บทบาทของเจ้าพนักงานคดีในกระบวนการดำเนินงานตาม พรบ วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค

บทความวิจยั และวิชาการ

บทบาทของเจ้าพนกั งานคดใี นกระบวนการดำ� เนินงาน

ตามพระราชบญั ญตั ิวิธีพิจารณาคดีผู้บรโิ ภค พ.ศ. 25511

THE ROLE OF CASE AFFAIRS OFFICER ON THE IMPLEMENTATION

OF THE CONSUMER CASE PROCEDURE ACT B.E. 2551

ธันยพร พงศก์ ระพนั ธ์ุ
Tanyaporn Pongkaphan
คณะรฐั ศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร์ กรุงเทพฯ 10330
Faculty of Political Science, Thammasat University Bangkok 10330
E- mail: [email protected]

1 บทความนเ้ี ป็นส่วนหนง่ึ ของงานวิจยั เรอ่ื ง ประสิทธิผลการดำ� เนนิ งานตามพระราชบัญญัตวิ ธิ พี จิ ารณาคดีผูบ้ ริโภค พ.ศ. 2551 หลกั สูตรรฐั ศาสตร
มหาบัญฑิต สาขาบรหิ ารรัฐกิจ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์

บทคดั ย่อ องค์การ อัตราก�ำลัง การมอบหมายงาน และ
งานวิจัยฉบับนี้มุ่งศึกษาบทบาทของ ความไวว้ างใจจากผพู้ พิ ากษา สว่ นระบบการสอบ
เจ้าพนักงานคดีในกระบวนการด�ำเนินงานตาม คัดเลือกและการพัฒนาของเจ้าพนักงานคดี
พระราชบญั ญตั วิ ธิ พี จิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 พบว่า คุณสมบัติของเจ้าพนักงานคดีตามที่
โดยมวี ตั ถปุ ระสงคใ์ นการศกึ ษา คอื (1) เพอ่ื ศกึ ษา พระราชบัญญตั ิวิธพี จิ ารณาคดผี ูบ้ ริโภค พ.ศ. 2551
บทบาทของเจ้าพนักงานคดีในกระบวนการ ก�ำหนดน้ันถือว่าเป็นคุณสมบัติที่เหมาะสม
ด�ำเนินงานตามพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดี แต่ในทางปฏิบัติเจ้าพนักงานคดีไม่ได้ใช้ความรู้
ผบู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 ทง้ั บทบาทตามกฎหมายและ ความสามารถทม่ี เี นอ่ื งมาจากการมอบหมายงาน
บทบาทในเชงิ ปฏบิ ตั ิ (2) เพอื่ ศกึ ษาระบบการสอบ ทไ่ี มส่ อดคลอ้ งกบั บทบาทตามทกี่ ฎหมายก�ำหนด
คดั เลอื กและแนวทางการพฒั นาของเจา้ พนกั งานคดี นอกจากนี้ยังขาดการฝึกอบรมและพัฒนา
(3) เพื่อจัดท�ำข้อเสนอแนะท่ีเป็นประโยชน์ ท่ีเหมาะสม
ต่อการเพิ่มบทบาทให้กับเจ้าพนักงานคดีและ ขอ้ เสนอแนะทไี่ ดจ้ ากการวจิ ยั คอื ควรจดั ตงั้
การพัฒนาทักษะของเจ้าพนักงานคดี เพ่ือให้ แผนกคดีผู้บริโภคในศาลช้ันต้นท่ีเป็นศาลใหญ่
เจ้าพนักงานคดีสามารถปฏิบัติหน้าท่ีได้ตรงตาม เพ่ือให้เจ้าพนักงานคดีมีเส้นทางความก้าวหน้า
ท่ีกฎหมายก�ำหนด โดยงานวิจัยฉบับน้ีเป็นการ ในอาชีพ มีสายงานการบังคับบัญชาและระบบ
วิจัยเชิงคุณภาพที่อาศัยการศึกษาค้นคว้าจาก การตรวจสอบการท�ำงาน จัดท�ำขอบเขตภาระงาน
เอกสาร และการสัมภาษณ์เชิงลึก ของเจา้ พนกั งานคดี และเพมิ่ อตั รากำ� ลงั เจา้ พนกั งาน
ผลการศึกษา พบว่าพระราชบัญญัติ คดีให้เพียงพอ นอกจากนี้ ควรฝึกอบรมเพื่อ
วธิ พี จิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 ไดก้ ำ� หนดกรอบ เพ่ิมพูนทักษะท่ีจ�ำเป็นต่อการปฏิบัติหน้าที่ช่วย
การทำ� หนา้ ทขี่ องเจ้าพนักงานคดีไว้อยา่ งกว้าง ๆ ผู้พพิ ากษาอย่างเหมาะสมและต่อเนอ่ื ง
แต่ครอบคลุมบทบาทท่ีส�ำคัญท้ังหมด และ ค�ำส�ำคญั : เจา้ พนกั งานคด,ี ระบบการสอบคดั เลอื ก,
บทบาทของเจ้าพนักงานคดีโดยส่วนใหญ่จะอยู่ การฝึกอบรมและการพัฒนา, คดีผู้บริโภค,
ภายใตก้ ารมอบหมายงานของผพู้ พิ ากษาเปน็ หลกั พ ร ะ ร า ช บั ญ ญั ติ วิ ธี พิ จ า ร ณ า ค ดี ผู ้ บ ริ โ ภ ค
แต่ในทางปฏิบัติเจ้าพนักงานคดีปฏิบัติหน้าที่ พ.ศ. 2551
ตามที่กฎหมายก�ำหนดเพียงบางส่วนเท่าน้ัน
คือ มีบทบาทหลักในการให้ความช่วยเหลือ
ผบู้ ริโภค แตบ่ ทบาทในการชว่ ยเหลอื ผูพ้ ิพากษา
ยังมีน้อย อันเน่ืองมาจากปัญหาด้านโครงสร้าง

ส�ำ นกั งานผตู้ รวจการแผน่ ดนิ 81

Abstract assignment and the trust from the judges.
This research was conducted to According to the recruitment and
determine the role of case affairs officers improvement of the case affairs officers,
on the implementation of the consumer it was also found that although having
case procedure act B.E. 2551. The research appropriate qualification, they could not
objectives were; firstly, to study the role work at their full potential since they were
of case affairs officers both in legal and not assigned work clearly and the
practical roles. Secondly, to study the inadequacy of trainings and development.
roadmap for the recruitment and training of The results of study provided the
case affairs officers. Lastly, to provide the recommendations; i.e., to establish the
policy and practical procedure section of consumer case in the courts of
recommendations to increase roles and first instance and establish the case affairs
improve skills of case affairs officers in officer division to inspect the officer’s
order that the case affairs officers can performance and create job description
perform their duty in accordance with the for the case affairs officer. Lastly, there
law. This study was qualitative research should be the recruitment and trainings
which used documentary study and which were necessary to the role of the
in-depth interview. judges’ assistants should be held
The result of this research indicated properly and continuously.
that this act assigned the roles of case Keywords: The case affairs officer,
affairs officers and expected them to assist Recruitment system, Training and
the judges. However, the roles of case Development, Consumer cases,
affairs officers in practice were not The Consumer Case Procedure Act B.E.
completely achieved. The major role of 2551
the case affairs officers was to help
consumers while the role of being judges’
assistants was fewer because of the
organizational structure, manpower,

82 ปีท่ี 10 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มิถุนายน 2560

1. บทน�ำ 2552, หนา้ 1-2) ทงั้ น้ี เนอ่ื งจากประมวลกฎหมาย
พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค วิธีพิจารณาความแพ่งถูกออกแบบมาส�ำหรับ
พ.ศ. 2551 เปน็ กฎหมายวธิ สี บญั ญตั ทิ ถี่ กู บญั ญตั ิ การดำ� เนนิ คดที คี่ คู่ วามทง้ั สองฝา่ ยมสี ถานะเทา่ เทยี ม
ขึน้ และประกาศในราชกจิ จานเุ บกษา เมอื่ วันที่ กนั โดยไมไ่ ดค้ ำ� นงึ ถงึ ความแตกตา่ งของคคู่ วามทง้ั
25 กมุ ภาพันธ์ พ.ศ. 2551 โดยพระราชบญั ญตั ิ ในเรอื่ งฐานะทางเศรษฐกจิ ระดบั การศกึ ษา หรอื
ฉบับน้ีได้พยายามเปลี่ยนแปลงรูปแบบวิธีการ อ�ำนาจตอ่ รอง แตค่ วามสมั พนั ธร์ ะหว่างผ้บู รโิ ภค
พิจารณาคดีเพ่ือให้เอ้ือประโยชน์ต่อผู้บริโภค และผู้ประกอบธุรกิจอยู่บนพ้ืนฐานของความไม่
ในการด�ำเนินคดีกับผู้ประกอบธุรกิจมากยิ่งขึ้น เท่าเทียมกัน โดยท่ีผู้ประกอบธุรกิจมักเป็นฝ่าย
เนื่องจากแต่เดิมกฎหมายหลักท่ีใช้คุ้มครอง ที่มีความรู้และสถานะทางเศรษฐกิจดีกว่าผู้บริโภค
ผู้บริโภค คือ พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค จึงท�ำให้มีอ�ำนาจต่อรองท่ีเหนือกว่า ดังน้ัน
พ.ศ. 2522 ทอี่ าศยั ประมวลกฎหมายวธิ พี จิ ารณา หลักการท่ีบัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายวิธี
ความแพง่ และพาณิชยเ์ ป็นหลกั พิ จ า ร ณ า ค ว า ม แ พ ่ ง จึ ง ไ ม ่ อ า จ ท� ำ ใ ห ้ บ ร ร ลุ
ในกระบวนการพจิ ารณาคดี ดงั นนั้ เมอ่ื คดี เจตนารมณ์ของกฎหมายที่ต้องการเยียวยา
แพ่งที่เป็นข้อพิพาทระหว่างคู่กรณีตามกฎหมาย ความเสียหายให้แก่ผู้บริโภค (ชาญณรงค์
ค้มุ ครองผ้บู รโิ ภคข้นึ มาสศู่ าล ศาลจะใชร้ ะบบวธิ ี ปราณจี ิตต,์ 2552, หนา้ 1)
ตามที่บัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณา พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค
ความแพ่งเช่นเดยี วกับคดแี พง่ ธรรมดา ทำ� ใหก้ าร พ.ศ. 2551 ได้ก�ำหนดหลักเกณฑ์การด�ำเนิน
คุ้มครองผู้บริโภคทางศาลไม่มีความเหมาะสม กระบวนการพิจารณาเป็นพิเศษแตกต่างจาก
หรอื มีประสทิ ธภิ าพเพยี งพอ (ไพโรจน์ วายุภาพ, ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งโดยมี
จดุ เดน่ คอื พยายามปรบั เปลยี่ นระบบวธิ พี จิ ารณา
คดีตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง
ที่ค่อนไปทางระบบกล่าวหามาเป็นระบบท่ี
ค่อนไปในระบบไตส่ วนแทน โดยเปิดโอกาสให้ศาล
มี บ ท บ า ท ใ น ก า ร แ ส ว ง ห า พ ย า น ห ลั ก ฐ า น
และซักถามพยานดว้ ยตนเอง ซงึ่ การปรบั เปลี่ยน
วิธีพิจารณาคดีมาใช้ระบบที่ค่อนไปในระบบ
ไต่สวนน้ัน จ�ำเป็นจะต้องมีผู้ช่วยศาลท�ำหน้าที่
แสวงหาพยานหลักฐานท่ีเป็นประโยชน์ต่อคดี

ส�ำ นกั งานผู้ตรวจการแผน่ ดนิ 83

ดังนัน้ เพอ่ื เสริมจดุ แขง็ ของระบบวิธพี จิ ารณาคดี ท่ีชัดเจนยิ่งขึ้น อันจะช่วยเหลือให้ศาลมีบทบาท
ผู้บริโภค มาตรา 4 จึงได้ก�ำหนดให้มีต�ำแหน่ง ในเชิงรุกมากย่ิงข้ึน (ไพพัญญ์ หนูแท้, 2553,
เจ้าพนักงานคดี ท�ำหน้าที่ช่วยเหลือศาล หนา้ 158) นอกจากน้ี เจา้ พนกั งานคดยี งั มบี ทบาท
ในการดำ� เนนิ คดผี บู้ รโิ ภค ไกลเ่ กลย่ี บนั ทกึ คำ� พยาน สำ� คญั ในการใหค้ วามชว่ ยเหลอื ผบู้ รโิ ภคในการให้
และตรวจสอบและรวบรวมพยานหลกั ฐาน รวมท้ัง ค�ำปรึกษา ค�ำแนะน�ำ และการบันทึกค�ำฟ้อง
ด�ำเนินการให้มีการคุ้มครองสิทธิของคู่ความ ดว้ ยวาจา ซงึ่ กฎหมายตอ้ งการผลกั ดนั และชว่ ยเหลอื
ทงั้ กอ่ นและระหวา่ งการพจิ ารณา และปฏบิ ตั หิ นา้ ท่ี ให้ผู้บริโภคสามารถด�ำเนินคดีด้วยตนเองได้
อ่ืนตามพระราชบัญญัติน้ี หรือตามข้อก�ำหนด (ไพโรจน์ วายุภาพ, 2552, หน้า10) ดังนั้น
ของประธานศาลฎกี าวา่ ดว้ ยการดำ� เนนิ กระบวนการ เจ้าพนักงานคดีจึงเป็นกลไกที่ส�ำคัญที่มีผล
พิจารณาและการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าพนักงาน ตอ่ ความส�ำเรจ็ ในการบงั คบั ใชพ้ ระราชบญั ญตั วิ ธิ ี
คดีในคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 เพื่อให้ศาลมี พิจารณาคดีผบู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551
เครอ่ื งมอื ทส่ี ำ� คญั ในการทำ� หนา้ ทแ่ี สวงหาขอ้ เทจ็ จรงิ
ด้วยตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพมากย่ิงข้ึน
ทั้งนี้ ก็เพื่อให้ประชาชนโดยเฉพาะผู้บริโภค
สามารถเข้าถึงความยุติธรรมจากศาลได้โดยง่าย
(ธานศิ เกศวพทิ กั ษ,์ 2551, หนา้ 3) โดยการปฏบิ ตั ิ
หนา้ ทขี่ องเจา้ พนกั งานคดใี นชนั้ ของการรวบรวม
ข้อเท็จจริงและการพิจารณาสืบพยานในช้ันสืบ
พยานจะชว่ ยใหศ้ าลเขา้ ใจขอ้ เทจ็ จรงิ และประเดน็

84 ปีท่ี 10 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2560

กลา่ วได้วา่ พระราชบัญญตั วิ ิธีพจิ ารณาคดี ของผพู้ พิ ากษา ใหป้ รบั เปลยี่ นรปู แบบวธิ พี จิ ารณา
ผบู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 มคี วามสำ� คญั ในการชว่ ยเหลอื คดีในคดีผู้บริโภคแต่จากสภาพปัจจุบันที่เกิดขึ้น
ผู้บริโภคที่ได้รับความเสียหายจากการบริโภค ได้กลายเป็นอุปสรรคท่ีส�ำคัญท่ีท�ำให้ผลของ
สินค้าและบริการให้ได้รับการเยียวยาด้วยความ การน�ำพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค
รวดเร็วและเหมาะสม พร้อมท้ังส่งเสริม พ.ศ. 2551 มาใช้ยังไม่บรรลุวัตถุประสงค์ของ
ให้ผู้ประกอบธุรกิจหันมาให้ความส�ำคัญต่อ กฎหมาย และด้วยเหตุนี้ ผู้วิจัยจึงมีความสนใจ
การพัฒนาคุณภาพของสินค้าและบริการให้ ศึกษาบทบาทเจ้าพนักงานคดีตามที่กฎหมาย
มีมาตรฐานยิ่งขึ้นซึ่งจะส่งผลดีต่อคุณภาพชีวิต ก�ำหนดและบทบาทของเจ้าพนักงานคดีในเชิง
ของคนในสงั คม และเจา้ พนกั งานคดี คอื ผปู้ ฏบิ ตั งิ าน ปฏิบตั ิ รวมทั้งศึกษาระบบการสอบคัดเลือกและ
ที่มีบทบาทส�ำคัญต่อการน�ำพระราชบัญญัติวิธี การพัฒนาของเจ้าพนักงานคดี เพื่อให้ได้ข้อ
พจิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 ไปปฏบิ ตั เิ ปรยี บ เสนอแนะที่เป็นประโยชน์ต่อการเพิ่มบทบาท
เสมือนกลไกลท่ีส�ำคัญในการเปลี่ยนแปลง ให้กับเจ้าพนักงานคดีและการพัฒนาทักษะของ
บทบาทของผู้พิพากษาในการน�ำวิธีพิจารณาคดี เจ้าพนักงานคดี เพ่ือให้เจ้าพนักงานคดีมีทักษะ
ผู้บริโภคมาใช้เพื่อให้กระบวนการคุ้มครอง และความสามารถทเ่ี พยี งพอและมบี ทบาทในทาง
ผู้บริโภคโดยศาลสามารถช่วยเหลือและเข้าถึง ปฏบิ ัติตรงตามเจตนารมณข์ องกฎหมาย
ความเดือดร้อนของประชาชนได้โดยตรงและ
ชัดเจนมากยิ่งข้ึน แต่อย่างไรก็ตามจากการ
ทบทวนวรรณกรรมท่ีเก่ียวข้องการปฏิบัติหน้าท่ี
ของเจา้ พนกั งานคดี พบว่า สภาพปจั จบุ ันในการ
ปฏิบัติหน้าท่ีของเจ้าพนักงานคดียังประสบกับ
ปัญหาและอุปสรรคในการท�ำหน้าที่ช่วยเหลือ
ผู้พิพากษาในการด�ำเนินคดีผู้บริโภคและ
การคมุ้ ครองสทิ ธขิ องผบู้ รโิ ภค ทำ� ใหเ้ จา้ พนกั งานคดี
ไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ได้ตรงตามท่ีกฎหมาย
กำ� หนด (อนันต์ จนั ทรโอภากร, 2556, หน้า459)
ซ่ึงตามเจตนารมณ์ของกฎหมายท่ีก�ำหนดให้มี
ตำ� แหนง่ เจา้ พนกั งานคดขี นึ้ กเ็ พอ่ื ใหเ้ จา้ พนกั งาน
คดีเป็นกลไกส�ำคัญในการเปลี่ยนแปลงบทบาท

