562). ค่มู ือเฝ้าระวงั และส่งเสริมพฒั นาการเดก็ ปฐมวยั . กรุงเทพฯ:สานกั งานกิจการ

โรงพมิ พอ์ งคก์ ารสงเคราะห์ทหารผา่ นศึกในพระบรมราชนูปถมั ภ.์

กลุม่ งานส่งเสริมสุขภาพ สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั ลพบุรี.(2562).คู่มือโรงเรียนพ่อแม่จังหวดั กลพบุรี

(เอกสารประกอบการสอน). ลพบุรี: สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั ลพบุรี

กองอนามยั การเจริญพนั ธุ์ กรมอนามยั . (2554).สุขใจได้เป็ นแม่.สืบคน้ 25 พฤศจิกายน 2565.จาก

https://thailand.unfpa.org.

นกั ศึกษาสาธารณสุขช้นั ปี ท่ี 3 ประจาปี การศึกษา 2563. คู่มือแนวทำงกำรฝึ กอบรม อสม. เช่ียวชำญ นกั ส่งเสริม
พฒั นำกำรเด็ก 0-5 ปี . อานาจเจริญ:มหาวิทยาลยั มหิดล โครงการจดั ต้งั วทิ ยาเขตอานาจเจริญ.

สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั นครสวรรค.์ (2565). คู่มือ อสม. บดั ดี้ คู่ขวญั 1000 วัน. นครสวรรค:์ สานกั งาน
สาธารณสุขจงั หวดั นครสวรรค.์

ที่ปรึกษำ

นายอดิสรณ์ วรรธนะศกั ด์ิ นายแพทยส์ าธารณสุขจงั หวดั ลพบรุ ี
นางศศิธร ศรีแกว้ รองนายแพทยส์ าธารณสุขจงั หวดั ลพบรุ ี
นางกมลวรรณ ชาติทองคา รองนายแพทยส์ าธารณสุขจงั หวดั ลพบรุ ี

คณะผ้จู ดั ทำ

นางวิไลลกั ษณ์ หมดมลทิน หวั หนา้ กล่มุ งานส่งเสริมสุขภาพ สานกั งานสาธารณสุขจงั หวดั ลพบรุ ี

นางทิพยเ์ นตร รวยนิรัตน์ หวั หนา้ กลุ่มงานพฒั นาคณุ ภาพและรูปแบบบริการ

ทพญ.กลุ ภทั รา เหลก็ เพชร หวั หนา้ กลุ่มงานทนั ตสาธารณสุข

นางสาวภทั รธีรา บุญฉ่า หวั หนา้ งานสุขภาพภาคประชาชน

นางณิชาภทั ร รากแกว้ พยาบาลวิชาชีพชานาญการ นางสาวสุดา

รัตน์ ปุณโณฑก พยาบาลวิชาชีพชานาญการ คณุ สุภนิดา โตสกลุ

นกั ศึกษา สาขานิเทศน์ศาสตร์ มหาวิทยาลยั ราชภฏั เทพสตรี

ประธานชมรม อสม. จงั หวดั ลพบุรี

ผรู้ ับผิดชอบงานสุขภาพภาคประชาชน งานส่งเสริมสุขภาพและงานทตั สาธารณสุขในโรงพยาบาล สาธารณสุข
อาเภอ

ภาคผนวก คลิปวีดีโอ สอ่ื การสอน

การเตรียมตัวก่อนตัง้ ครรภ์ ประโยชนข์ องโฟลิก

การคัดกรองหญิงต้ังครรภ์เส่ียงสงู ประโยชน์ของการฝากครรภ์
การดแู ลตนเองในระยะตั้งครรภ์ การคลอดปกติ กับการผา่ ตัดคลอด

การดูแลหญิงหลังคลอด การเล้ยี งลกู ด้วยนมแม่

พฒั นาการเดก็ แรกเกดิ ถงึ 5 ขวบ การใช้คูม่ อื เฝ้าระวัง ส่งเสรมิ พฒั นาการ

เด็กปฐมวัย (DSPM)