หนังสืออ่านเพิ่มเติม เรื่องข้าวแต๋น

ขา้ วแต๋นสันทราย

หนังสอื อา่ นเพม่ิ เตมิ ท้องถ่ิน

รจุ ี เฉลิมสขุ
โรงเรียนสนั ทรายวทิ ยาคม อ.สันทราย จ.เชยี งใหม่
สานกั งานเขตพ้ืนทกี่ ารศึกษามธั ยมศกึ ษาเชียงใหม่

คำ นำ

การศึกษาวัฒนธรรมด้านการกินของชุมชนเป็นการสืบทอดภูมิปัญญาชาวบ้านล้านนา ขนม
ท้องถ่ินของชาวสันทรายคือข้าวแต๋น เป็นขนมพื้นบ้าน ที่มีวัตถุดิบหลักจากข้าวเหนียว ข้าวแต๋นถือเป็น
สินค้าทมี่ ชี ือ่ เสียงของอาเภอสนั ทราย ไดร้ ับการยอมรบั ในเรอ่ื งของรสชาติความอร่อย มีกลิ่นหอม จนเป็น
ท่ีมาของคาขวัญประจาอาเภอสันทรายท่ีว่า “เกษตรดี สตรีสวย รวยหมาก ของฝากข้าวแต๋น เน้นแฟ้น
คุณธรรม” การพัฒนาต่อยอดการทาข้าวแต๋นแบบด้ังเดิม ให้มีรสชาติท่ีหลากหลาย และปรับขนาดข้าว
แต๋นใหม้ ขี นาดเลก็ ลง เพ่อื ความสะดวกในการรับประทาน

ปัจจบุ ันขนมข้าวแต๋นนิยมนามาเป็นอาหารว่างต้อนรับแขกบ้านแขกเมือง หนังสือเล่มนี้จึงขอนา
กรรมวิธีการทาข้าวแต๋นแบบด้ังเดิมมาไว้ให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้ และอนุรักษ์วัฒนธรรมความเป็นอยู่ของ
ชุมชนสันทราย และนาไปใช้ในการจัดการเรียนการสอนในรายวิชาอาหารท้องถิ่น รายวิชาขนมไทย ใน
ระดับช้ันมัธยมศึกษาตอนต้น และตอนปลาย ของหลักสูตรโรงเรียนสันทรายวิทยาคม กลุ่มสาระการ
เรยี นรกู้ ารงานอาชพี และเผยแพร่ใหป้ ระชาชนทั่วไปที่สนใจอยากสบื ทอดอนรุ กั ษข์ นมไทยทอ้ งถ่นิ ต่อไป

รจุ ี เฉลิมสขุ

คา นิ ย ม

ส า ร บั ญ ก
ข
คานา 1
คานยิ ม 3
บรบิ ทของอาเภอสันทราย 6
แหล่งเรยี นรใู้ นชมุ ชน 9
บ้านป้ายพุ นิ 10
วสั ดุ อุปกรณ์ในการผลิตข้าวแตน๋ 10
กรรมวธิ ีในการทาขา้ วแต๋น 11
12
การนึ่งชา้ ว 13
การใส่น้าแตงโมเคยี วนา้ ออ้ ย 15
การอัดข้าวในพิมพ์ 17
การนาข้าวใสแ่ ตะไมเ้ พ่ือตาก 18
การทอดขา้ วแต๋น 19
การราดน้าออ้ ยบนขา้ วแตน๋
การบรรจถุ งุ
การจดั จาหน่าย