ส�ำ นักงานผ้ตู รวจการแผน่ ดนิ 85

2. วัตถปุ ระสงคข์ องงานวิจยั ของศาลยตุ ิธรรม, คมู่ ือสมรรถนะของขา้ ราชการ
(1) เพอื่ ศกึ ษาบทบาทของเจา้ พนกั งานคดี ศาลยตุ ธิ รรม, งานวจิ ยั , เอกสารอนื่ ๆ ทเ่ี กยี่ วขอ้ ง
ในกระบวนการดำ� เนนิ งานตามพระราชบญั ญตั วิ ธิ ี และจากการสมั ภาษณ์เชิงลึก
พิจารณาคดผี ู้บริโภค พ.ศ. 2551 ทัง้ บทบาทตาม (1.3) สร้างข้อเสนอแนะท่ีเป็น
กฎหมายและบทบาทในเชิงปฏบิ ตั ิ ประโยชน์ต่อการเพ่ิมบทบาทให้กับเจ้าพนักงาน
(2) เพอ่ื ศกึ ษาระบบการสอบคดั เลอื กและ คดีและการพัฒนาทักษะของเจ้าพนักงานคดี
การพัฒนาของเจ้าพนักงานคดี เพ่ือให้เจ้าพนักงานคดีสามารถปฏิบัติหน้าที่
(3) เพอ่ื จดั ทำ� ขอ้ เสนอแนะทเ่ี ปน็ ประโยชน์ ได้ตรงตามท่ีกฎหมายก�ำหนด โดยอาศัยข้อมูล
ต่อการเพ่ิมบทบาทให้กับเจ้าพนักงานคดีและ ท่ีไดจ้ ากการสัมภาษณเ์ ชิงลกึ
การพัฒนาทักษะของเจ้าพนักงานคดี เพ่ือให้ (2) ขอบเขตด้านประชากรและกลุ่ม
เจ้าพนักงานคดีสามารถปฏิบัติหน้าท่ีได้ตรงตาม ตัวอยา่ ง
ทกี่ ฎหมายกำ� หนด ผวู้ จิ ยั ไดก้ ำ� หนดกลมุ่ ตวั อยา่ ง จำ� นวน 19 คน
3. ขอบเขตของการศกึ ษา ประกอบด้วย
(1) ขอบเขตด้านเนื้อหา ประกอบดว้ ย (2.1) ผู้พิพากษาศาลยุติธรรม โดย
(1.1) ศึกษาบทบาทของเจ้าพนักงาน ผวู้ จิ ยั ไดก้ ำ� หนดกลมุ่ ตวั อยา่ งโดยวธิ กี ารเลอื กแบบ
คดีทั้งที่เป็นบทบาทตามท่ีกฎหมายก�ำหนดและ เจาะจง เฉพาะผพู้ พิ ากษาทมี่ คี วามรคู้ วามเชยี่ วชาญ
บทบาทในเชงิ ปฏบิ ตั ิ โดยศกึ ษาจากเอกสาร ไดแ้ ก่ ในคดีผู้บริโภค จำ� นวน 5 คน
พระราชบญั ญตั วิ ธิ พี จิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551, (2.2) เจ้าพนักงานคดีท่ีปฏิบัติหน้าท่ี
ข้อก�ำหนดของประธานศาลฎีกา, งานวิจัย, ในศาลยุติธรรม จากจ�ำนวนเจ้าพนักงานคดี
เอกสารอ่นื ๆ ท่ีเกีย่ วข้อง และจากการสมั ภาษณ์ ท่ัวประเทศ จ�ำนวน 226 คน ผู้วิจัยได้ก�ำหนด
เชงิ ลึก กลุ่มตัวอย่างโดยวิธีการเลือกแบบเจาะจงกลุ่ม
(1.2) ศึกษาเก่ียวกับระบบการสอบ ของเจ้าพนักงานคดีที่ปฏิบัติหน้าที่ จากศาลช้ันต้น
คัดเลือกและการพัฒนาของเจ้าพนักงานคดี ทั่วไปในเขตกรุงเทพมหานครท่ีมีปริมาณคดีและ
โดยศึกษาจากเอกสาร ได้แก่ พระราชบัญญัติวธิ ี มีจ�ำนวนทุนทรัพย์สูง ท้ังหมด 6 ศาล ประกอบ
พิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551, ข้อก�ำหนด ด้วยเจา้ พนักงานคดี จำ� นวน 14 คน
ประธานศาลฎีกา, คู่มือบริหารทรัพยากรบุคคล

86 ปีที่ 10 ฉบับที่ 1 มกราคม - มิถุนายน 2560

4. วิธกี ารศึกษา (2) ด�ำเนินการสัมภาษณ์เชิงลึก โดย
เนื่องจากการศึกษาวิจัยในคร้ังน้ีเป็นการ ผู้วิจัยจะเป็นผู้สัมภาษณ์กลุ่มตัวอย่างด้วยตนเอง
วจิ ยั เชงิ คณุ ภาพ (Qualitative Research) ดงั นนั้ พร้อมทั้งจดบันทึกและบันทึกเสียงสัมภาษณ์
เพ่ือให้การเก็บรวบรวมข้อมูลเป็นไปตาม ไปพร้อมกนั เพือ่ เก็บข้อมลู ในส่วนท่ีเป็นข้อเท็จจริง
วัตถุประสงค์ของการศึกษา ผู้วิจัยจึงก�ำหนด และในส่วนท่ีเป็นความคิดเห็นและข้อเสนอแนะ
เครอื่ งมอื ทใี่ ชใ้ นการศกึ ษา คอื การสมั ภาษณเ์ ชงิ ลกึ ของผทู้ ่ใี หส้ มั ภาษณ์
(In-depth interview) ด้วยวิธีการสัมภาษณ์ (3) ด�ำเนินการถอดเทปบันทึกเสียง
แบบกง่ึ โครงสรา้ ง (Semi-structured interviews) และน�ำข้อมูลที่ได้จากการสัมภาษณ์เชิงลึก
โดยผู้วิจัยจะเตรียมหัวข้อค�ำถามในลักษณะ ร ว ม ถึ ง ข ้ อ มู ล ที่ ไ ด ้ จ า ก ก า ร ศึ ก ษ า เ อ ก ส า ร
ของค�ำถามปลายเปิดท่ีมีความยืดหยุ่นพร้อม มาวเิ คราะหแ์ ละสรา้ งขอ้ เสนอแนะในเชงิ นโยบาย
จ ะ ป รั บ เ ป ลี่ ย น ถ ้ อ ย ค� ำ ใ ห ้ ส อ ด ค ล ้ อ ง กั บ ผู ้ และในเชิงปฏิบัติ
ทใี่ หส้ มั ภาษณ์ ในแตล่ ะสถานการณ์ การสมั ภาษณ์
ที่เปลี่ยนแปลงไป โดยมีข้ันตอนของการศึกษา
วจิ ัย ดงั น้ี
(1) สำ� รวจเอกสารของหนว่ ยงานและ
กฎหมายที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ คู่มือการบริหาร
ทรัพยากรบุคคลแนวใหม่ของส�ำนักงานศาล
ยตุ ธิ รรม, คมู่ อื มาตรฐานและแนวทางการกำ� หนด
ความรู้ความสามารถและสมรรถนะที่จ�ำเป็น
สำ� หรบั ตำ� แหนง่ ขา้ ราชการศาลยตุ ธิ รรม, เอกสาร
มาตรฐานการก�ำหนดตำ� แหนง่ ของสำ� นกั งานศาล
ยตุ ธิ รรม, พระราชบญั ญตั วิ ธิ พี จิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค
พ.ศ. 2551, ข้อก�ำหนดประธานศาลฎีกา และ
เอกสารราชการของศาลยตุ ธิ รรมอนื่ ๆ ทเ่ี กยี่ วขอ้ ง
รวมถึงการส�ำรวจเอกสารส่วนบุคคล ได้แก่
หนงั สอื , งานวจิ ยั , รายงานสว่ นบคุ คล, การศกึ ษา
ค้นควา้ อสิ ระ และบทความ

ส�ำ นกั งานผู้ตรวจการแผน่ ดนิ 87

5. แนวคดิ และวรรณกรรมทีเ่ กี่ยวข้อง หลักฐานต่อผู้พิพากษาเพื่อหักล้างข้อกล่าวหาน้ัน
5.1 ระบบวิธีพิจารณาคดีและบทบาท ได้เช่นกัน (อุดม รัฐอมฤต, 2535, หน้า242)
ของศาลในการค้นหาความจรงิ ในคดี ระบบกล่าวหาจะเน้นความเป็นกลางของศาล
ระบบวธิ พี จิ ารณาคดสี ามารถแบง่ ออก ผพู้ พิ ากษาจงึ มบี ทบาทในการแสวงหาขอ้ เทจ็ จรงิ
ได้เป็น 2 ระบบ ได้แก่ ระบบกล่าวหา ในคดีน้อยมากเป็นเรื่องของคู่ความแต่ละฝ่าย
(Accusatorial System) และระบบไต่สวน จะตอ้ งนำ� เสนอขอ้ เทจ็ จรงิ และตรวจสอบขอ้ เทจ็ จรงิ
(Inquisitorial System) โดยทั้ง 2 ระบบ กันเอง จึงมีการเรียกการด�ำเนินคดีระบบน้ีว่า
มีรูปแบบการพิจารณาคดีและบทบาทของศาล เปน็ ระบบค่กู รณี (adversary system) ในคดีแพ่ง
ในการค้นหาความจริงในคดีที่แตกต่างกัน ดังนี้ ผู้พิพากษาจะวางตัวเป็นกลางอย่างเคร่งครัดและ
5.1.1 ระบบกลา่ วหา (Accusatorial ไม่ยุ่งเก่ียวกับการด�ำเนินคดีของทั้งสองฝ่าย
System) ส่วนในคดีอาญา ผู้พิพากษาจะเข้าไปมีบทบาท
ระบบกล่าวหาเป็นระบบ ในการซกั ถามพยานเพอื่ ความเปน็ ธรรมแกจ่ �ำเลย
พิจารณาคดีของประเทศที่ใช้กฎหมายแบบ และเพื่อความชัดเจนในคดี แต่จะไม่ซักถาม
คอมมอน ลอว์ (Common Law) (โสภณ ในเร่ืองอ่ืนนอกเหนือไปจากท่ีคู่ความน�ำสืบ
รตั นากร, 2549, หนา้ 1) ในระบบกลา่ วหาผเู้ สยี หาย โดยการด�ำเนินคดีต้องเป็นไปตามกฎเกณฑ์ของ
จ ะ มี อ� ำ น า จ ฟ ้ อ ง ค ดี ไ ด ้ เ อ ง ใ น ฐ า น ะ เ ป ็ น การพิจารณาและสืบพยานท่ีผู้พิพากษาและ
ผู้กล่าวหาและรวมถึงญาติของผู้เสียหายด้วย คู่ความจะต้องปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด
ผู้พิพากษาจะเป็นคนกลางพิจารณาคดีโดยวาจา การกระท�ำผิดกฎเกณฑ์ดังกล่าวอาจมีผลให้คดี
อย่างเปิดเผย และไม่มีอ�ำนาจกล่าวหา ตอ้ งถกู ยกฟอ้ งได้ (โสภณ รตั นากร, 2549, หนา้ 2)
ยกประเด็นแห่งคดี หรือน�ำสืบพยาน (อุดม และในท้ายท่ีสุด ผู้พิพากษาจะเป็นผู้ตัดสินให้
รฐั อมฤต, 2555, หน้า25) ดังนนั้ คูค่ วามท้ัง 2 ฝ่าย ฝา่ ยใดฝา่ ยหนง่ึ เปน็ ผชู้ นะคดไี ปตามกระบวนการ
จึงอยู่ในฐานะเท่าเทียมกันในขณะที่คู่ความ หรือเน้ือหาแห่งพยานหลักฐานที่คู่ความได้
ฝ่ายหนึ่งน�ำเสนอพยานหลักฐานของฝ่ายตนเพื่อ นำ� เสนอ (อดุ ม รัฐอมฤต, 2555, หน้า25)
ฟ้องร้องให้มีการเยียวยาความเสียหายท่ีเกิดข้ึน
จากการกระท�ำความผิดหรือเพื่อน�ำตัวผู้กระท�ำ
ความผิดมาลงโทษตามกระบวนการทางกฎหมาย
คู่ความอีกฝ่ายหน่ึงก็มีสิทธิในการน�ำเสนอพยาน

88 ปที ่ี 10 ฉบับที่ 1 มกราคม - มิถนุ ายน 2560

5.1.2 ระบบไตส่ วน (Inquisitorial ระบบไต่สวนจะเน้นบทบาท
System) ของผู้พิพากษาในการค้นหาความจริง เรียกว่า
หลกั การไตส่ วนโดยศาลทผี่ พู้ พิ ากษาสามารถเปน็
ระบบไตส่ วนเปน็ กระบวนการ ผู้รวบรวมข้อเท็จจริงทั้งหลายในคดีด้วยตนเอง
คน้ หาความจรงิ ของกลมุ่ ประเทศในภาคพน้ื ยโุ รป เป็นระบบวิธีพิจารณาคดีท่ีเน้นการแสวงหา
หรือประเทศทใ่ี ชร้ ะบบกฎหมายซวี ิว ลอว์ (Civil ความจริงแท้ ท่ีมิได้จ�ำกัดการพิสูจน์อยู่ท่ีพยาน
Law) เป็นระบบท่ีพัฒนาต่อมาจากการแก้แค้น หลักฐานของคู่ความเท่านั้น แต่เปิดโอกาส
เปน็ การส่วนตัว มีการยกเลกิ วธิ กี ารใหผ้ เู้ สียหาย ให้ผู้พิพากษาเป็นผู้มีบทบาทส�ำคัญในการ
เป็นผู้กล่าวหาเอง และให้เจ้าหน้าท่ีของรัฐ แสวงหาขอ้ เทจ็ จรงิ ไดอ้ ยา่ งเตม็ ท่ี (อดุ ม รฐั อมฤต,
ท�ำหน้าท่ีแทนผู้พิพากษาเปลี่ยนสถานะจากการ 2555, หน้า26) ดังน้ัน ผู้พิพากษาจึงมีหน้าท่ี
เป็นคนกลางมาเป็นผู้ท�ำการไต่สวน มีอ�ำนาจ ต้องพิจารณาให้แน่ใจถึงข้อเท็จจริงที่คู่ความ
รวบรวมข้อเท็จจริงต่าง ๆ สืบสวนพยานและ นำ� เสนอและตอ้ งพจิ ารณาถงึ ขอ้ เทจ็ จรงิ ทคี่ คู่ วาม
ควบคมุ การไตส่ วนพยานเอง ดงั นน้ั การพจิ ารณา มิได้น�ำเสนอด้วย (ไพพัญญ์ หนูแท้, 2553,
คดีจึงมิใช่เป็นการต่อสู้ระหว่างผู้กล่าวหาและ หนา้ 68)
ผถู้ กู กลา่ วหาอกี ตอ่ ไป แตจ่ ะเปน็ การตอ่ สรู้ ะหวา่ ง กลา่ วโดยสรปุ ระบบวธิ พี จิ ารณา
จำ� เลยกบั รฐั เป็นการพิจารณาทไ่ี มไ่ ดก้ ระทำ� โดย คดีทั้ง 2 ระบบ มีความแตกต่างกันโดยระบบ
เปิดเผย และพิจารณาคดีจากเอกสารที่เป็น กล่าวหาจะเน้นในเร่ืองสิทธิความเท่าเทียมกัน
ลายลกั ษณอ์ กั ษรมากกวา่ การเบกิ ความ และเพอ่ื และบทบาทในการด�ำเนินกระบวนการพิจารณา
ให้ผูพ้ ิพากษาทำ� งานได้คล่องตวั กฎเกณฑ์ต่าง ๆ ของคู่ความเป็นส�ำคัญ ผู้พิพากษามีบทบาท
ในการพิจารณาคดีจึงไม่ค่อยเข้มงวดและไม่เน้น ในการวางตัวเป็นกลางภายใต้กฎเกณฑ์ในการ
เรอ่ื งความเทา่ เทยี มกนั ของคคู่ วามอยา่ งในระบบ พจิ ารณาคดที เ่ี ครง่ ครดั สว่ นในระบบไตส่ วนจะไมเ่ นน้
กล่าวหา (โสภณ รตั นากร, 2549, หน้า3-4) หลักมีสิทธิเท่าเทียมกันของคู่ความ แต่จะเน้น
ในเรื่องของบทบาทของผู้พิพากษาในการค้นหา
ความจรงิ ในคดแี ละควบคมุ กระบวนการพจิ ารณา
ด้วยตนเอง ซึ่งจะท�ำให้ผู้พิพากษาสามารถใช้
ดลุ ยพนิ จิ ไดอ้ ยา่ งกวา้ งขวาง ไมม่ กี ฎเกณฑใ์ นการ
พิจารณาคดี เพียงแต่มีการก�ำหนดวิธีปฏิบัติ
ทสี่ �ำคัญไวเ้ ท่านั้น

สำ�นักงานผูต้ รวจการแผ่นดนิ 89

5.2 แนวคดิ สมรรถนะ (Competency) (4) ความรู้ (Knowledge) หมายถึง
การศึกษาวิจัยในคร้ังน้ีผู้วิจัยได้อาศัย ขา่ วสารหรือข้อมูลท่แี ตล่ ะบุคคลมีอยู่
แนวคดิ สมรรถนะ (Competency) ของ Spencer & (5) ทักษะ (Skills) หมายถึง ความ
Spencer ในการน�ำมาประยุกต์เพ่ือใช้ สามารถท่ีจะแสดงออกหรือกระท�ำในเรื่องงาน
ในการศกึ ษาและวเิ คราะหบ์ ทบาทของเจา้ พนกั งาน ท้ังงานท่ีต้องอาศัยทักษะทางด้านกายภาพ
ค ดี ร ว ม ท้ั ง ส ร ้ า ง ข ้ อ เ ส น อ แ น ะ ต ่ อ แ น ว ท า ง และทักษะทางความคดิ (Spencer and Spencer,
การพัฒนาเจ้าพนักงานคดี โดยสามารถอธิบาย 1993, pp.9-12)
แนวคิดได้ ดังน้ี สมรรถนะมีความจ�ำเป็นต่อความ
Spencer & Spencer ไดใ้ หค้ วามหมาย อยู่รอดขององค์การท่ีจะท�ำให้องค์การมีการ
ของสมรรถนะไว้ว่า หมายถึง คุณลักษณะที่อยู่ ปรับปรุงอย่างต่อเน่ือง ซ่ึงการน�ำกรอบแนวคิด
ภายในบุคคลท่ีมีความสัมพันธ์อย่างมีเหตุผล สมรรถนะมาใช้ในการบริหารทรัพยากรมนุษย์
กับประสทิ ธิผลของงาน เป็นคุณลกั ษณะพ้นื ฐาน ขององค์การ ได้แก่ การสอบคัดเลือกบุคลากร
ท่ีจะท�ำให้บุคคลน้ันมีพฤติกรรมท่ีก่อให้เกิด การประเมินบุคลากร และการพัฒนาบุคลากร
ประสทิ ธภิ าพสูงในการปฏิบัติงาน โดยสมรรถนะ จะช่วยให้องค์การได้บุคลากรที่มีความคิดริเร่ิม
ประกอบด้วยองค์ประกอบที่ส�ำคัญ 5 ประการ สรา้ งสรรค์ และเปน็ การจัดวางกำ� ลงั คนใหส้ นอง
ไดแ้ ก่ ตอบต่อเป้าหมายขององค์การในอนาคตได้เป็น
(1) แรงจูงใจ (Motives) หมายถึง อยา่ งดี (นสิ ดารก์ เวชยานนท,์ 2549, หนา้ 49-50)
ส่ิงต่าง ๆ ที่กระตุ้นบุคคลให้คิดหรือแสดงออก
ถึงพฤติกรรมที่จะผลักดันหรือชี้ทางให้บุคคล
แสดงพฤตกิ รรมเพือ่ ให้บรรลุเป้าหมาย
(2) คุณลักษณะ (Traits) หมายถึง
ลักษณะท้ังทางกายภาพและลักษณะภายใน
ทจ่ี ะตอบสนองตอ่ สถานการณ์
(3) การรับรู้ตนเอง (Self-concept)
หมายถึง การรับรู้ในทัศนะคติ ค่านิยม และ
ภาพลกั ษณ์ของตนเอง

90 ปีที่ 10 ฉบบั ที่ 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2560

5.3 บทบาทของผูส้ นับสนุนงานคดขี อง ดำ� เนนิ การคน้ ควา้ วจิ ยั ขอ้ มลู ทางวชิ าการเกยี่ วกบั คดี
ผ้พู พิ ากษา (Law Clerk) ในต่างประเทศ วิเคราะห์ค�ำพิพากษา ร่างความเหน็ ของผพู้ พิ ากษา
5.3.1 บทบาทของ Law Clerk ใน ในแต่ละคดี แล้วจัดท�ำเป็นรายงานเสนอ
ประเทศสหรฐั เมริกา ใหผ้ ู้พพิ ากษาท�ำการตรวจสอบ 3. งานกฎหมาย
ในประเทศสหรัฐอเมริกาจะ ดา้ นอนื่ ๆ ไดแ้ ก่ เสนอความคดิ เหน็ ตอ่ ผพู้ พิ ากษา
เรียกบุคคลที่ท�ำหน้าท่ีช่วยงานของผู้พิพากษาว่า ประสานงานกบั ผทู้ เ่ี กยี่ วขอ้ งตามทไี่ ดร้ บั มอบหมาย
Law Clerk ซึ่งต�ำแหน่งนี้ถือเป็นอาชีพ จากผพู้ พิ ากษา (Miller, 2014, pp.743)
ท่ีทรงเกียรติอย่างมากและเป็นอาชีพที่อยู่ใน คุณสมบัติของผู้ที่ต�ำรงต�ำแหน่ง
ลำ� ดบั ต้น ๆ ของสายงานอาชพี ทางดา้ นกฎหมาย Law Clerk จะต้องเป็นบคุ คลท่สี �ำเร็จการศกึ ษา
(Ward & Weiden, 2006, pp.1) ในปัจจุบัน ในระดบั สงู ของโรงเรยี นกฎหมายทมี่ ชี อื่ เสยี งทสี่ ดุ
ผู้พิพากษาในศาลแขวงแต่ละท่านสามารถมี มคี วามชำ� นาญทางดา้ นกฎหมาย โดยการพจิ ารณา
Law Clerk ประจำ� ตัวได้ 3 คน ส่วนในศาลสูง คัดเลือก Law Clerk ของผู้พิพากษา จะเลือก
สามารถมี Law Clerk ได้ 4 คน และถ้าเป็น บุคคลที่มีอุดมการณ์ ทัศนะคติ ประสบการณ์
ผพู้ พิ ากษาหัวหน้าศาลจะสามารถมี Law Clerk ในการท�ำงานและต้องมีความมั่นใจท่ีจะสามารถ
ไดถ้ งึ 5 คน (สถาบนั บัณฑิตพัฒนบรหิ ารศาสตร์, ป ฏิ บั ติ ง า น เ พื่ อ ส นั บ ส นุ น อุ ด ม ก า ร ณ ์
2554, หนา้ 14, 18) ของผพู้ พิ ากษาไดเ้ ปน็ อยา่ งดี (Ditslear & Baum,
ภารกิจของ Law Clerk ใน 2001, pp.871-872)
แต่ละศาลก็จะแตกต่างกันซึ่งจะก�ำหนดโดยศาล การจ้างงานของต�ำแหน่ง Law Clerk
ทว่ี า่ จา้ ง Law Clerk น้นั แต่ Law Clerk ประจำ� ตวั มี 2 แบบ ได้แก่ 1. การจ้างงานในระยะสั้น
ผู้พิพากษาทุกคนจะมีภารกิจหลักร่วมกัน โดยระยะเวลาในการจา้ ง คอื 1-2 ปี บคุ คลทสี่ มคั ร
คือ การพิจารณาค�ำขออุทธรณ์ของศาลช้ันต้น ตอ้ งการเรยี นรเู้ พมิ่ พนู ประสบการณใ์ นการท�ำงาน
พรอ้ มทง้ั สรปุ ประเดน็ แหง่ คดเี สนอตอ่ ผพู้ พิ ากษา ทางด้านกฎหมาย โดยส่วนใหญ่จะเป็นกลุ่มเด็ก
(Ward & Weiden, 2006, pp.125) ลกั ษณะงาน ทเี่ พงิ่ สำ� เรจ็ การศกึ ษา และเมอ่ื หมดสญั ญาบคุ คล
โดยท่ัวไปของ Law Clerk คือ 1. งานจัดเตรียม เหลา่ นจ้ี ะเขา้ สเู่ สน้ ทางอาชพี อน่ื ๆ 2. การจา้ งงาน
ข้อมูลคดี ได้แก่ พิจารณาค�ำร้อง สรุปประเด็น ในระยะยาว โดยบคุ คลทสี่ มคั รเปน็ ผมู้ ปี ระสบการณ์
แหง่ คดี รวบรวมพยานหลกั ฐานและปญั หาตา่ ง ๆ ในการทำ� งาน มคี วามสามารถในการคดิ วเิ คราะห์
ที่เก่ียวกับคดีท่ีจ�ำเป็น จัดเตรียมค�ำถามส�ำหรับ และสามารถน�ำประสบการณ์จากการท�ำงาน
การถามความ 2. งานวิจัยด้านกฎหมาย ได้แก่ มาช่วยแบ่งเบาภาระของผู้พิพากษาได้ (สถาบัน
บณั ฑติ พฒั นบรหิ ารศาสตร์, 2554, หนา้ 35-37)

สำ�นกั งานผ้ตู รวจการแผน่ ดิน 91

5.3.2 บทบาทของ Law Clerk ใน ก็ได้แต่จะต้องมีผลการเรียนอย่างน้อยระดับ
ประเทศองั กฤษ เกยี รตนิ ยิ มอนั ดบั สองระดบั หนงึ่ และมปี ระสบการณ์
ในประเทศองั กฤษ Law Clerk ในการท�ำงานด้านกฎหมาย เป็นผู้มีความรู้
มีช่อื เรยี กว่า Judicial Assistant มบี ทบาทเปน็ ความสามารถสูง มีความสามารถในการคิด
ผู้ช่วยผู้พิพากษา โดยภาระงานของ Judicial วิเคราะห์และสามารถปฏิบัติงานได้ดีภายใต้
Assistant อยภู่ ายใตก้ ารมอบหมายของผพู้ พิ ากษา สภาวะท่ีกดดัน รวมถึงมีทักษะทางด้านการใช้
โดยสามารถแบ่งงานออกเปน็ 2 ประเภท ได้แก่ คอมพิวเตอร์ และทักษะทางด้านการเขียน
งานที่เก่ียวกับคดีความ เช่น การค้นคว้าข้อมูล ทด่ี เี ยยี่ ม (Courts and Tribunals Judiciary, 2017)
ทเี่ กย่ี วข้องกบั คดี การสรุปความ การชว่ ยเตรียม กล่าวได้วา่ Judicial Assistant คอื ผูท้ ี่ทำ� หน้าที่
ร่างค�ำพิพากษาท้ังร่างที่เป็นภาษาเขียนและ ในการสนับสนุนการพิจารณาคดีของผู้พิพากษา
ภาษาพูด และงานที่ได้รับมอบหมายอื่น ๆ ซงึ่ บางคนไดร้ บั โอกาสแสดงความคดิ เหน็ เกย่ี วกบั
จากผู้พิพากษา โดยบทบาทของ Judicial คดีความต่อองค์คณะผู้พิพากษา แต่บทบาทจะ
Assistant จะไม่ได้มีผลโดยตรงต่อการตัดสิน มากหรือน้อยยังคงขึ้นอยู่กับผู้พิพากษาในฐานะ
ของผู้พิพากษา แต่มีประโยชน์ต่อระบบงาน ผู้ใช้งานบุคคลเหล่านั้นโดยตรง (สถาบันบัณฑิต
ของศาลในภาพรวมค่อนข้างมาก เพราะช่วยให้ พัฒนบริหารศาสตร,์ 2554, หน้า54)
ศาลสามารถบริหารจัดการคดีได้รวดเร็วและมี เส้นทางอาชีพของ Judicial Assistant
ประสิทธิภาพมากย่ิงขึ้น (สถาบันบัณฑิต เปน็ เสน้ ทางอาชพี ทเ่ี ปน็ แบบการจา้ งงานในระยะสน้ั
พัฒนบรหิ ารศาสตร,์ 2554, หน้า53-54) ตามสัญญาประมาณ 7-10 เดือน มกี ารออกแบบ
คณุ สมบตั ขิ อง Judicial Assistant คอื เส้นทางเชื่อมระหว่างต�ำแหน่งต่าง ๆ
จะตอ้ งมผี ลการเรยี นทดี่ เี ยย่ี มจบปรญิ ญาในสาขาใด และการสร้างความยืดหยุ่นในอาชีพแต่ไม่มีการ
ก�ำหนดเป็นกฎหมายเป็นลายลักษณ์อักษร
แต่อย่างไรก็ตามอาชีพ Judicial Assistant
ถือได้ว่าเป็นอาชีพท่ีจะช่วยให้อนาคตในอาชีพ
กฎหมายมีความก้าวหน้า อีกทั้ง บุคคล
ทมี่ ปี ระสบการณเ์ ปน็ Judicial Assistant มากอ่ น
แล้วต้องการข้ึนเป็นผู้พิพากษา โดยธรรมเนียม
แล้วจะได้รับการพิจารณาเป็นพิเศษ (สถาบัน
บณั ฑติ พฒั นบริหารศาสตร์, 2554, หน้า64-67)

92 ปีที่ 10 ฉบับที่ 1 มกราคม - มิถนุ ายน 2560

6. นยิ ามศพั ท์ ศาลช้ันต้น หมายถึง ศาลยตุ ธิ รรมทีช่ น้ั ต้น
ซึ่งมีอ�ำนาจพิจารณาพิพากษาคดีแพ่งและคดี
ผบู้ รโิ ภค หมายถงึ ผซู้ อื้ หรอื ผไู้ ดร้ บั บรกิ าร อาญาทง้ั ปวง ทไ่ี มไ่ ดถ้ กู รฐั ธรรมนญู หรอื กฎหมาย
หรือได้รับการเสนอหรือชักชวนให้ซื้อสินค้าหรือ บญั ญตั ิให้อยใู่ นอำ� นาจของศาลอน่ื
รับบริการ รวมถึง ผู้ท่ีได้รับผลกระทบหรือ กฎหมายวิธีสบัญญัติ หมายถึง กฎหมาย
ได้รับความเสียหายจากการซื้อหรือรับบริการ ท่ีบญั ญัติก�ำหนดหลกั เกณฑ์ ข้ันตอน การด�ำเนนิ
เพอ่ื การใชส้ อยจากผปู้ ระกอบธรุ กจิ แมว้ า่ จะไมใ่ ช่ คดี วธิ พี จิ ารณาคดี ตลอดจนการบังคบั คดี
ผเู้ สยี คา่ ตอบแทนใหก้ ับผูป้ ระกอบธรุ กิจก็ตาม
ผู้ประกอบธุรกิจ หมายถึง บุคคลที่เป็น
ผขู้ าย ผผู้ ลิตเพอื่ ขาย ผู้สง่ หรือผนู้ �ำเข้าเพอ่ื ขาย
ตอ่ สนิ คา้ หรอื บริการใหก้ บั ผบู้ ริโภค และรวมถึง
ผปู้ ระกอบกจิ การโฆษณาสินคา้ หรอื บริการดว้ ย
เจา้ พนักงานคดี หมายถงึ ข้าราชการศาล
ยุติธรรม ผู้ท�ำหน้าท่ีช่วยเหลือผู้พิพากษาในการ
ด�ำเนินคดีผู้บริโภค และเป็นผู้ท�ำหน้าท่ีคุ้มครอง
สิทธิ ให้ค�ำแนะน�ำ และให้ความช่วยเหลือ
ผบู้ ริโภคในกระบวนการด�ำเนนิ คดีผบู้ รโิ ภค
ผู้พิพากษา หมายถึง ข้าราชการตุลาการ
ศาลยตุ ธิ รรม ผทู้ ำ� หนา้ ทพี่ จิ ารณาและพพิ ากษาคดี
คดีผู้บริโภค หมายถึง คดีแพ่งท่ีเป็น
ข้อพิพาทอันเกิดจากการละเมิดสิทธิและหน้าท่ี
ตามกฎหมายอันเน่ืองมาจากการบริโภคสินค้า
หรอื บรกิ ารระหวา่ งผปู้ ระกอบธรุ กจิ และผบู้ รโิ ภค
ศาลยตุ ิธรรม หมายถงึ องค์กรซง่ึ มีอำ� นาจ
พจิ ารณาพพิ ากษาคดที ง้ั ปวง ยกเวน้ คดที ร่ี ฐั ธรรมนญู
หรือกฎหมายบัญญัติให้อยู่ในอ�ำนาจของศาลอ่ืน
ประกอบด้วย ศาลช้นั ต้น ศาลอทุ ธรณ์ และศาล
ฎกี า

สำ�นกั งานผูต้ รวจการแผน่ ดนิ 93

7. ประโยชน์ท่ีคาดวา่ จะได้รับ 8. ผลการวิจยั
(1) เพื่อเป็นแนวทางให้ผู้พิพากษาเข้าใจ
บทบาทของเจ้าพนักงานคดี และทราบแนวทาง ผลของการวิจัยแบ่งออกเป็น 2 ส่วน
การมอบหมายงานให้กับเจ้าพนักงานคดีปฏิบัติ สว่ นแรก คอื บทบาทของเจ้าพนกั งานคดี โดยจะ
หน้าที่ในส่วนท่ีเก่ียวข้องกับกระบวนพิจารณา ศึกษาถึงท่ีมาของต�ำแหน่งเจ้าพนักงานคดี
ได้อย่างมีประสิทธิภาพตรงตามเจตนารมณ์ บทบาทของเจ้าพนักงานคดีตามพระราชบัญญัติ
ของกฎหมาย วิธีพิจารณาคดผี บู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 และบทบาท
(2) เพื่อเป็นแนวทางในการปรับปรุง ของเจ้าพนักงานคดีในเชิงปฏิบัติ ส่วนท่ีสอง
โครงสร้างองค์การให้เหมาะสมกับการด�ำเนินคดี คือ ระบบการสอบคัดเลือกและการพัฒนา
ผบู้ รโิ ภคและการปฏบิ ตั หิ นา้ ทข่ี องเจา้ พนกั งานคดี เจ้าพนักงานคดี โดยจะศึกษาถึงการก�ำหนด
(3) เพ่ือเป็นแนวทางให้กับส�ำนักงานศาล คุณสมบัติและแนวทางการฝึกอบรม คู่มือการ
ยุติธรรมในการพัฒนาทักษะและความก้าวหน้า ปฏิบัติงานและเส้นทางความก้าวหน้าในอาชีพ
ในอาชีพทีเ่ หมาะสมให้กบั เจา้ พนักงานคดี ของเจ้าพนักงานคดี โดยมีรายละเอียดดังตอ่ ไปน้ี
8.1 บทบาทของเจา้ พนักงานคดี
เจตนารมณ์ของพระราชบัญญัติวิธี
พิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 ต้องการ
เ ป ล่ี ย น แ ป ล ง ใ ห ้ ศ า ล มี บ ท บ า ท ใ น เ ชิ ง รุ ก
ในการแสวงหาขอ้ เทจ็ จรงิ และเพอ่ื ใหผ้ พู้ พิ ากษา
สามารถรักษาความเป็นกลางไว้ได้ จึงได้ก�ำหนด
ให้มีต�ำแหน่งเจ้าพนักงานคดีท�ำหน้าท่ีช่วยเหลือ
ผู ้ พิ พ า ก ษ า ใ น ก า ร พิ จ า ร ณ า ค ดี ผู ้ บ ริ โ ภ ค
และนอกจากการทำ� หนา้ ทช่ี ว่ ยผพู้ พิ ากษาแลว้ นน้ั
เจ้าพนักงานคดียังมีอีกบทบาทท่ีส�ำคัญ คือ
การช่วยเหลือผู้บริโภค ในการบันทึกค�ำร้อง
คำ� ใหก้ าร และใหค้ ำ� ปรกึ ษาในคดเี พอ่ื ตอบเจตนารมณ์
ข อ ง ก ฎ ห ม า ย ท่ี ต ้ อ ง ก า ร ใ ห ้ ผู ้ บ ริ โ ภ ค เ ข ้ า ถึ ง
ความยุติธรรมได้ง่ายข้ึน และสามารถด�ำเนินคดี
ดว้ ยตนเองได้อีกดว้ ย