บ ริ บ ท ข อ ง อา เ ภ อ สั น ท ร า ย

อาเภอสันทราย เปน็ อาเภอหนึ่งในเขตปริมณฑล
ของนครเชยี งใหม่ท่ีมีการเตบิ โตอยา่ งรวดเร็ว เป็นอาเภอท่ี
รองรับความเจริญจากนครเชียงใหม่ เดิมทีถูกจัดวางเป็น
เมอื งแหง่ การเกษตร เพราะมีสถาบันศกึ ษาด้านการเกษตร
ท่ีเก่าแก่ คือ มหาวทิ ยาลยั แมโ่ จ้ ซึ่งมีบทบาทสาคัญในการ
พัฒนาดา้ นการเกษตรมาอย่างต่อเน่ือง แต่ปัจจุบันอาเภอ
สันทราย มีสถานะเป็นอาเภอขนาดใหญ่ลาดับท่ี 2 ของ
จังหวัดในแง่ของจานวนประชากร รองจากอาเภอเมือง
เชียงใหม่ สถานประกอบการ ท่ีมีมากรองจากอาเภอเมือง
เชยี งใหม่ การขยายตัวของชุมชนเมืองแม่โจ้ ทาให้อาเภอ
สันทราย มีความพร้อมทุก ๆ ด้าน ท้ังสถานศึกษา สถาน
ประกอบการ บ้านจัดสรร จากการเติบโตอย่างต่อเนื่อง
อาเภอสนั ทราย ถกู กาหนดบทบาทให้เป็นอาเภอท่ีรองรับ
ในด้านแหล่งที่อยู่อาศยั ทสี่ าคัญของจงั หวดั เชียงใหม่

อาเภอสนั ทรายมีอาณาเขตตดิ ต่อกบั อาเภอ
ใกล้เคียงดังน้ี

ทิศเหนอื ตดิ ต่อกบั อาเภอแมแ่ ตง
ทศิ ตะวันออก ติดต่อกับอาเภอดอยสะเกด็
ทิศใต้ ตดิ ตอ่ กบั อาเภอดอยสะเก็ด อาเภอสนั กาแพง และ

อาเภอเมอื งเชียงใหม่
ทศิ ตะวันตก ติดตอ่ กบั อาเภอเมอื งเชียงใหมแ่ ละอาเภอ
แมร่ ิม

(ข้อมลู จาก วกิ ิพีเดยี )

https://th.wikipedia.org › wiki › อำเภอสนั ทรำย

แ ห ล่ ง เ รี ย น รู้ ใ น ชุ ม ช น

แหลง่ เรียนรู้ในชมุ ชน
แหล่งเรียนรู้ หมายถึง แหล่งข้อมูลข่าวสาร สารสนเทศ วิทยากร ภูมิปัญญาชาวบ้านและ

ประสบการณ์ ทสี่ นับสนุนสง่ เสรมิ ให้ผูเ้ รยี นเกดิ กระบวนการเรยี นร้แู ละเป็นบุคคลแห่งการเรยี นรู้
ภูมิปญั ญาชาวบา้ น( Popular Wisdom) หมายถงึ องค์ความรู้ ความสามารถ และประสบการณ์

ท่ีส่ังสมและสืบทอดกันมา อันเปน็ ความสามารถและศกั ยภาพในเชิงแก้ปัญหา การปรับตัว เรียนรู้และสืบ
ทอดไปส่คู นรุน่ ใหม่ เพื่อการดารงอยรู่ อดของเผ่าพันธ์ุจึงตกทอดเป็นมรดก ทางวัฒนธรรมของ ธรรมชาติ
เผ่าพันธุ์ หรือเป็นวิธีของชาวบ้าน ( ยิ่งยง เทาประเสริฐ) ภูมิปัญญาท้องถิ่น หมายถึง กระบวนทัศน์ของ
บุคคลที่มีตอ่ ตนเอง ต่อโลกและสิง่ แวดล้อม ซง่ึ กระบวนการดังกล่าว จะมีรากฐานคาสอนทางศาสนา คติ
จารีต ประเพณี ทไี่ ด้รบั การถ่ายทอดสง่ั สอนและ ปฏิบัติสืบเน่ืองกันมา ปรับปรุงเข้ากับบริบททางสังคมท่ี
เปล่ียนแปลงไปแต่ละสมัย ทั้งนี้โดยมีเป้าหมายเพื่อ ความสงบสุขในส่วนที่เป็นชุมชน และปัจเจกบุคคล
การปรับปนกบั ภูมปิ ัญญาไทยท่ีมีความเหมาะสมกับสภาพท้องถ่ินที่เป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ทาให้ชุมชนชนบท
ประสบปัญหาดังท่ีกล่าวว่าชุมชนล่มสลาย อันมีผลรวมไปถึงความทรุดโทรมของส่ิงแวดล้อม อย่าง
กว้างขวาง การพยายามใช้กลไกลทางการศึกษาจากเงื่อนไขที่เปิดโอกาสให้มีการพัฒนาหลักสูตร ตาม
ความตอ้ งการ ของท้องถ่ิน เป็นชอ่ งทางในการประยกุ ตเ์ อาภูมิปญั ญาชาวบ้านท่ีมีจุดเด่น ท่ีสามารถพิสูจน์
ตัวเองในการยืนหยัดอยู่รอดได้ ท่ามกลางกระแส การล่มสลายของชุมชนและการทรุดโทรมของ
ส่ิงแวดล้อม ดังกล่าว มาสู่หลักสูตรและกระบวนการเรียนรู้ในแนวทางของการคิดปฏิบัติจริง จากการ
ประยุกต์ปรับปน ภูมิปัญญาชาวบ้านหรือภูมิปัญญาไทยกับปัญญาสากล เพ่ือให้ผู้เรียนค้นพบคุณค่าภูมิ
ปัญญาทม่ี ีในทอ้ งถน่ิ ท่ี เหมาะสมกบั วิถชี วี ิตของชุมชน และสามารถประยุกต์ใช้ได้อย่างไม่มีท่ีส้ินสุด นามา
ซงึ่ ดุลยภาพทส่ี งบสนั ตสิ ขุ ของบุคคล ชมุ ชนและชาติ