94 ปีที่ 10 ฉบับที่ 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560

8.1.1 บทบาทของเจ้าพนักงานคดี จากการศกึ ษาพบวา่ บทบาทของ
ตามกฎหมายก�ำหนด เจา้ พนกั งานคดตี ามมาตรา 4 ของพระราชบญั ญตั ิ
มาตรา 4 ของพระราชบญั ญัติ วิธพี ิจารณาคดีผู้บรโิ ภค พ.ศ. 2551 มีความชดั เจน
วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 ได้บัญญัติ และครอบคลุมบทบาทท่ีส�ำคัญของเจ้าพนักงาน
ให้เจ้าพนักงานคดีท�ำหน้าที่ช่วยเหลือศาล คดี ซ่ึงการศึกษาบทบาทของเจ้าพนักงานคดี
ในการด�ำเนินคดีผู้บริโภคตามท่ีศาลมอบหมาย ในกระบวนการดำ� เนนิ คดผี บู้ รโิ ภคนน้ั จำ� เปน็ ตอ้ ง
ดังตอ่ ไปนี้ อาศยั หลกั เกณฑแ์ ละวธิ กี ารปฏบิ ตั ติ ามขอ้ กำ� หนด
(1) ไกล่เกลี่ยคดีผ้บู รโิ ภค ของประธานศาลฎีกา ดังน้ัน ผู้วิจัยได้ท�ำการ
(2) ตรวจสอบและรวบรวม ศึกษาบทบาทของเจ้าพนักงานคดีตามกฎหมาย
พยานหลักฐาน จากพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค
(3) บันทกึ ค�ำพยาน พ.ศ. 2551 และข้อก�ำหนดของประธานศาลฎกี า
(4) ดำ� เนนิ การใหม้ กี ารคมุ้ ครอง โดยสามารถสรปุ บทบาทในแตล่ ะกระบวนการได้
สทิ ธขิ องคคู่ วามทงั้ กอ่ นและระหวา่ งการพจิ ารณา ดังน้ี
(5) ป ฏิ บั ติ ห น ้ า ท่ี อ่ื น ต า ม (1) บทบาทของเจา้ พนกั งานคดี
พ ร ะ ร า ช บั ญ ญั ติ น้ี ห รื อ ต า ม ข ้ อ ก� ำ ห น ด ข อ ง ในกระบวนการยื่นฟ้องในกระบวนการฟ้องคดี
ประธานศาลฎีกาในการท�ำหนา้ ท่ชี ว่ ยเหลอื นัน้ ผ้บู ริโภค โจทก์จะฟอ้ งดว้ ยวาจาหรือเปน็ หนงั สอื
ในการปฏบิ ตั หิ นา้ ทต่ี ามพระราช กไ็ ดโ้ ดยเจ้าพนักงานคดจี ะมีบทบาท ดงั นี้
บัญญัติน้ี ให้เจ้าพนักงานคดีเป็นเจ้าพนักงานคดี - กรณีโจทก์ฟ้องเป็นหนังสือ
ตามประมวลกฎหมายอาญาและให้มีอ�ำนาจ ผู้รับผิดชอบด�ำเนินการคือเจ้าหน้าท่ีรับฟ้อง
มีหนังสือเรียกบุคคลใดบุคคลหน่ึงมาให้ข้อมูล แตห่ ากในกรณโี จทก์ฟอ้ งด้วยวาจา เจา้ พนักงาน
หรือให้จัดส่งเอกสารเพ่ือประกอบการพิจารณา คดตี อ้ งทำ� หนา้ ทส่ี อบถามโจทกถ์ งึ ประเดน็ ของคดี
เรอื่ งใดเรอื่ งหนงึ่ ตามอำ� นาจหนา้ ทหี่ ลกั เกณฑแ์ ละ ให้ชัดเจน และจัดท�ำเป็นบันทึกรายละเอียด
วิธีการปฏิบัติหน้าท่ีของเจ้าพนักงานคดีให้ แห่งค�ำฟ้องลงในแบบพิมพ์ค�ำฟ้องพร้อมท้ังแนบ
เปน็ ไปตามทกี่ ำ� หนดไวใ้ นขอ้ กำ� หนดของประธาน พ ย า น ห ลั ก ฐ า น ท่ี เ กี่ ย ว ข ้ อ ง ที่ โ จ ท ก ์ น� ำ ม า
ศาลฎีกา เมอื่ ดำ� เนนิ การบนั ทกึ คำ� ฟอ้ งพรอ้ มแนบหลกั ฐาน
เรียบร้อยแล้ว ให้โจทก์ตรวจสอบความถูกต้อง
ของข้อมูลอีกครั้งก่อนลงนาม และเจ้าพนักงาน
คดีจดั ท�ำส�ำเนาคำ� ฟ้องใหแ้ กโ่ จทก์

สำ�นักงานผ้ตู รวจการแผ่นดนิ 95

- กรณีท่ีโจทก์ยื่นค�ำฟ้องเป็น - กรณีที่คู่ความไม่ประสงค์จะ
หนังสือ หากค�ำฟ้องน้ันไม่ถูกต้องหรือขาดสาระ ไกล่เกล่ีย ให้เจ้าพนักงานคดีหรือผู้ประนอม
สำ� คญั ในเรอ่ื งใด เจา้ พนกั งานคดอี าจใหค้ ำ� แนะนำ� รายงานต่อศาลเพ่ือส่งคดีเข้าสู่กระบวนการ
แก่โจทก์เพ่ือจัดท�ำค�ำฟ้องให้ถูกต้องครบถ้วน พิจารณาต่อไป
แต่หากโจทก์ยืนยันตามค�ำฟ้อง ให้เจ้าพนักงาน - กรณีคู่ความประสงค์ร่วมกัน
คดบี นั ทกึ ไว้ทา้ ยคำ� ขอท้ายฟอ้ ง ท่ีจะให้บคุ คลภายนอกเป็นผู้ไกลเ่ กล่ีย ให้แจ้งต่อ
การให้ค�ำแนะน�ำและการให้ เจา้ พนกั งานคดี พรอ้ มสถานทต่ี ดิ ตอ่ และหมายเลข
ความชว่ ยเหลือ เจ้าพนกั งานคดีจะตอ้ งพิจารณา โทรศัพท์ของบุคคลนั้น ศาลอาจมอบหมายให้
ช่วยเหลือตามสมควรแก่กรณีและให้รวมถึง เจ้าพนักงานคดีติดต่อไปยังบุคคลดังกล่าวเพ่ือ
การตรวจสอบสถานะ การเป็นนิติบุคคลหรือ มาท�ำหน้าที่เป็นผู้ไกล่เกลี่ย และท�ำหนังสือเพ่ือ
ภูมิล�ำเนาของคู่ความเพ่ือประโยชน์ในการจัดท�ำ เชิญบุคคลนั้น แต่หากบุคคลน้ันไม่ยอมรับ
ค�ำฟ้อง แตท่ ้ังนีต้ ้องไมม่ ีลักษณะเป็นการกำ� หนด เ ป ็ น ผู ้ ไ ก ล ่ เ ก ล่ี ย ใ ห ้ เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี ห รื อ
รูปคดีท�ำนองเดียวกับการปฏิบัติหน้าที่ของ ผู้ประนีประนอมประจำ� ศาลดำ� เนนิ การไกล่เกลี่ย
ทนายความ ตามค�ำส่ังศาลตอ่ ไป
(2) บทบาทของเจ้าพนกั งานคดี - กรณีคู่ความไม่สามารถตกลง
ในกระบวนการวนั นดั พิจารณา กนั ได้ และคคู่ วามฝา่ ยใดประสงคจ์ ะยนื่ คำ� ใหก้ าร
ในวนั นดั พจิ ารณา เมอื่ โจทกแ์ ละ หรือบัญชีระบุพยาน ศาลอาจมอบหมายให้
จ�ำเลยมาพร้อมกันแล้วให้เจ้าพนักงานคดีหรือ เจ้าพนักงานคดีช่วยเหลือคู่ความในการจัดท�ำ
บคุ คลทศ่ี าลกำ� หนดหรอื ทคี่ คู่ วามตกลงกนั ทำ� การ คำ� ใหก้ ารหรอื บญั ชรี ะบพุ ยานดงั กลา่ วใหเ้ รยี บรอ้ ย
ไกล่เกลี่ยให้คู่ความได้ตกลงกันหรือประนีประนอม และจัดท�ำรายงานเสนอตอ่ ศาล และเพื่อประโยชน์
ยอมความกันก่อนในการไกลเ่ กลี่ย ดงั น้ี ในการก�ำหนดประเด็นข้อพิพาทและสืบพยาน
- กรณีคคู่ วามมาศาล เจ้าหนา้ ท่ี ศาลอาจมอบหมายให้เจ้าพนักงานคดีอื่นท่ีมิใช่
ห น ้ า บั ล ลั ง ก ์ จ ะ ด� ำ เ นิ น ก า ร ส ่ ง ส� ำ น ว น ใ ห ้ ผู้ไกล่เกลี่ยสอบถามข้อเท็จจริงเบื้องต้นจาก
เจา้ พนกั งานคดดี ำ� เนนิ การในขน้ั ตอนไกลเ่ กลยี่ ให้ คู่ความท้ังสองฝ่ายถึงพยานหลักฐานท่ีจะใช้สืบ
คู่ความได้เจรจาตกลงกัน โดยยังไม่เสนอส�ำนวน เพอ่ื ประกอบการพจิ ารณา แลว้ จดั ทำ� รายงานสรปุ
ต่อศาล เว้นแต่ศาลเห็นสมควรจะแต่งตั้ง ขอ้ เทจ็ จริงและประเดน็ ข้อพิพาทเสนอตอ่ ศาล
ใหผ้ ปู้ ระนปี ระนอมประจ�ำศาลทำ� หนา้ ทไี่ กลเ่ กลย่ี
แทนได้ หากศาลมีเจ้าพนักงานคดีเพียงคนเดียว
ใหผ้ ู้ประนปี ระนอมเป็นผไู้ กล่เกลย่ี

96 ปที ่ี 10 ฉบบั ที่ 1 มกราคม - มิถุนายน 2560

(3) บทบาทของเจ้าพนกั งานคดี เป็นลายลักษณ์อักษรหรือสิ่งบันทึกอย่างอื่น
ในกระบวนการกอ่ นสบื พยาน นอกจากนี้ ศาลอาจมอบหมายให้เจ้าพนักงานคดี
ในกระบวนการก่อนสืบพยาน ช่วยตรวจสอบและดูแลให้คู่ความด�ำเนินคดีไป
หากศาลเห็นมีความจ�ำเป็นต้องแสวงหาพยาน ตามขน้ั ตอนของกฎหมาย หากพบวา่ มขี ้อบกพร่อง
หลักฐานเพิ่มเติมเพื่อความชัดเจนในข้อเท็จจริง ใหร้ ายงานตอ่ ศาลพรอ้ มดว้ ยแนวทางในการแกไ้ ข
ศาลอาจมอบหมายใหเ้ จา้ พนกั งานคดดี ำ� เนนิ การ โดยเร็วเพื่อใหศ้ าลพิจารณาสัง่ การตามสมควร
เพ่ือให้มีการตรวจสอบพยานหลักฐานอันเป็น (5) บทบาทของเจา้ พนกั งานคดี
ประเดน็ แหง่ คดี การตรวจสอบกระบวนการผลิต ในกระบวนการพพิ ากษาหรอื คำ� สง่ั ชข้ี าดตดั สนิ คดี
สินค้าหรือบริการ การตรวจพิสูจน์สินค้าหรือ เพ่ือประโยชน์ในการพิพากษาหรือค�ำสั่งช้ีขาด
ความเสียหายอันเกิดจากการบริโภคสินค้าหรือ ตัดสินคดี ศาลอาจมอบหมายให้
บริการ หรือตรวจสอบรายละเอียดเก่ียวกับ เจา้ พนกั งานคดตี รวจสอบขอ้ เทจ็
สถานะของนิติบุคคล หรือมีหนังสือเรียกให้ จริงและจัดท�ำความเห็นน�ำมาเพื่อประกอบการ
หน่วยงานหรือบุคคลใดมาให้ข้อมูลหรือจัดส่ง ท�ำค�ำพิพากษาหรือค�ำส่ังศาลได้โดยข้อเท็จจริง
พยานหลกั ฐานหรอื ตรวจสอบขอ้ เทจ็ จรงิ แลว้ จดั ทำ� หรือความเห็นของเจ้าพนักงานคดีจะต้อง
เป็นรายงานเสนอต่อศาล เพื่อเป็นประโยชน์ ใหค้ คู่ วามทกุ ฝา่ ยทราบและตอ้ งไมต่ ดั สทิ ธคิ คู่ วาม
ต่อศาลในการพิจารณาพิพากษาคดีและใช้เป็น ในการโตแ้ ย้งหรือคดั ค้าน ดังนี้
แนวทางในการซกั ถามพยานได้ - กรณีความเสียหายเกิดขึ้น
(4) บทบาทของเจ้าพนักงานคดี แก่ร่างกายของผู้บริโภค ศาลอาจมอบหมายให้
ในกระบวนการสบื พยาน เจ้าพนักงานคดีตรวจสอบข้อเท็จจริงเกี่ยวกับ
ในระหวา่ งการสบื พยานหรอื เมอื่ จ�ำนวนค่าเสียหายแท้จริงที่เกิดขึ้นแก่โจทก์
สืบพยานเสร็จแลว้ ศาลอาจมอบหมายให้ และพฤติการณ์ของผู้ประกอบธุรกิจในการ
เจ้าพนักงานคดีตรวจสอบและ เอาเปรยี บผู้บรโิ ภค โดยวธิ กี ารสอบถามข้อเทจ็ จรงิ
รวบรวมพยานหลักฐานเพ่ิมเติมได้ และในกรณี จากบุคคล หรือออกหนังสือเรียกบุคคล
ท่ีมีการบันทึกค�ำพยานโดยใช้วิธีการบันทึกลง มาใหข้ อ้ มลู รวมถงึ การสง่ ตวั ผบู้ รโิ ภคไปใหแ้ พทย์
ในวัสดุ ศาลอาจมอบหมายให้เจ้าพนักงานคดี ตรวจสุขภาพทางร่างกายและจิตใจ แล้วจัดท�ำ
ตรวจสอบความถูกต้องสมบูรณ์ของข้อความ รายงานสรปุ พรอ้ มเสนอความเหน็ ตอ่ ศาล
ที่บันทึกและจัดท�ำส�ำเนาข้อความที่บันทึก

ส�ำ นักงานผ้ตู รวจการแผน่ ดิน 97

- กรณีศาลก�ำหนดมาตรการ (7) บทบาทของเจา้ พนักงานคดี
เกย่ี วกบั สนิ คา้ ไมป่ ลอดภยั ศาลอาจมอบหมายให้ ในกระบวนการท่ัวไป
เจ้าพนักงานคดีประสานงานไปยังหน่วยงาน การดำ� เนนิ งานในทกุ กระบวนการ
ท่ีเกี่ยวข้องเพ่ือตรวจสอบการปฏิบัติตามค�ำส่ังศาล เจ้าพนักงานคดีจะต้องจดบันทึกการติดต่อเร่ือง
หรอื มหี นงั สอื เพอ่ื ใหบ้ คุ คลมาใหข้ อ้ มลู หรอื จดั สง่ ทไ่ี ดส้ ง่ หรอื แจง้ วนั เวลาทดี่ ำ� เนนิ การ และชอ่ื ผรู้ บั
เอกสาร แล้วจัดท�ำรายงานสรุปพร้อมเสนอ ไวใ้ นรายงานเจา้ พนกั งานคดี และบนั ทกึ เจา้ พนกั งาน
ความเห็นตอ่ ศาล คดี โดยแยกส�ำนวนเจ้าพนักงานคดีออกมา
- กรณผี ปู้ ระกอบธรุ กจิ ไมป่ ฏบิ ตั ิ ต่างหาก
ตามค�ำส่ัง ศาลมีอ�ำนาจส่ังจับกุมและกักขัง (8) บทบาทของเจ้าพนักงานคดี
ผู้ประกอบธุรกิจหรือผู้มีอ�ำนาจท�ำการแทนของ ในกระบวนการพจิ ารณาพเิ ศษ
ผู้ประกอบธุรกิจในกรณีท่ีผู้ประกอบธุรกิจเป็น ในกระบวนการคมุ้ ครองชว่ั คราว
นติ บิ คุ คลไวจ้ นกวา่ จะไดป้ ฏบิ ตั ติ ามคำ� สง่ั ดงั กลา่ ว กอ่ นฟ้องและระหว่างพิจารณาคดี ศาลอาจส่ังให้
หรือศาลอาจสั่งให้เจ้าพนักงานคดีด�ำเนินการ เจ้าพนักงานคดีตรวจสอบข้อเท็จจริง พร้อมท้ัง
ห รื อ บุ ค ค ล ห นึ่ ง บุ ค ค ล ใ ด ด� ำ เ นิ น ก า ร โ ด ย จัดท�ำรายงานสรุปข้อเทจ็ จริงที่ได้ พร้อมความเห็น
ให้ผู้ประกอบธุรกิจเป็นผู้รับผิดชอบในค่าใช้จ่าย เกี่ยวกับวิธีการชั่วคราวท่ีอาจใช้ได้ รวมท้ังระยะ
และให้เจ้าพนักงานคดีจัดท�ำรายงานสรุปพร้อม เวลาของการใช้วิธีการดังกล่าว เพื่อประโยชน์
เสนอความเห็นต่อศาล แกก่ ารวนิ จิ ฉัยของศาล
(6) บทบาทของเจ้าพนักงานคดี
ในกระบวนการบงั คับตามคำ� พพิ ากษา
ในกระบวนการบังคับตาม
ค�ำพิพากษา หากเจ้าหน้ีตามค�ำพิพากษาไม่
สามารถบังคับคดีได้ หรือมีข้อขัดข้องท�ำให้
ไม่สามารถบงั คบั คดตี ามคำ� พิพากษาได้ ศาลอาจ
มอบหมายให้เจ้าพนักงานคดีตรวจสอบและ
รายงานขอ้ เท็จจรงิ เกย่ี วกับกรณดี ังกลา่ ว รวมทงั้
เสนอแนวทางการแกไ้ ขหรอื ความจำ� เปน็ ทจ่ี ะตอ้ ง
กำ� หนดวธิ กี ารเพอื่ บงั คบั ใหเ้ ปน็ ไปตามคำ� พพิ ากษา

98 ปที ่ี 10 ฉบบั ที่ 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560

กล่าวได้ว่า บทบาทของเจ้า กล่าวโดยสรุป จากการศึกษา
พนักงานคดีในกระบวนการด�ำเนินคดีผู้บริโภค บทบาทของเจ้าพนักงานคดีตามมาตรา 4
ในกระบวนการยื่นฟ้องและกระบวนการวัน ของพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค
นดั พจิ ารณา เปน็ บทบาททเ่ี จา้ พนกั งานคดมี อี ำ� นาจ พ.ศ. 2551 และหลักเกณฑ์และวิธีการปฏิบัติ
ด� ำ เ นิ น ก า ร ต า ม ก ฎ ห ม า ย โ ด ย มิ ต ้ อ ง ร อ หน้าท่ตี ามข้อก�ำหนดประธานศาลฎกี า สามารถ
การมอบหมายจากผู้พิพากษาส่วนบทบาทต้ังแต่ แบ่งบทบาทได้เป็น 2 ส่วน คือ บทบาทในการ
กระบวนการกอ่ นสบื พยานเปน็ ตน้ ไปเปน็ ชนั้ ของ ให้ความช่วยเหลือผู้บริโภค และบทบาทในการ
การพจิ ารณาคดี บทบาทในสว่ นนเ้ี จา้ พนกั งานคดี ชว่ ยเหลือผ้พู พิ ากษา ทัง้ น้ี บทบาทโดยสว่ นใหญ่
จ ะ มี อ� ำ น า จ ด� ำ เ นิ น ก า ร ไ ด ้ ก็ ต ่ อ เ มื่ อ ไ ด ้ รั บ จะอยู่ภายใต้การมอบหมายงานจากผู้พิพากษา
การมอบหมายจากผู้พิพากษาเท่านั้น โดย เปน็ หลัก โดยเฉพาะมาตรา 4 (2) ตรวจสอบและ
ในการมอบหมายงานในส่วนน้ีผู้พิพากษา รวบรวมพยานหลักฐาน และมาตรา 4 (3)
จะต้องมอบหมายในลักษณะท่ีเป็นลายลักษณ์ บนั ทกึ คำ� พยาน คอื หนา้ ทท่ี สี่ ำ� คญั และสอดคลอ้ ง
อักษรเท่าน้ัน และจากการศึกษากระบวนการ กบั การทำ� หนา้ ทสี่ นบั สนนุ ใหผ้ พู้ พิ ากษานำ� ระบบ
มอบหมายงานจากการสัมภาษณ์กลุ่มตัวอย่าง ไตส่ วนมาใชใ้ นคดผี บู้ รโิ ภค ทง้ั น้ี สาเหตทุ กี่ ฎหมาย
พบว่า ยังไม่มีการก�ำหนดเป็นกระบวนการ ก�ำหนดให้หน้าท่ีเหล่าน้ีเป็นของเจ้าพนักงานคดี
ในการมอบหมายงานระหว่างผู้พิพากษาและ เน่ืองจากเจา้ พนกั งานคดจี ะสามารถเขา้ ถึงข้อมูล
เจ้าพนักงานคดีท่ีชัดเจน ซึ่งจะขึ้นอยู่กับ คดีของคู่ความได้ง่ายกว่าผู้พิพากษา เน่ืองจาก
กระบวนการบรหิ ารจดั การภายในของแตล่ ะศาล บรรยากาศในการซักถามข้อมูลต่าง ๆ ไม่ใช่
ลักษณะของการต่อสู้ในกระบวนการพิจารณา
ดังนั้น ความตึงเครียดของคู่ความก็จะลดลงได้
และท�ำให้ได้ข้อเท็จจริงมากที่สุด โดยข้อมูล
ทั้งหมดท่ีได้จากการรวบรวมพยานหลักฐานและ
การสรุปเป็นรายงานเสนอผู้พิพากษาของ
เจ้าพนักงานคดี จะมีประโยชน์ต่อผู้พิพากษา
ในการท�ำความเข้าใจในประเด็นข้อพิพาทและ
จะท�ำให้การดำ� เนนิ คดีรวดเร็วยิ่งขึน้

สำ�นักงานผตู้ รวจการแผน่ ดนิ 99

8.1.2 บทบาทของเจ้าพนักงานคดี ประการแรก โครงสรา้ งทางการบรหิ าร
ในเชิงปฏิบตั ิ ไมส่ อดคลอ้ งกบั การปฏบิ ตั หิ นา้ ทข่ี องเจา้ พนกั งาน
การศกึ ษาบทบาทของเจา้ พนกั งาน คดีเนื่องจากการพิจารณาคดีในศาลยุติธรรม
คดีในเชิงปฏิบัติจากการสัมภาษณ์กลุ่มตัวอย่าง ก่อนที่จะมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติ
ผลการศึกษาพบว่ากฎหมายให้ความส�ำคัญกับ วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 ขั้นตอน
เจ้าพนักงานคดี แตใ่ นทางปฏบิ ัตเิ จา้ พนักงานคดี และกระบวนการตา่ ง ๆ เปน็ ไปตามวธิ พี จิ ารณา
ยังไม่ได้รับมอบหมายให้ปฏิบัติหน้าที่ตามท่ี ความแพ่ง ซึ่งหลังจากมีการประกาศใช้
กฎหมายก�ำหนด จึงไม่ตรงตามเจตนารมณ์ของ พระราชบัญญตั ฉิ บับน้ี ขนั้ ตอนและกระบวนการ
กฎหมาย กล่าวคอื เจ้าพนักงานคดีจะมบี ทบาท ฟ้องคดีตา่ ง ๆ เป็นไปตามรูปแบบเดิมท่ีได้ปฏิบตั ิ
ในการให้ความช่วยเหลือผู้บริโภคเป็นหลัก กนั มาตามวธิ พี จิ ารณาความแพง่ ทำ� ใหส้ ำ� นวนคดี
ในขนั้ ตอนของกระบวนการกอ่ นการพจิ ารณาคดี ไม่ผ่านเจ้าพนักงานคดี ประกอบกับการก�ำหนด
คือ การบันทึกค�ำฟ้องด้วยวาจา การบันทึก ให้เจ้าพนักงานคดีถูกผูกติดกับสายงานธุรการ
ค�ำให้การ การให้ค�ำปรึกษา ส่วนบทบาท ท�ำให้เจ้าพนักงานคดีได้รับมอบหมายให้ปฏิบัติ
ในการให้ความช่วยเหลือผู้พิพากษาในข้ันตอน หน้าท่ธี ุรการอืน่ ๆ เชน่ งานรบั ฟ้อง ท�ำส�ำนวน
ของการพิจารณาคดียังคงมีน้อยมากซ่ึงไม่ เปน็ ตน้ จงึ ทำ� ใหเ้ จา้ พนกั งานคดไี มม่ เี วลาเพยี งพอ
ตรงตามเจตนารมณ์ของกฎหมาย ซึ่งผู้วิจัยได้ และไมส่ ามารถเขา้ ไปมบี ทบาทในชน้ั การพจิ ารณาได้
สั ม ภ า ษ ณ ์ ก ลุ ่ ม ตั ว อ ย ่ า ง ถึ ง ส า เ ห ตุ ที่ ท� ำ ใ ห ้ ประกอบกับการบริหารจัดการขององค์กรศาล
เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี ไ ม ่ ส า ม า ร ถ ป ฏิ บั ติ ห น ้ า ท่ี ที่มอบหมายให้เจ้าพนักงานคดีไปประจ�ำอยู่
ได้ตามท่ีกฎหมายก�ำหนด พบว่าเกิดจาก ตามศาลตา่ ง ๆ ภายใตค้ วามดแู ลของหวั หนา้ ศาล
สาเหตุหลกั 5 ประการ สามารถสรปุ ได้ ดังน้ี หรืออธิบดีคือไม่มีการรวมให้เป็นหน่วยเดียว
จึ ง ก ่ อ ใ ห ้ เ กิ ด ป ั ญ ห า ก า ร บ ริ ห า ร จั ด ก า ร ที่
กระจัดกระจายและแตกต่างต่างกันไปตาม
โครงสร้างของแต่ละศาล จึงไม่สามารถรวม
เจ้าพนักงานคดีเพ่ือให้เป็นหน่วยเดียวและสร้าง
มาตรฐานในการปฏบิ ตั งิ านใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี
ได้

100 ปีท่ี 10 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2560

ประการที่สอง ภาระงานของ ประการท่ีสาม เจ้าพนักงานคดี
เจ้าพนักงานคดีไม่ชัดเจน เน่ืองจากเจ้าพนักงาน ไม่ได้รับการมอบหมายงานจากผู้พิพากษา
คดีขาดการก�ำหนดกรอบการท�ำงานที่เป็น โดยภาระงานโดยส่วนใหญ่ของเจ้าพนักงานคดี
ลายลักษณ์อักษรและเป็นมาตรฐานเดียวกัน กฎหมายก�ำหนดให้อย่ภู ายใตก้ ารมอบหมายงาน
เจ้าพนักงานคดีในแต่ละศาลจะต้องจัดท�ำกรอบ ของผพู้ ิพากษา เชน่ การตรวจสอบและรวบรวม
การท�ำงาน (Job Description) ด้วยตนเอง พยานหลักฐาน การบันทึกค�ำพยาน เป็นต้น
จงึ ทำ� ใหก้ ารมอบหมายงานใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี ซึ่งหน้าที่เหล่าน้ีเจ้าพนักงานคดีจะสามารถ
จึงแตกต่างกันออกไปในแต่ละศาล และ ด�ำเนินการได้ก็ต่อเม่ือได้รับมอบหมายจาก
เมอื่ ประกอบกบั ผมู้ อบหมายงานและประเมนิ ผล ผู้พิพากษาเท่าน้ัน หากผู้พิพากษาไม่ได้มีการ
การปฏบิ ตั ิงานของเจ้าพนักงานคดี คอื ตำ� แหนง่ มอบหมายใหเ้ จา้ พนกั งานคดแี สวงหาพยานหลกั ฐาน
ช�ำนาญการพิเศษในต�ำแหน่งอ่ืนที่ไม่เข้าใจ เจ้าพนักงานคดีก็จะไม่มีอ�ำนาจด�ำเนินการ
ถงึ บทบาทและเนอ้ื งานทแ่ี ทจ้ รงิ ของเจา้ พนกั งานคดี ด้วยตนเองได้ และผู้พิพากษาโดยส่วนใหญ่
ท�ำให้เจ้าพนักงานคดีถูกมอบหมายให้ปฏิบัติ จะไมม่ อบหมายงานใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี โดยผลจาก
ในหน้าท่ีอ่ืนที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับหน้าที่ตามที่ การสัมภาษณ์พบว่าผู้พิพากษามอบหมายงาน
กฎหมายกำ� หนด ซงึ่ โดยสว่ นใหญเ่ จา้ พนกั งานคดี ใหเ้ จา้ พนกั งานคดปี ระมาณรอ้ ยละ 20-30 เทา่ นน้ั
จะไดร้ บั มอบหมายงานทไี่ มเ่ ปน็ ลายลกั ษณอ์ กั ษร และส่วนใหญ่ยังด�ำเนินกระบวนพิจารณา
เป็นจ�ำนวนมาก เช่น การตรวจพัสดุ การตรวจ โดยใชร้ ะบบกลา่ วหาในคดผี บู้ รโิ ภคตามเดมิ ทง้ั น้ี
การจ้างแม่บ้าน หรือเป็นคณะท�ำงานโครงการ เนื่องมาจากส่วนกลางยังขาดนโยบายท่ีก�ำหนด
ต่าง ๆ เปน็ ต้น ทำ� ให้เจ้าพนกั งานคดใี นบางศาล กระบวนการในการท�ำงานร่วมกันระหว่าง
เ ป รี ย บ เ ส มื อ น ง า น ฝ า ก ท่ี จ ะ ถู ก ม อ บ ห ม า ย ผู้พิพากษากับเจ้าพนักงานคดี โดยกระบวนการ
ให้ประจ�ำอยู่ส่วนใดส่วนหนึ่งของศาลก็ได้ในแผนก ม อ บ ห ม า ย ง า น ข อ ง ผู ้ พิ พ า ก ษ า ใ น ป ั จ จุ บั น
ธุรการ โดยเฉพาะอย่างย่ิงในศาลต่างจังหวัด ยังไม่มีหลักเกณฑ์ท่ีชัดเจนว่าต้องด�ำเนินการ
ซึ่งการท่ีภาระหน้าท่ีงานของเจ้าพนักงานคดี อยา่ งไร แตก่ ารมอบหมายงานใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี
ไมช่ ัดเจนของเจ้าพนักงานคดี ทำ� ใหเ้ จา้ พนักงานคดี ผู้พิพากษาจะต้องมอบหมายในลักษณะที่เป็น
ไม่ได้ปฏิบัติหน้าที่ได้ตรงตามท่ีกฎหมายก�ำหนด ลายลกั ษณอ์ กั ษรเทา่ นนั้ อาจจะเปน็ การมอบหมาย
และมผี ลโดยตรงตอ่ ปญั หาความกา้ วหนา้ ในอาชพี ในรายงานกระบวนพจิ ารณา หรือรายงานอ่นื ๆ
ของเจ้าพนักงานคดี เน่ืองจากขาดผลงาน ก็ได้ ส่วนการส่งเอกสารมอบหมายงานให้
ทางวิชาการท่ีจะใช้ในการประเมินเพ่ือขอต�ำแหน่ง เจ้าพนักงานคดีก็ไม่มีหลักเกณฑ์ซึ่งอาจจะ
ทางวชิ าการเพอ่ื เล่ือนตำ� แหน่งได้

ส�ำ นกั งานผูต้ รวจการแผ่นดิน 101

เป็นการมอบหมายโดยตรงจากผู้พิพากษา ป ร ะ ก า ร ที่ ส่ี อั ต ร า ก� ำ ลั ง
หรือผู้พิพากษาจะส่ังให้นิติกรหรือเจ้าหน้าท่ี เจา้ พนกั งานคดไี มเ่ พยี งพอ เนอ่ื งจากเจา้ พนกั งาน
หน้าบัลลังก์ส่งเอกสารให้กับเจ้าพนักงานคดีก็ได้ คดีท่ีถูกมอบหมายให้ไปปฏิบัติหน้าท่ีในศาล
และจากนั้นเจ้าพนักงานคดีจะต้องด�ำเนินการ ต่าง ๆ น้ัน มีจ�ำนวนเพียงศาลละ 1-4 คน ซ่ึง
ตามท่ีได้รับมอบหมายและจัดท�ำรายงานเสนอ โดยสว่ นใหญแ่ ลว้ ศาลจะมเี จา้ พนกั งานคดเี พยี ง 1 คน
ผู้พิพากษาเพื่อพิจารณาต่อไป แต่ท้ังนี้ เทา่ น้ัน แต่จะมผี ้พู พิ ากษาอยา่ งนอ้ ย 4 องค์คณะ
กระบวนการต่าง ๆ ไม่มีหลักเกณฑ์ที่แน่ชัด จึงไม่สอดคล้องกับปริมาณผู้พิพากษาและ
ข้ึนอยู่กับแนวทางการบริหารจัดการภายในของ ปริมาณคดีผู้บริโภคในแต่ละศาล ดังนั้น
แตล่ ะศาล อกี ทงั้ ยงั มปี ัญหาเรือ่ งของอัตราก�ำลงั การทผ่ี พู้ พิ ากษาจะมอบหมายงานใหเ้ จา้ พนกั งานคดี
และความรู้ความสามารถของเจ้าพนักงานคดี ไปแสวงหาพยานหลกั ฐาน หรอื ดำ� เนนิ การตา่ ง ๆ
ที่ท�ำให้ผู้พิพากษาไม่ไว้วางใจในการมอบหมาย ตามอ�ำนาจบทบาทที่กฎหมายก�ำหนดก็ไม่
งานให้ปฏิบัตินอกจากน้ีผู้พิพากษาแต่ละท่าน สามารถด�ำเนินการได้ เน่ืองจากปริมาณงาน
ในศาลช้ันต้นจะได้รับมอบหมายให้พิจารณาคดี ท�ำให้เจ้าพนักงานคดีไม่สามารถปฏิบัติหน้าท่ีได้
ทัง้ ประเภทคดีแพง่ ทัว่ ไป คดีผูบ้ รโิ ภค รวมท้งั คดี จึงส่งผลให้เจ้าพนักงานคดีไม่สามารถปฏิบัติ
อาญาปนกัน2 ดังนั้น ผู้พิพากษาส่วนใหญ่ที่มี หนา้ ทไ่ี ดต้ ามเจตนารมณ์ของกฎหมาย
ความเคยชินกับการใช้ระบบกล่าวหาในคดีแพ่ง ประการทหี่ า้ หนา้ ทบี่ างประการ
ได้น�ำระบบกล่าวหามาใช้ในการพิจารณาคดี ทับซ้อนกับต�ำแหน่งอื่น โดยพระราชบัญญัติวิธี
ผู้บริโภคด้วยเช่นกัน จึงไม่ได้การมอบหมายงาน พจิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 ไดก้ ำ� หนดหนา้ ที่
ให้เจ้าพนักงานคดีปฏิบัติหน้าที่ตามเจตนารมณ์ ให้เจ้าพนักงานคดีมีบทบาทในการไกล่เกล่ีย
ของกฎหมาย คู่ความ แต่เจ้าพนักงานคดีในบางศาลไม่ได้
ท�ำหน้าที่ไกล่เกลี่ย เน่ืองจากทุกศาลยุติธรรม
จะมีส่วนงานไกล่เกลี่ยประนีประนอม โดยมี
เจ้าหน้าท่ีที่มีความช�ำนาญในการไกล่เกลี่ย
คือ ผู้พิพากษาหรือผู้ประนอมประจ�ำศาล
ท�ำการไกล่เกลี่ยคู่ความจึงส่งผลให้เจ้าพนักงานคดี
บางศาลไมไ่ ดบ้ ทบาทในการไกลเ่ กลยี่ เลย ซง่ึ ไมต่ รง
ตามเจตนารมณ์ของกฎหมาย