ความสาคญั ของแหลง่ เรยี นรู้
1.เป็นแหล่งเสริมสร้างจนิ ตนาการและความคดิ ริเริม่ สรา้ งสรรค์
2.เปน็ แหล่งศกึ ษาตามอธั ยาศัย
3.เปน็ แหล่งเรียนรตู้ ลอดชีวติ
4.เปน็ แหล่งสร้างความรู้ ความคดิ วิชาการและประสบการณ์
5. เป็นแหลง่ ปลูกฝังคา่ นยิ มรกั การอา่ นและแหล่งศกึ ษาคน้ ควา้ แสวงหาความรูด้ ้วยตนเอง
6.เป็นแหลง่ สรา้ งความคดิ เกดิ อาชีพใหม่สู่ความเป็นสากล
7.เป็นแหล่งเสรมิ ประสบการณต์ รง
8.เปน็ แหล่งสง่ เสริมมติ รภาพความสัมพันธ์ระหวา่ คนในชมุ ชนหรือผเู้ ป็นภมู ิปัญญาท้องถ่นิ

แ ห ล่ ง เ รี ย น รู้ ใ น ชุ ม ช น

การจดั กระบวนการเรียนรูก้ ับภูมปิ ัญญาท้องถิน่ แหลง่ เรียนรู้ การเรยี นการสอนเป็นกระบวนการ
สื่อสารความรู้ ประสบการณ์ ทักษะ ความคิดเห็น ตลอดจนเจตคติ ซึ่งอาจทาได้หลายวิธี และอาจใช้
เครื่องมือประกอบการสอนต่าง ๆ อีกมากมาย โดยมกี ารจัดการเรียนร้ทู เี่ นน้ ผูเ้ รยี นเปน็ สาคัญ ให้ผู้เรียนมี
ทั้งความรู้ คณุ ธรรมจรยิ ธรรม คา่ นยิ มท่ีพึงประสงค์และสามารถดาเนินชวี ิตอยใู่ น สงั คม ได้โดยปกติสุข จึง
จาเป็นต้องพัฒนาศักยภาพ ความสามารถของ ผู้เรียนอย่างเต็มท่ี เพื่อให้มีนิสัยใฝ่รู้ ใฝ่เรียน แสวงหา
ความรไู้ ด้ด้วยตนเอง การนาแหล่งเรียนรู้ใน ชุมชน ท้องถ่ิน ตลอดจนวิทยากรท้องถ่ิน ภูมิปัญญาท้องถ่ิน
มาใช้ประโยชน์ในการจัดกระบวน การเรียนการสอน จึงเป็นวิถีทางหน่ึงท่ีจะช่วยให้ กระบวนการเรียน
การสอนบรรลุจดุ มุง่ หมายไดต้ ามที่ตอ้ งการ การนาภูมิปญั ญาชาวบ้าน แหล่งเรียนรู้ มาใช้ใน หลักสูตรการ
เรียน เป็นกิจกรรมท่ีตั้งอยู่บนพื้นฐานความเช่ือที่ว่า ภูมิปัญญาชาวบ้าน ภูมิปัญญาท้องถ่ิน และแหล่ง
เรยี นรู้ เป็นชดุ ความรใู้ นชมุ ชนท่ีมกี ารใช้เพ่อื การดาเนนิ วิถชี วี ติ ทีไ่ ดผ้ ลมาในอดีต