2 สำ� หรับศาลชัน้ ตน้ จะไมไ่ ด้มีการกำ� หนดให้ผู้พิพากษาพิจารณาคดีผบู้ รโิ ภคโดยเฉพาะ โดยผู้พพิ ากษา 1 ทา่ น จะไดร้ ับมอบหมายใหพ้ จิ ารณาคดี
ทง้ั คดแี พง่ ทวั่ ไป คดแี พง่ ประเภทคดผี บู้ รโิ ภค และคดอี าญา ปนกนั และในสว่ นของศาลแพง่ ทมี่ กี ารจดั ตง้ั เปน็ แผนกคดผี บู้ รโิ ภค กฎเกณฑใ์ นการเลอื ก
ผ้พู ิพากษาประจ�ำแผนกคดผี ู้บริโภคจะขึน้ อยูก่ ับดุลยพนิ ิจของรองอธิบดผี ้พู ิพากษาศาลแพ่ง

102 ปีท่ี 10 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มิถนุ ายน 2560

จากการให้สัมภาษณ์ของกลุ่ม 8.2 ระบบการสอบคัดเลือกและการ
ตัวอย่างในข้างต้นสะท้อนให้เห็นว่าบทบาท พัฒนาเจา้ พนกั งานคดี
ของเจ้าพนักงานคดีในเชิงปฏิบัติสอดคล้องกับ 8.2.1 คณุ สมบตั ขิ องเจา้ พนกั งานคดี
บทบาทตามทกี่ ำ� หมายกำ� หนดเพยี งบางสว่ นเทา่ นน้ั พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดี
คือ ส่วนของบทบาทท่ีสอดคล้องจะเป็นบทบาท ผู้บริโภค พ.ศ. 2551 ได้ก�ำหนดคุณสมบัติ
ในการให้ความช่วยเหลือคู่ความที่อยู่ในส่วน ของเจา้ พนกั งานคดไี ว้ ซง่ึ เปน็ คณุ สมบตั ทิ กี่ ำ� หนดไว้
ของชั้นก่อนการพิจารณา และส่วนของบทบาท ค่อนข้างสูงเม่ือเทียบกับต�ำแหน่งนิติกรท่ัวไป
ท่ียังไม่สอดคล้องจะเป็นบทบาทการให้ความ ในศาลยุติธรรม กล่าวได้ว่าเป็นคุณสมบัติ
ช ่ ว ย เ ห ลื อ ผู ้ พิ พ า ก ษ า ใ น ก า ร พิ จ า ร ณ า ค ดี เทียบเท่ากับผู้ท่ีจะสอบเป็นผู้ช่วยผู้พิพากษา
ทเี่ ปน็ บทบาททอี่ ยใู่ นสว่ นของชน้ั การพจิ ารณาคดี หรืออัยการตามมาตรา 5 บัญญตั ไิ วว้ ่า “ผูท้ จ่ี ะได้
ซ่ึงบทบาทในส่วนน้ีเจ้าพนักงานคดีแทบจะไม่ได้ รับแต่งตั้งเป็นเจ้าพนักงานคดีต้องมีคุณสมบัติ
รับมอบหมายหรือบางศาลไม่ได้รับมอบหมาย อย่างใดอยา่ งหนึ่ง ดงั ตอ่ ไปน้ี
หน้าที่ในส่วนนี้เลย บทบาทของเจ้าพนักงานคดี 1. ส� ำ เร็ จ ก า ร ศึ ก ษ า ร ะ ดั บ
ในเชิงปฏิบัติจึงไม่ตรงตามเจตนารมณ์ของ ป ริ ญ ญ า โ ท ท า ง ก ฎ ห ม า ย ห รื อ ป ริ ญ ญ า เ อ ก
กฎหมาย ทางกฎหมาย
2. ส� ำ เร็ จ ก า ร ศึ ก ษ า ร ะ ดั บ
ปริญญาตรีทางกฎหมาย เป็นสามัญสมาชิก
แห่งเนติบัณฑิตยสภาและได้ประกอบวิชาชีพ
ท า ง ก ฎ ห ม า ย ต า ม ท่ี ส� ำ นั ก ค ณ ะ ก ร ร ม ก า ร
ข้าราชการศาลยุติธรรม (ก.ศ.) ก�ำหนดเวลา
ไมน่ อ้ ยกวา่ หนึง่ ปี
3. ส� ำ เร็ จ ก า ร ศึ ก ษ า ร ะ ดั บ
ปริญญาตรีทางกฎหมายและปริญญาในสาขา
วิ ช า อ่ื น ที่ ส� ำ นั ก ค ณ ะ ก ร ร ม ก า ร ข ้ า ร า ช ก า ร
ศาลยุติธรรมก�ำหนดซ่ึงไม่ต่�ำกว่าปริญญาตรี
และไดป้ ระกอบวชิ าชพี ตามทส่ี ำ� นกั คณะกรรมการ
ข้าราชการศาลยุติธรรมก�ำหนดเป็นเวลาไม่น้อย
กว่าสป่ี ี

ส�ำ นกั งานผู้ตรวจการแผ่นดิน 103

4. ให้เลขาธิการส�ำนักงานศาล 8.2.2 การพัฒนาเจ้าพนักงานคดี
ยุ ติ ธ ร ร ม มี อ� ำ น า จ พิ จ า ร ณ า แ ต ่ ง ต้ั ง บุ ค ค ล การพฒั นาบคุ ลากรถือเปน็ เรือ่ งทีจ่ �ำเปน็ อย่างมาก
ซึง่ มีคุณสมบัติตามวรรคหน่งึ เปน็ เจา้ พนักงานคดี ในการปฏบิ ตั หิ นา้ ที่ ซงึ่ การพฒั นาบคุ ลากรจะชว่ ย
ท้ังน้ี ตามระเบียบท่ีส�ำนักคณะกรรมการ ส่งเสริมให้บุคลากรมีทักษะที่เหมาะสมและ
ข้าราชการศาลยุติธรรมก�ำหนด” มีแรงจูงใจในการปฏิบัติหน้าท่ี โดยในส่วนของ
ผู้วิจัยได้ท�ำการสัมภาษณ์กลุ่ม การพัฒนาเจ้าพนักงานคดีผู้วิจัยได้ท�ำการศึกษา
ตวั อยา่ งถงึ ความเหมาะสมของคณุ สมบตั ดิ งั กลา่ ว ในประเด็นของการฝึกอบรม คู่มือปฏิบัติงาน
ผลการศึกษาพบว่ากลุ่มตัวอย่างมีความเห็นว่า แ ล ะ เ ส ้ น ท า ง ค ว า ม ก ้ า ว ห น ้ า ใ น อ า ชี พ ข อ ง
คุณสมบัติของเจ้าพนักงานคดีตามที่พระราช เจ้าพนักงานคดี ดังน้ี
บัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 8.2.2.1 การฝกึ อบรม
ค่อนข้างสูง กล่าวคือ เทียบเท่ากับคุณสมบัติ การศกึ ษาเกยี่ วกบั การฝกึ อบรม
ของผู้มีสิทธิสอบแข่งขันเป็นผู้ช่วยผู้พิพากษา เพ่ือพัฒนาเจ้าพนักงานคดีจากการสัมภาษณ์
แต่คณุ สมบตั ิดงั กลา่ วกลุ่มตวั อย่างเหน็ ว่ามีความ กลมุ่ ตวั อยา่ ง ผลการศกึ ษาพบวา่ การจดั หลกั สตู ร
เหมาะสม เนื่องจากคุณสมบัติดังกล่าวจะท�ำให้ หรือโครงการฝกึ อบรมเพ่อื พฒั นาทักษะท่ีจ�ำเป็น
สามารถคัดเลือกบุคลากรที่มคี วามรู้ ความสามารถ ใ น ก า ร ป ฏิ บั ติ ห น ้ า ที่ ข อ ง เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี
เหมาะสมกับบทบาทของเจ้าพนักงานคดีตามที่ ในปัจจุบันยังมีไม่มากนัก ซ่ึงหลักสูตรที่มีการ
กฎหมายก�ำหนดได้ อกี ทั้งต�ำแหน่งเจา้ พนกั งานคดี จัดอบรมให้กับเจ้าพนักงานคดีโดยส่วนใหญ่
ยังได้รับค่าตอบแทนพิเศษ ดังน้ัน การก�ำหนด จะเป็นการฝึกอบรมเพื่อเลื่อนต�ำแหน่งและ
คุณสมบัติจึงจ�ำเป็นต้องสูงกว่าคุณสมบัติของ คา่ ตอบแทนเปน็ หลกั หลกั สตู รเกยี่ วกบั กฎหมาย
นติ กิ รทวั่ ไปในศาลยตุ ธิ รรม แตใ่ นทางปฏบิ ตั กิ ลมุ่ ที่เน้นภาคทฤษฎีเป็นหลัก และหลักสูตรอ่ืน ๆ
ตัวย่างมีความเห็นว่า เจ้าพนักงานคดีเป็นบุคคล ท่ัว ๆ ไปท่ีไม่ได้เก่ียวข้องกับการเพิ่มพูนทักษะ
ที่มีความรู้ความสามารถทางด้านกฎหมายและ ใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี นอกจากนกี้ ารศกึ ษายงั พบ
คดผี ู้บริโภค แต่ในทางปฏิบตั ิเจ้าพนักงานคดยี งั ไมไ่ ด้ วา่ หลกั สตู รทม่ี กี ารจดั อบรมบอ่ ยทสี่ ดุ และตรงกบั
รบั มอบหมายงานไดอ้ ยา่ งเหมาะสมจงึ ไมม่ โี อกาส บทบาทของเจ้าพนักงานคดีตามที่กฎหมาย
แสดงความสามารถและพฒั นาความรคู้ วามสามารถ ก�ำหนด คือ หลักสูตรท่ีเกี่ยวข้องกับทักษะด้าน
ทมี่ ไี ด้อยา่ งเตม็ ที่ การไกล่เกลี่ย แต่ในการอบรมดังกล่าวจะมีการ
คัดเลือกรายชื่อผู้เข้าร่วมอบรม ซ่ึงรวมถึง

104 ปที ่ี 10 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560

เจ้าหน้าท่ีต�ำแหน่งอื่น ๆ ในศาลยุติธรรมด้วย 8.2.2.3 เส้นทางความก้าวหน้า
ตามโควตาทแี่ ตล่ ะศาลไดร้ บั จงึ ทำ� ใหเ้ จา้ พนกั งานคดี ในอาชพี
บางคนในบางศาลไม่ได้รับคัดเลือกให้เข้ารับการ การศึกษาเก่ียวกับเส้นทาง
ฝึกอบรมนนั้ ดงั น้นั เจ้าพนกั งานคดจี งึ ตอ้ งอาศัย ความก้าวหน้าในอาชีพของเจ้าพนักงานคดี
การเรียนรู้และฝึกฝนด้วยตนเองเป็นหลัก จากการสัมภาษณ์กลุ่มตัวอย่าง ผลการศึกษา
ซ่ึงอาจะท�ำให้ทักษะบางอย่างท่ีจ�ำเป็นต่อการ พบว่าเจ้าพนักงานคดีขาดสายงานในการเติบโต
ปฏิบตั หิ น้าท่ไี มไ่ ดร้ บั การใหข้ ้อมลู และการฝึกฝน โดยปัจจุบันระดับสูงสุดของเจ้าพนักงานคดี
ทีถ่ ูกตอ้ ง คอื เจา้ พนกั งานคดรี ะดบั ชำ� นาญการพเิ ศษซง่ึ เปน็
8.2.2.2 คมู่ ือการปฏบิ ตั งิ าน ระดับท่ีมีเฉพาะในศาลสูง คือ ศาลอุทธรณ์
การศึกษาเก่ียวกับคู่มือการ และศาลฎีกาเท่านั้น ซ่ึงมีอัตราก�ำลังท้ังหมด
ปฏบิ ตั งิ านของเจา้ พนกั งานคดี จากการสมั ภาษณ์ 14 ต�ำแหน่ง ส่วนในศาลชั้นต้นจะขึ้นสูงสุด
กลุม่ ตวั อยา่ ง ผลการศกึ ษาพบว่าคมู่ ือการปฏิบัติ ได้ที่เจ้าพนักงานคดีระดับช�ำนาญการเท่านั้น
งานของเจ้าพนักงานคดีถูกจัดท�ำข้ึนตั้งแต่ แต่ในปัจจุบันเจ้าพนักงานคดีก็ยังไม่สามารถ
ปี พ.ศ. 2551 เพื่อแจกจา่ ยให้กบั เจา้ พนกั งานคดี เลื่อนต�ำแหน่งขึ้นสู่ต�ำแหน่งเจ้าพนักงานคดี
ที่ไปประจ�ำอยู่ตามศาลต่าง ๆ ได้ศึกษาขั้นตอน ระดับช�ำนาญการพิเศษได้เน่ืองจากหน่วยงาน
และแนวทางการท�ำงานด้วยตนเอง โดยคู่มือ ศาลยุติธรรมยังไม่เปิดกรอบอัตราก�ำลังในต�ำแหน่ง
ปฏิบัติงานจะประกอบด้วยข้อมูลกฎหมาย ดังกล่าวให้ ดังน้ัน เจ้าพนักงานคดีทั่วประเทศ
ทเี่ กยี่ วขอ้ งกบั คดผี บู้ รโิ ภค และแบบฟอรม์ รวมถงึ จะสามารถก้าวหน้าในอาชีพสูงสุดท่ีต�ำแหน่ง
ขั้นตอนในการปฏิบัติงาน เช่น การบันทึก เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี ร ะ ดั บ ช� ำ น า ญ ก า ร เ ท ่ า นั้ น
คำ� พยาน หรอื การบนั ทกึ คำ� ฟอ้ ง แตใ่ นทางปฏบิ ตั ิ เ นื่ อ ง จ า ก ติ ด ป ั ญ ห า เ ร่ื อ ง ง บ ป ร ะ ม า ณ แ ล ะ
คู่มือดังกล่าวไม่เหมาะสมกับการปฏิบัติหน้าที่ ภาพลักษณ์ของเจ้าพนักงานคดีจากการได้รับ
เน่ืองจากคู่มือไม่ได้มีการแก้ไขปรับปรุงเนื้อหา มอบหมายงานที่ไม่ตรงตามวัตถุประสงค์
เพื่อให้เหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบัน และ ซ่ึงปัจจุบันศาลยุติธรรมก�ำลังด�ำเนินการเพื่อให้มี
การแจกจา่ ยคมู่ อื ใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดกี ไ็ มท่ วั่ ถงึ ตำ� แหนง่ ชำ� นาญการพเิ ศษหรอื ทป่ี รกึ ษา แตย่ งั อยู่
เนื่องจากมีการแจกให้เฉพาะเจ้าพนักงานคดี ในระหวา่ งดำ� เนนิ การ โดยปญั หาการขาดสายงาน
รนุ่ ท่ี 1 เท่านน้ั ในการเตบิ โตเปน็ ปญั หาหลกั ทส่ี ง่ ผลเจา้ พนกั งานคดี
ขาดแรงจูงใจในการปฏิบัติหน้าที่และเกิดปัญหา
สมองไหล เน่ืองจากเจ้าพนักงานคดีท่ีต้องการ

สำ�นักงานผู้ตรวจการแผน่ ดิน 105

มคี วามกา้ วหนา้ และมคี วามสามารถกจ็ ะสอบเพอื่ 9. สรปุ และอภิปรายผล
เปลยี่ นสายงานทำ� ใหใ้ นระยะยาวศาลจะขาดแคลน
เจ้าพนักงานคดีท่ีมีทักษะและประสบการณ์ จากการศกึ ษาบทบาทของเจา้ พนกั งานคดี
ในการปฏบิ ัตหิ น้าท่ี ทใี่ นกระบวนการดำ� เนนิ งานตามพระราชบญั ญตั ิ
จากการให้สัมภาษณ์ของกลุ่ม วิธพี ิจารณาคดีผบู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 โดยท�ำการ
ตวั อยา่ งในขา้ งตน้ เกยี่ วกบั ระบบการสอบคดั เลอื ก ศกึ ษาทงั้ บทบาทของเจา้ พนกั งานคดตี ามทก่ี ฎหมาย
และการพัฒนาเจ้าพนักงานคดี สะท้อนให้เห็น ก�ำหนด และบทบาทของเจ้าพนักงานคดี
ว่าการก�ำหนดคุณสมบัติของเจ้าพนักงานคดี ในเชงิ ปฏบิ ตั ิ รวมถึงระบบการสอบคัดเลือกและ
มคี วามเหมาะสม แตป่ จั จบุ นั ไมไ่ ดม้ กี ารมอบหมายงาน การพฒั นาเจา้ พนักงานคดี อันได้แก่ การกำ� หนด
ให้เจ้าพนักงานคดีได้ใช้ความสามารถเหล่านั้น คุณสมบัติ การฝึกอบรม คู่มือการปฏิบัติงาน
ส่วนการพัฒนาเจ้าพนักงานคดีของศาลยุติธรรม และเส้นทางความก้าวหน้าในอาชีพ ผู้วิจัยพบ
ยังมีน้อยเกินไป และคู่มือการปฏิบัติงาน ขอ้ คน้ พบทสี่ ำ� คญั ของแตล่ ะประเดน็ โดยสามารถ
ก็ไม่เหมาะสมกับการท�ำงานของเจ้าพนักงานคดี สรุปและอภิปรายผลในแตล่ ะประเดน็ ได้ ดงั นี้
ในปัจจุบัน อีกทั้งยังขาความก้าวหน้าสายอาชีพ 9.1 ขอ้ คน้ พบทไี่ ดจ้ ากการศกึ ษาบทบาท
อกี ด้วย ของเจา้ พนักงานคดี
การศกึ ษาบทบาทของเจา้ พนกั งานคดี
ท้ังบทบาทตามท่ีกฎหมายก�ำหนดและบทบาท
ในเขงิ ปฏบิ ตั ิ ผวู้ จิ ยั พบขอ้ คน้ พบทสี่ ำ� คญั สามารถ
สรุปได้ ดงั น้ี
9.1.1 บทบาทของเจ้าพนักงานคดี
ตามท่กี ฎหมายกำ� หนด
จากการศึกษาพบว่า เจ้าพนกั งาน
คดี คือ บุคลากรที่กฎหมายมุ่งหมายจะให้เป็น
ผู้ช่วยที่ส�ำคัญของผู้พิพากษา และหน้าท่ีของ
เจา้ พนกั งานคดตี ามมาตรา 4 ของพระราชบญั ญตั ิ
วิธพี จิ ารณาคดีผบู้ ริโภค พ.ศ. 2551 ครอบคลมุ
บทบาทท่ีส�ำคัญของเจ้าพนักงานคดีไว้ท้ังหมด
ซ่ึงโดยส่วนใหญ่จะเป็นหน้าที่ที่อยู่ภายใต้

106 ปที ี่ 10 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560

การมอบหมายและการกำ� กบั ดแู ลโดยผพู้ พิ ากษา ท�ำหน้าที่ช่วยเหลือผู้บริโภค เก่ียวกับการให้
โดยเฉพาะมาตรา 4(2) ตรวจสอบและรวบรวม คำ� ปรกึ ษากบั ประชาชนและการบนั ทกึ คำ� คคู่ วาม
พยานหลกั ฐาน และมาตรา 4(3) บนั ทึกค�ำพยาน เปน็ หลกั แตบ่ ทบาทในการท�ำหนา้ ทช่ี ว่ ยผพู้ พิ ากษา
คอื หนา้ ทที่ ส่ี ำ� คญั และสอดคลอ้ งกบั การทำ� หนา้ ที่ ยังมีน้อยมากและไม่สามารถมีบทบาทถึงชั้น
ช่วยเหลือผู้พิพากษาให้เปลี่ยนมาใช้ระบบ การพจิ ารณาคดไี ด้ ซงึ่ ผลของการศกึ ษาพบสาเหตุ
กึง่ ไต่สวนในคดผี ้บู รโิ ภค ท้ังนี้ สาเหตุทกี่ ฎหมาย ท่ีเจ้าพนักงานคดีไม่สามารถปฏิบัติหน้าท่ีได้
ก�ำหนดให้หน้าที่เหล่าน้ีเป็นของเจ้าพนักงานคดี ตามที่พระราชบัญญัติก�ำหนด เกิดจากเหตุผล
เนื่องจากเจ้าพนักงานคดีจะสามารถเขา้ ถึงขอ้ มูล หลกั 3 ประการ ดงั น้ี
คดีของคู่ความได้ง่ายกว่าผู้พิพากษา เน่ืองจาก (1) โครงสรา้ งองคก์ ารและระบบ
บรรยากาศในการซักถามข้อมูลต่าง ๆ ไม่ใช่ การจัดการภายในศาลยุติธรรมไม่สอดคล้องกับ
ลักษณะของการต่อสู้ในกระบวนการพิจารณา การปฏิบัติหน้าท่ีของเจ้าพนักงานคดี เน่ืองจาก
ดังน้ัน ความตึงเครียดของคู่ความก็จะลดลงได้ หลังจากมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติวิธี
และท�ำให้ได้ข้อเท็จจริงมากท่ีสุด โดยข้อมูล พจิ ารณาคดีผ้บู ริโภค พ.ศ. 2551 ไดม้ กี ารแตง่ ต้งั
ท้ังหมดที่ได้จากการรวบรวมพยานหลักฐาน เจ้าพนักงานคดีให้ไปประจ�ำอยู่ในระบบธุรการ
และการสรุปเป็นรายงานเสนอผู้พิพากษา ของศาลต่าง ๆ โดยรวมเข้าเป็นส่วนหน่ึงของ
ของเจา้ พนกั งานคดี จะมปี ระโยชนต์ อ่ ผพู้ พิ ากษา สายงานธุรการและให้เจ้าพนักงานคดีอยู่ภายใต้
ในการท�ำความเข้าใจในประเด็นข้อพิพาทและ การมอบหมายงานและประเมินผลงานโดย
จะทำ� ใหก้ ารด�ำเนินคดีรวดเรว็ ยิง่ ขน้ึ หัวหน้างานหรือต�ำแหน่งช�ำนาญการพิเศษ
9.1.2 บทบาทของเจ้าพนักงานคดี ในแผนกธุรการ โดยมีเพียงศาลแพ่งเท่าน้ันท่ีมี
ในเชิงปฏิบตั ิ การจดั ตง้ั เปน็ แผนกคดผี ้บู รโิ ภค และมอบหมาย
จากการศึกษาพบว่า ในทาง ให้มีเจ้าพนักงานคดีประจ�ำอยู่ในแผนกคดีผู้บริโภค
ปฏิบัติเจ้าพนักงานคดีสามารถปฏิบัติหน้าท่ี และผลของการจดั การภายในของศาลดงั กลา่ วได้
ตามท่ีพระราชบัญญัติก�ำหนดได้เพียงบางส่วน ก่อให้เกิดเป็นอุปสรรคท่ีส�ำคัญในการปฏิบัติ
เท่าน้ัน กล่าวคือบทบาทของเจ้าพนักงานคดี หน้าท่ีของเจ้าพนักงานคดี กล่าวคือการบริหาร
สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ส่วน คือ บทบาท จดั การภายในของแตล่ ะศาลทม่ี คี วามแตกตา่ งกนั
ในการทำ� หนา้ ทชี่ ว่ ยเหลอื ผพู้ พิ ากษา และบทบาท รวมถงึ การใหต้ ำ� แหนง่ อน่ื ทไี่ มใ่ ชส่ ายงานกฎมายและ
ในการท�ำหน้าท่ีช่วยเหลือผู้บริโภค โดยในทาง ไม่เข้าใจบทบาทตามกฎหมายของเจ้าพนักงานคดี
ปฏิบัติเจ้าพนักงานคดีมีบทบาทหลักในการ เป็นผู้มอบหมายและประเมินผลงาน ท�ำให้

ส�ำ นกั งานผู้ตรวจการแผน่ ดิน 107

การบริหารงานของเจ้าพนักงานคดีไม่มีระบบ ไมม่ ขี นั้ ตอนหรอื กระบวนการทส่ี ำ� นวนคดผี บู้ รโิ ภค
ท่เี ปน็ มาตรฐาน ขาดสายงานในการบงั คบั บัญชา จะผ่านไปถึงเจ้าพนักงานคดีก่อนที่ส�ำนวน
ทชี่ ดั เจน เปน็ ผลใหเ้ จา้ พนกั งานคดไี ดร้ บั มอบหมาย จะเข้าสู่ช้ันการพิจารณาได้
งานไม่ตรงตามวัตถุประสงค์ของพระราชบัญญัติ (2) ขอบเขตภาระงานของ
เป็นจ�ำนวนมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในศาล เจ้าพนักงานคดียังไม่ได้รับการก�ำหนดที่ชัดเจน
ตา่ งจงั หวดั ซงึ่ กระทบตอ่ ระยะเวลาทเ่ี จา้ พนกั งานคดี และเป็นมาตรฐาน ประกอบกับส่วนกลางไม่มี
จะต้องใช้ในการปฏิบัติหน้าท่ีตามกฎหมาย นโยบายที่ชัดเจนในการสร้างความเข้าใจ
หรอื ในบางศาลเจา้ พนกั งานคดไี มไ่ ดป้ ฏบิ ตั หิ นา้ ที่ ต่อผู้พิพากษาและหัวหน้างานเกี่ยวกับการ
ตามกฎหมายเลยจึงส่งผลให้บทบาทหลัก มอบหมายงานให้กับเจ้าพนักงานคดี เป็นผลให้
ของเจ้าพนักงานคดีหายไป และผู้พิพากษา ผู้พิพากษาและหัวหน้างานส่วนใหญ่ยังไม่เข้าใจ
กไ็ มส่ ามารถมอบหมายงานใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี ในบทบาทของเจ้าพนักงานคดีและไม่ทราบ
ไดเ้ นื่องจากภาระงานอ่นื ๆ ของเจ้าพนักงานคดี แนวทางการมอบหมายงานที่เหมาะสมท�ำให้
มีจ�ำนวนมาก ประกอบกับการที่เจ้าพนักงานคดี เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี ใ น แ ต ่ ล ะ ศ า ล มี บ ท บ า ท ที่
ประจ�ำอยู่ในแผนกธุรการและผู้บังคับบัญชา แตกต่างกันตามการมอบหมายของหัวหน้างาน
ไม่ใช่ผู้พิพากษาจึงท�ำให้เป็นปัญหาส�ำคัญ และส่วนใหญ่จะถูกมอบหมายงานในต�ำแหน่งที่
ที่ท�ำให้เจ้าพนักงานคดีขาดกลไกการท�ำงาน ขาดอัตราก�ำลังของแผนกธุรการ เช่น การเป็น
ร่วมกับผู้พิพากษาโดยท่ีปัจจุบันจะเป็นลักษณะ คณะกรรมการตรวจพัสดุ หรือเป็นคณะท�ำงาน
ของการมอบหมายทไ่ี มเ่ ปน็ ทางการและไมม่ ขี นั้ ตอน ในโครงการต่าง ๆ เปน็ ต้น และประการสุดทา้ ย
หรือกระบวนการในการท�ำงานร่วมกันท่ีชัดเจน เจ้าพนักงานคดีมีอ�ำนาจท่ีจ�ำกัดทั้งในส่วนท่ี
แตข่ นึ้ อยกู่ บั การบรหิ ารจดั การภายในของแตล่ ะศาล สนบั สนนุ งานของผพู้ พิ ากษาและในสว่ นทชี่ ว่ ยเหลอื
จะก�ำหนด และนอกจากนี้ระบบธุรการศาล คู่ความ กล่าวคือในส่วนที่สนับสนุนงานของ
ยังไม่เอ้ืออ�ำนวยให้เจ้าพนักงานคดีเข้าถึงข้อมูล ผพู้ พิ ากษา บทบาทของเจา้ พนกั งานคดโี ดยสว่ นใหญ่
คดไี ดโ้ ดยกอ่ นทจี่ ะมกี ารประกาศใชพ้ ระราชบญั ญตั ิ อยภู่ ายใตก้ ารมอบหมายงานของผพู้ พิ ากษา ดงั นน้ั
วธิ พี จิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค ขน้ั ตอนและกระบวนการ หากผู้พิพากษาไม่มีค�ำส่ัง เจ้าพนักงานคดีจะไม่มี
ตา่ ง ๆ ในระบบธรุ การศาลเปน็ ไปตามวธิ พี จิ ารณา อ�ำนาจตัดสินใจหรือด�ำเนินการต่าง ๆ โดยใช้
ความแพ่ง ซ่ึงหลังจากมีการประกาศใช้พระราช ดุลยพินิจของตนเองได้ ซ่ึงการท่ีผู้พิพากษา
บัญญัติฉบับน้ี ข้ันตอนและกระบวนการฟ้องคดี ไม่มอบหมายงานให้เจ้าพนักงานคดีท�ำให้
ต่าง ๆ ยังคงเป็นไปตามรูปแบบเดิมท�ำให้ เจ้าพนักงานคดีไม่สามารถเข้ามามีส่วนเก่ียวข้อง
ในกระบวนการพจิ ารณาได้

108 ปีท่ี 10 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560

(3) อตั รากำ� ลงั ของเจา้ พนกั งานคดี (4) หน้าที่ของเจ้าพนักงานคดี
ไม่เพียงพอ เนื่องจากการนิยามความหมาย ตามมาตรา 4(1) ไกล่เกล่ียคดีผู้บริโภคทับซ้อน
ของคดีผ้บู รโิ ภคในมาตรา 3 ตามพระราชบญั ญัติ กบั การปฏบิ ตั หิ นา้ ทข่ี องผปู้ ระนปี ระนอม เนอ่ื งจาก
วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภคได้ท�ำให้คดีแพ่งจ�ำนวน ในแต่ศาลจะมีส่วนงานไกล่เกลี่ยท่ีมีผู้ประนอม
มากกลายเป็นคดีผู้บริโภค และมีมากเกินอัตรา ประจ�ำศาลโดยเฉพาะอย่างย่ิงในศาลชั้นต้น
ก�ำลังของเจ้าพนักงานคดีที่ประจ�ำอยู่ศาลเพียง ทเี่ ปน็ ศาลใหญ่ เชน่ ศาลแพง่ จะมสี ว่ นงานไกลเ่ กลยี่
ศาลละ 1-4 คนเท่าน้ัน ซ่ึงในการท�ำหน้าท่ี ทม่ี คี วามเขม้ แขง็ และมผี ปู้ ระนอมทมี่ ปี ระสบการณ์
ช่วยเหลือผู้พิพากษาและผู้บริโภคในแต่ละคดี และความเชี่ยวชาญ จึงส่งผลให้เจ้าพนักงานคดี
จำ� เปน็ ตอ้ งอาศยั ความคดิ และระยะเวลาในการคน้ หา บางศาลไมไ่ ดท้ ำ� หนา้ ทไี่ กลเ่ กลย่ี แตอ่ ยา่ งไรกต็ าม
ข้อเท็จจริงมาก เช่น การรับฟ้องท่ีจะต้องอาศัย หากจะให้เจ้าพนักงานคดีท�ำการไกล่เกล่ีย
ระยะเวลาในการสอบถามและรวบรวมข้อเท็จ ในความเป็นจริงก็ไม่สามารถท�ำได้เน่ืองจาก
จริง จึงท�ำให้ไม่มีเวลาเพียงพอท่ีจะไปปฏิบัติ อัตราก�ำลังของเจา้ พนกั งานคดีไม่เพยี งพอ
หน้าท่ีอื่น ๆ ได้ ซึ่งปัญหาด้านอัตราก�ำลังส่งผล
โดยตรงต่อความไว้วางใจของผู้พิพากษาใน
การมอบหมายงานใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี เนอ่ื งจาก
ผู้พิพากษาไม่ม่ันใจว่าเจ้าพนักงานคดีจะมีเวลา
เ พี ย ง พ อ ท่ี จ ะ ส า ม า ร ถ ป ฏิ บั ติ ต า ม ค� ำ สั่ ง ไ ด ้
อย่างมีประสิทธภิ าพ

ส�ำ นักงานผตู้ รวจการแผน่ ดนิ 109

9.2 ข้อค้นพบท่ีได้จากการศึกษาระบบ หน้าท่ีของเจ้าพนักงานคดียังมีน้อยมาก เช่น
ก า ร ส อ บ คั ด เ ลื อ ก แ ล ะ ก า ร พั ฒ น า ข อ ง หลักสูตรการอบรมบันทึกค�ำพยาน หรืออบรม
เจา้ พนกั งานคดี เร่ืองแนวค�ำวินิจฉัยของประธานศาลอุทธรณ์
การศกึ ษาระบบการสอบคดั เลอื กและ เป็นต้น แต่อย่างไรก็ตามในการเข้ารับการฝึก
การพัฒนาของเจ้าพนักงานคดี ผู้วิจัยพบ อบรมในแต่ละหลักสูตรจะมีการก�ำหนดจ�ำนวน
ข้อคน้ พบทส่ี ำ� คัญสรปุ ได้ 4 ประการ ดังน้ี ผู้เข้ารับการฝึกอบรมของแต่ละศาล จึงท�ำให้
(1) คุณสมบัติของเจ้าพนักงานคดี เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี บ า ง ค น ไ ม ่ ไ ด ้ รั บ คั ด เ ลื อ ก
ตามที่พระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค ใหเ้ ขา้ ฝกึ อบรม สว่ นการอบรมเพอ่ื เพมิ่ ทกั ษะหรอื
พ.ศ. 2551 ก�ำหนดเป็นคุณสมบัติที่เหมาะสม เพิ่มพูนความสามารถท่ีจ�ำเป็นต้องใช้ในการ
ส�ำหรับการคัดเลือกบุคลากรท่ีพระราชบัญญัติ ปฏิบัติหน้าที่โดยตรงให้กับเจ้าพนักงานคดี
ต้องการให้มีบทบาทส�ำคัญในการท�ำหน้าท่ี ยงั คอ่ นขา้ งน้อย
ช่วยเหลือผู้พิพากษาในการด�ำเนินดีผู้บริโภค (3) คู่มือปฏิบัติงานของเจ้าพนักงาน
นอกจากน้ีผู้ด�ำรงต�ำแหน่งเจ้าพนักงานคดีจะได้ คดีถกู จดั ท�ำขึ้นตงั้ แต่ปี พ.ศ. 2551 และแจกจา่ ย
รับค่าตอบแทนพิเศษที่มากกว่าต�ำแหน่งอ่ืน ๆ ใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดรี นุ่ แรกทไ่ี ปประจำ� ตามศาล
ในสายงานกฎหมายของศาลยุติธรรมอีกด้วย ต่าง ๆ เท่าน้ัน จึงท�ำให้เจ้าพนักงานคดีรุ่นหลัง
แต่ในทางปฏิบัติเจ้าพนักงานคดีกลับไม่ได้รับ ไมไ่ ดร้ บั คมู่ อื นอกจากนี้ คมู่ อื ดงั กลา่ วไมไ่ ดร้ บั การ
มอบหมายงานอย่างเหมาะสมตามเจตนารมณ์ แก้ไขและปรับปรุงเพื่อให้เหมาะสมกับสถานการณ์
พระราชบัญญัติ จึงท�ำให้เจ้าพนักงานคดีไม่มี ในปจั จบุ นั ทเี่ ปลยี่ นแปลงไปจงึ ไมส่ ามารถนำ� คมู่ อื
โอกาสแสดงความรคู้ วามสามารถท่ีมี มาใชง้ านได้อย่างมปี ระสทิ ธภิ าพ
(2) เจ้าพนักงานคดีไม่ได้รับการฝึก (4) เส้นทางความก้าวหน้าของ
อบรมทักษะที่จ�ำเป็นต่อการปฏิบัติหน้าที่ เจ้าพนักงานคดีตามมาตรฐานการก�ำหนดต�ำแหน่ง
อยา่ งเหมาะสมโดยการฝกึ อบรมสว่ นใหญจ่ ะเปน็ เจา้ พนกั งานคดขี องศาลยตุ ธิ รรม เจา้ พนกั งานคดี
หลักสูตรท่ีฝึกอบรมเพ่ือเลื่อนต�ำแหน่งและ จะสามารถเตบิ โตในสายงานของเจา้ พนกั งานคดี
คา่ ตอบแทนเปน็ หลกั สว่ นหลกั สตู รอนื่ ๆ จะเปน็ ได้ถึงต�ำแหน่งช�ำนาญการพิเศษแต่ในความเป็น
หลกั สตู รทเี่ นน้ ขอ้ กฎหมายเปน็ หลกั และหลกั สตู ร จริงต�ำแหน่งเจ้าพนักงานคดีระดับช�ำนาญการ
ที่ไม่เก่ียวข้องกับงานของเจ้าพนักงานคดี โดย พิเศษเป็นต�ำแหน่งที่มีอยู่ในศาลสูง คือ ศาล
หลักสูตรท่ีมีการอบรมบ่อยที่สุด คือ หลักสูตร อทุ ธรณ์ และศาลฎีกา เท่านน้ั โดยมีอตั รากำ� ลงั
ในด้านการไกล่เกลี่ยส่วนการอบรมในหลักสูตร เพียง 14 ต�ำแหน่งในประเทศไทย ดังน้ัน
ทเ่ี กยี่ วขอ้ งกบั การเพมิ่ ทกั ษะทจ่ี ำ� เปน็ ในการปฏบิ ตั ิ