แ ห ล่ ง เ รี ย น รู้ ใ น ชุ ม ช น
“เกษตรดี สตรีสวย รวยหมาก ของฝากข้าวแตน๋ แน่นแฟ้นคณุ ธรรม”

แหลง่ เรียนรภู้ ูมิปัญญาทอ้ งถน่ิ
ขา้ วแต๋นนา้ แตงโม

นางยุพนิ ภีระคา บา้ นปา่ ตอง หมู่ 2 ต.สนั ทรายหลวง
อ.สันทราย จ.เชยี งใหม่
(ผสู้ บื ทอด คือนางสาวแนง่ นอ้ ย ภรี ะคา ช่อื เล่น แดง
อายุ 54 ปี เป็นบตุ รขี องปา้ ยุพิน)

วิ ธี ก า ร ทา ข้ า ว แ ต๋ น นา้ แ ต ง โ ม

ข้าวแต๋นนา้ แตงโม มวี ิธีการทาจากการนาข้าวเหนยี ว ที่สุกแล้วไปคลุกเคล้ากับน้าแตงโม กดลง
พิมพแ์ ลว้ นาไปตากแดด จากนนั้ จงึ นาไปทอดให้กรอบ พกั ไวใ้ ห้เยน็ แล้วนามาราดด้วยน้าออ้ ย หรอื ตกแต่ง
เพิ่มรสชาติเปน็ ข้าวแต๋นหน้าต่าง ๆ

สว่ นผสมและวสั ดอุ ุปกรณ์
1. ขา้ วสาร (ขา้ วหนยี ว) 5 ลติ ร
2. น้าแตงโม 2 กิโลกรัม
3. น้าตาลทราย 1.5 กโิ ลกรมั
4. เกลอื ป่น 2 ชอ้ นแกง
5. งาดา 2 ขีด
6. นา้ มันพืช 3 ลิตร
7. หมอนงึ่ หรอื รังถงึ
8. เคร่อื งปน่ั นา้ ผลไม้
9. ตะแกรงสาหรับตากหรอื แตะไมไ้ ผ่
10. พมิ พส์ าหรบั ทาข้าวแตน๋ ให้เปน็ วงกลม
11. เคร่ืองชั่ง
12. กระทะ
13. เตา
14. ตะหลิว
15. ถาด
16. กะละมัง

วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ทา ข้ า ว แ ต๋ น

1. ข้าวสาร

2. น้าออ้ ย

วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ทา ช้ า ว แ ต๋ น

3. น้ามันพชื

4. แตงโม

วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ทา ข้ า ว แ ต๋ น

5. งาขาว งาดา

6. เกลอื ปน่

วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ทา ข้ า ว แ ต๋ น
7. ไหน่ึงข้าว—เตาแแก๊ส

8. พิมพก์ ดขา้ วแตน๋

วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ทา ข้ า ว แ ต๋ น
9. แตะไมส้ าหรบั ตากขา้ วแตน๋

10. เตาอบแกส็

วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ทา ข้ า ว แ ต๋ น
11. ตะแกรงตากขา้ วแตน๋

12. เตาไฟสาหรบั ทอดขา้ วแต๋น

วั ส ดุ อุ ป ก ร ณ์ ก า ร ทา ข้ า ว แ ต๋ น
13. ขเ้ี ลื่อยใช้ทาเช้ือเพลิงในการทอด

14. โรงเรือนสาหรบั ทาข้าวแตน๋

ก า ร น่ึ ง ข้ า ว แ ล ะ ผ ส ม นา้ แ ต ง โ ม
น่ึงขา้ วเหนยี วที่แชน่ า้ ไว้ประมาณ 6 ชวั่ โมง

การนานา้ แตงโมราดลงในไหข้าวที่สกุ แล้วเพ่อื ให้ขา้ วมีกลน่ิ หอมและสสี วยงาม

ก า ร อั ด ข้ า ว ล ง ใ น พิ ม พ์ ข้ า ว แ ต๋ น

นาข้าวที่ผสมนา้ แตงโมทีเ่ ค่ยี วกบั นา้ อ้อยแลว้ นามากดลงพมิ พไ์ มแ่ น่นเกนิ ไป
นาไปตากแดด 2 วนั ให้แหง้ เกบ็ ใสถ่ ุงปดิ สนทิ กนั ชื้น ทยอยนาออกมาทอด

ก า ร ท อ ด ข้ า ว แ ต๋ น

นาขา้ วแตน๋ ทแี่ ห้งแลว้ มาทอดลงในกระทะทีน่ า้ มนั รอ้ น ไฟปานกลาง บนเตาไฟ
โบราณทป่ี ระหยัดพลังงาน ใชข้ ้เี ลื่อยเปน็ เช้อื เพลิง

ก า ร ห ย อ ด นา้ อ้ อ ย บ น ข้ า ว แ ต๋ น

นาข้าวแต๋นที่ทอดเสรจ็ แลว้ ทิ้งไว้ให้เยน็ นามาหยอดน้าอ้อยท่ีเคย่ี วใหข้ น้ ปาน
กลางบนขา้ วแตน๋ เพ่อื ใหม้ รี สชาตหิ วาน และตกแตง่ หน้าขนมใหส้ วยงาม

ก า ร บ ร ร จุ ภั ณ ฑ์ ข้ า ว แ ต๋ น พ ร้ อ ม จา ห น่ า ย

นาข้าวแตน๋ ท่ีหยอดน้าอ้อยทงิ้ ใหแ้ ห้งสนทิ แลว้ ลงบรรจใุ นถุงพลาสตกิ ชนดิ ทน
รอ้ น จดั เรียงอยา่ งสวยงาม ตดิ ตราเครอ่ื งหมายการคา้ ของชมุ ชนพร้อมจัดวาง
จาหน่าย ทร่ี า้ นหน้าบ้านพรอ้ มกบั สนิ คา้ ท้องถนิ่ อื่นๆ เชน่ หมากแห้ง ขา้ วแคบ
ขา้ วควบ ขา้ วเกรียบ น้าผ้งึ เปน็ ตน้

ก า ร บ ร ร จุ ภั ณ ฑ์ ข้ า ว แ ต๋ น พ ร้ อ ม จา ห น่ า ย

นาข้าวแตน๋ ท่ีหยอดน้าอ้อยทงิ้ ใหแ้ ห้งสนทิ แลว้ ลงบรรจใุ นถุงพลาสตกิ ชนดิ ทน
รอ้ น จดั เรียงอยา่ งสวยงาม ตดิ ตราเครอ่ื งหมายการคา้ ของชมุ ชนพร้อมจัดวาง
จาหน่าย ทร่ี า้ นหน้าบ้านพรอ้ มกบั สนิ คา้ ท้องถนิ่ อื่นๆ เชน่ หมากแห้ง ขา้ วแคบ
ขา้ วควบ ขา้ วเกรียบ น้าผ้งึ เปน็ ตน้

ก า ร นา เ ข้ า สู่ ก ร ะ บ ว น ก า ร เ รี ย น รู้ เ รี ย น รู้

การจัดกิจกรรมการเรียนรู้ในชน้ั เรยี นของหลกั สูตรรายวิชาอาหารท้องถิน่ และ
รายวิชาขนมไทย ซง่ึ บรรจุขนมท้องถนิ่ ในหน่วยการเรียนรใู้ ห้นกั เรยี นไดศ้ ึกษา
และฝกึ ปฏบิ ตั เิ พ่อื เปน็ การฝกึ ทักษะการทางาน และเป็นการอนรุ กั ษข์ นมไทย
ท้องถิน่ ใหค้ งอยู่ สามารถนาไปพัฒนาใหเ้ ป็นผลติ ภณั ฑ์ ของฝาก จดั เป็นชุด
อาหารวา่ ง จบิ น้าชา กาแฟ และพัฒนาปรบั ปรงุ ตกแต่งลักษณะ รปู รา่ ง รสชาติ
ให้มคี วามแปลกใหม่ เกดิ เป็นอาหารฟวิ ชนั่ ชนดิ ใหมต่ ามสมยั นยิ มในปจั จุบัน