110 ปที ่ี 10 ฉบับที่ 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560

หากเจ้าพนักงานคดีถูกส่งให้ไปประจ�ำอยู่ท่ีศาล เปดิ กรอบอตั รากำ� ลงั ซง่ึ การไมเ่ ปดิ กรอบอตั รากำ� ลงั
ช้ันต้นจะไมส่ ามารถขึ้นสรู่ ะดับชำ� นาญการพิเศษ ในระดับช�ำนาญการพิเศษให้กับเจ้าพนักงานคดี
ได้ อยา่ งไรกต็ าม ในปจั จบุ นั ศาลยตุ ธิ รรมยงั ไมเ่ ปดิ ท� ำ ใ ห ้ เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี ล า อ อ ก เ พื่ อ เ ป ลี่ ย น
กรอบอัตราก�ำลังของเจ้าพนักงานคดีระดับ สายงานมากยง่ิ ข้ึน
ช�ำนาญการพิเศษท�ำให้เจ้าพนักงานคดีระดับ (5) ความไม่ชัดเจนของแนวทาง
ชำ� นาญการ คือ ต�ำแหน่งที่สูงท่สี ุดของเจา้ พนักงานคดี การมอบหมายงานของเจ้าพนักงานคดีมีผลต่อ
ในปัจจุบัน จากเส้นทางความก้าวหน้าของ ความก้าวหน้าในอาชีพของเจ้าพนักงานคดี
เจ้าพนักงานคดีดังท่ีกล่าวมาน้ี ได้ท�ำให้ กล่าวคือ โครงสร้างองค์การและการบริหารงาน
เจ้าพนักงานคดีต้องประสบกับปัญหาการขาด ที่ ก� ำ ห น ด ใ ห ้ ต� ำ แ ห น ่ ง อื่ น ท่ี ไ ม ่ ใ ช ่ ส า ย ง า น
สายงานในการเติบโตซ่ึงหากเปรียบเทียบกับ เจา้ พนกั งานคดหี รอื ผพู้ พิ ากษาเปน็ ผมู้ อบหมายงาน
สายงานกฎหมายในศาลยตุ ธิ รรม คอื ตำ� แหนง่ นติ กิ ร ควบคุม และประเมนิ ผลงานของเจ้าพนักงานคดี
พบว่าต�ำแหน่งนิติกรก�ำหนดคุณสมบัติไว้ต�่ำกว่า ซง่ึ กลมุ่ คนเหลา่ นไ้ี มม่ คี วามเขา้ ใจเกย่ี วกบั เนอื้ งาน
ตำ� แหนง่ เจา้ พนกั งานคดี แตน่ ติ กิ รสามารถเตบิ โต ท่ีแท้จริงของเจ้าพนักงานคดี ท�ำให้บทบาทหลัก
ในสายอาชีพได้ถึงระดับช�ำนาญการพิเศษ ของเจา้ พนกั งานคดนี นั้ หายไป เหลอื เพยี งบทบาท
ซึ่งสาเหตุท่ีศาลยุติธรรมไม่เปิดกรอบอัตราก�ำลัง ยอ่ ย ซง่ึ ผลคอื เจา้ พนกั งานคดไี มม่ ผี ลงานทชี่ ดั เจน
ระดับช�ำนาญการพิเศษให้กับเจ้าพนักงานคดี ส�ำหรับการประเมินผลงานเพื่อขอต�ำแหน่ง
ก็ เ นื่ อ ง ม า จ า ก ร ะ บ บ ก า ร บ ริ ห า ร ที่ ยั ง ข า ด ทางวิชาการ ท�ำให้การเติบโตในสายอาชีพของ
ความเข้าใจในบทบาทของเจ้าพนักงานคดีว่า เจา้ พนกั งานคดจี งึ เปน็ ไปไดย้ ากกวา่ ตำ� แหนง่ อน่ื ๆ
ในท้ายท่ีสุดจะก่อให้เกิดประโยชน์ได้อย่างไรกับ ในสายงานวชิ าการ
การใชร้ ะบบวธิ พี จิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภคของผพู้ พิ ากษา
และมองว่าการท�ำหน้าท่ีช่วยเหลือผู้บริโภค
ในการเขยี นคำ� ฟอ้ งจะกอ่ ใหเ้ กดิ ประโยชนม์ ากกวา่
ดังนั้น การสร้างเส้นทางความก้าวหน้าให้กับ
เจ้าพนักงานคดีจึงยังไม่ได้รับความสนใจ
จากฝา่ ยบรหิ าร ทำ� ใหเ้ จา้ พนกั งานคดจี ำ� นวนมาก
ลาออกเพ่ือเปลี่ยนสายงาน และศาลยุติธรรม
จำ� เปน็ ตอ้ งเปดิ สอบเพอื่ รบั สมคั รคนใหมอ่ ยเู่ สมอ
ทำ� ใหใ้ นปจั จบุ นั เจา้ พนกั งานคดรี ะดบั ชำ� นาญการ
ยั ง มี จ� ำ น ว น น ้ อ ย แ ล ะ ไ ม ่ เ ห ม า ะ ส ม กั บ ก า ร

ส�ำ นักงานผตู้ รวจการแผ่นดนิ 111

จากการศกึ ษาบทบาทของเจา้ พนกั งาน แรงจงู ใจในการปฏบิ ตั หิ นา้ ท่ี ซง่ึ ผวู้ จิ ยั มคี วามเหน็ วา่
คดีในกระบวนการด�ำเนินงานตามพระราชบัญญัติ หากเจ้าพนักงานคดีไม่ได้รับการมอบหมายให้
วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 สรุปได้ว่า ปฏิบัติหน้าท่ีได้ตามที่กฎหมายก�ำหนดและไม่ได้
เจา้ พนกั งานคดคี อื ผปู้ ฏบิ ตั งิ านทมี่ บี ทบาทสำ� คญั รับการพัฒนาท่ีเหมาะสม จะมีผลท�ำให้กลไก
ในกระบวนการดำ� เนนิ งานตามพระราชบญั ญตั วิ ธิ ี ที่ส�ำคัญในการปรับเปล่ียนมาใช้วิธีพิจารณาคดี
พิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 โดยกฎหมาย ผบู้ รโิ ภคของผพู้ พิ ากษาไมส่ มบรู ณ์ และในทา้ ยทสี่ ดุ
ให้ความสำ� คญั กับเจ้าพนักงานคดี แตใ่ นทางปฏิบตั ิ เ จ ต น า ร ม ณ ์ ข อ ง ก ฎ ห ม า ย ท่ี ต ้ อ ง ก า ร ใ ห ้
เจ้าพนักงานคดีกลับไม่ได้รับมอบหมายงาน เ จ ้ า พ นั ก ง า น ค ดี เ ป ็ น หั ว ใ จ ส� ำ คั ญ ข อ ง ก า ร
ได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ ท�ำให้ปัจจุบัน เปลี่ยนแปลงมาใช้ระบบไต่สวนก็จะไม่บรรลุผล
เจ้าพนักงานคดีมีบทบาทที่เก่ียวข้องกับคดี ผพู้ พิ ากษากจ็ ำ� เปน็ ตอ้ งใชร้ ะบบกลา่ วหาตามเดมิ
ผู้บริโภคเพียงช่วยเหลือผู้บริโภคในการบันทึก และผลของการบังคับใช้พระราชบัญญัติวิธี
ค�ำร้อง คำ� ให้การ และไดร้ บั มอบหมายใหไ้ กลเ่ กล่ีย พิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 ก็จะไม่สามารถ
บ้างในบางศาล แต่โดยส่วนใหญ่เจ้าพนักงานคดี บรรลเุ จตนารมณ์ของกฎหมายได้
มักจะถูกมอบหมายงานธุรการอื่น ๆ หรืองาน เม่ือน�ำผลของการศึกษาท่ีได้มา
ในตำ� แหนง่ ทศี่ าลขาดอตั รากำ� ลงั ประกอบกบั การ วิเคราะห์กับแนวคิดสมรรถนะ (Competency)
พัฒนาของเจ้าพนักงานคดีมีน้อยเกินไป ท้ังใน ของ Spencer & Spencer (1993, pp.9-12)
เรอื่ งการฝกึ อบรมทยี่ งั ขาดหลกั สตู รทเี่ กย่ี วขอ้ งกบั สามารถอธบิ ายไดว้ า่ พระราชบญั ญตั วิ ธิ พี จิ ารณา
ทกั ษะทจ่ี ำ� เป็นในการปฏิบัติหน้าท่ี โดยหลกั สตู ร คดผี ู้บริโภค พ.ศ. 2551 ได้ก�ำหนดคณุ สมบตั ิของ
ที่มีจะเป็นหลักสูตรที่จัดอบรมเพ่ือการเลื่อน เจา้ พนกั งานคดไี วส้ งู เพอ่ื ใหศ้ าลสามารถคดั เลอื ก
ต�ำแหน่งเป็นหลัก ส่วนหลักสูตรท่ีเกี่ยวข้องกับ บุคลากรท่ีมีความรู้ (Knowledge) และทักษะ
กฎหมายจะเน้นท่ีการบรรยายหลักทฤษฎี (Skill) ที่เก่ียวข้องกับการคุ้มครองผู้บริโภค
ไม่ได้มีหลักสูตรท่ีเปิดโอกาสให้ได้ฝึกฝนหรือ เป็นอยา่ งดี แต่ปญั หาคือเจ้าพนกั งานคดไี ม่ไดร้ ับ
ใช้ทักษะท่ีจ�ำเป็น และคู่มือการปฏิบัติงานท่ีไม่มี มอบหมายและการฝึกอบรมที่เพียงพอจึงท�ำให้
การปรบั ปรงุ แกไ้ ขเพอ่ื ใหเ้ หมาะสมกบั การทำ� งาน การรับรู้ตนเอง (Self-concept) คุณลักษณะ
ของเจ้าพนักงานคดีในปัจจุบัน รวมถึงปัญหา (Traits) ไม่ได้รับการกล่อมเกลาและปรบั เปลยี่ น
ที่ส�ำคัญคือเจ้าพนักงานคดีขาดสายงานในการ เปน็ ประสบการณไ์ ดอ้ ยา่ งเหมาะสม ประกอบกบั
เติบโต ซึ่งทั้งหมดนี้ได้ส่งผลให้เจ้าพนักงานคดี ปัญหาการขาดเส้นทางความก้าวหน้าในอาชีพ
ขาดการพัฒนาทักษะที่ต่อเน่ือง อีกท้ังยังขาด ของเจา้ พนกั งานคดี ทำ� ใหเ้ จา้ พนกั งานคดขี าดแรงขบั

112 ปที ี่ 10 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560

(Motive) ที่จะกระตุ้นให้เกิดความพยายาม แม้ว่าเจ้าพนักงานคดีจะมีคุณสมบัติเหมาะสม
ท่ีจะพัฒนาความรู้ความสามารถของตนเองให้ ตามทก่ี ฎหมายกำ� หนดแตไ่ มไ่ ดร้ บั การมอบหมายงาน
เชี่ยวชาญ ได้ส่งผลต่อพฤติกรรมในการปฏิบัติ ที่เหมาะสมและไม่ได้รับการเปิดโอกาสให้แสดง
หน้าท่ีของเจ้าพนักงานคดีที่ยังไม่มีบทบาท ศักยภาพท่ีมีได้อย่างเต็มท่ี มีผลโดยตรงต่อ
ตรงตามเจตนารมณท์ ่กี ฎหมายกำ� หนด ความเชอ่ื มน่ั ของผพู้ พิ ากษา เนอ่ื งจากผพู้ พิ ากษา
นอกจากน้ี เม่ือน�ำผลของการศึกษา ไม่เคยเห็นผลงานและศักยภาพที่แท้จริงของ
บทบาทของเจ้าพนักงานคดีมาเปรียบเทียบกับ เจ้าพนักงานคดี จึงจ�ำเป็นต้องใช้ระบบกล่าวหา
บทบาทของ Law Clerk ของประเทศสหรฐั อเมรกิ า ในกระบวนการพิจารณาคดีในคดีผู้บริโภคต่อไป
และประเทศองั กฤษ พบวา่ Law Clerk เปน็ อาชพี ซ่ึงปัญหาตา่ ง ๆ เหล่านส้ี ามารถแก้ไขได้ดว้ ยการ
ที่เป็นท่ีนิยมและมีบทบาทส�ำคัญอย่างมาก ปรับโครงสร้างองค์การและการปรับแนวทางการ
ในกระบวนการพิจารณาของผู้พิพากษาสามารถ บรหิ ารทรพั ยากรบคุ คลของตำ� แหนง่ เจา้ พนกั งานคดี
ชว่ ยเหลอื ผพู้ พิ ากษาใหส้ ามารถพจิ ารณาอรรถคดี โดย ผวู้ ิจัยจะขอนำ� เสนอในหวั ข้อ “ข้อเสนอแนะ”
ไ ด ้ ร ว ด เ ร็ ว แ ล ะ มี ป ร ะ สิ ท ธิ ภ า พ ม า ก ยิ่ ง ข้ึ น ในลำ� ดบั ถัดไป
โดยบทบาทของ Law Clerk คอื การทำ� หนา้ ที่
ชว่ ยเหลอื ผพู้ พิ ากษาในกระบวนการพจิ ารณาคดี
และสามารถเสนอความเห็นในคดีต่อผู้พิพากษา
ได้ ซง่ึ การคดั เลอื ก Law Clerk ไดม้ ีการกำ� หนด
คุณสมบัติไว้ค่อนข้างสูงเพ่ือค้นหาบุคคลที่มี
ความรคู้ วามเชย่ี วชาญและมปี ระสบการณท์ ำ� งาน
ทางด้านกฎหมายเป็นอย่างดี และในทางปฏิบัติ
Law Clerk สามารถช่วยแบ่งเบาภาระงาน
ของผู้พิพากษาไดจ้ ริง แตส่ �ำหรบั เจ้าพนกั งานคดี
ตามท่ีกฎหมายได้ก�ำหนดให้ปฏิบัติหน้าท่ีใน 2
บทบาท คอื ชว่ ยเหลอื ผพู้ ิพากษา และช่วยเหลือ
ผูบ้ ริโภค แตเ่ นือ่ งจากเจา้ พนกั งานคดียังไม่ไดร้ ับ
การสนับสนุนจากฝ่ายนโยบายอย่างเต็มที่
บทบาทหลักของเจ้าพนักงานคดีจึงกลายเป็น
บทบาทในการใหค้ วามชว่ ยเหลือผบู้ ริโภค ดงั น้นั

ส�ำ นกั งานผตู้ รวจการแผ่นดิน 113

10. ข้อเสนอแนะ สามารถสร้างความเช่ียวชาญในการพิจารณาคดี
ผู้บริโภคได้เร็วกว่าและการพัฒนาระบบไต่สวน
ข้อเสนอแนะในส่วนน้ีเป็นข้อเสนอในการ ก็จะเติบโตอย่างเต็มที่ รวมทั้งต้องสร้างขั้นตอน
แก้ไขและพัฒนาโครงสร้างองค์การและแนวทาง และกระบวนการการท�ำงานร่วมกันระหว่าง
การบริหารทรัพยากรบุคคลเพื่อให้องค์การ ผู้พิพากษาและเจ้าพนักงานคดี โดยให้ผู้พิพากษา
มโี ครงสรา้ งทเ่ี หมาะสมกบั กระบวนการพจิ ารณาคดี เ ป ็ น ผู ้ ม อ บ ห ม า ย แ ล ะ ป ร ะ เ มิ น ผ ล ง า น ข อ ง
ผู้บริโภคและมีทรัพยากรบุคคลท่ีมีความรู้และ เจา้ พนกั งานคดี นอกจากน้ี สว่ นกลางควรมนี โยบาย
ทักษะท่ีเหมาะสมต่อการน�ำพระราชบัญญัติวิธี ที่ชัดเจนเก่ียวกับการน�ำระบบวิธีพิจารณาคดี
พจิ ารณาคดผี บู้ รโิ ภค พ.ศ. 2551 ไปปฏบิ ตั ิ ผวู้ จิ ยั ผู ้ บ ริ โ ภ ค ม า ใ ช ้ แ ล ะ ก า ร ป ฏิ บั ติ ห น ้ า ท่ี ข อ ง
ขอนำ� เสนอแนวทาง ดงั ตอ่ ไปน้ี เจา้ พนกั งานคดโี ดยควรรวบรวมองคค์ วามรเู้ กย่ี วกบั
10.1 ข้อเสนอแนะต่อบทบาทของ การไต่สวนในคดีผู้บริโภค และแนวทางการ
เจา้ พนักงานคดี มอบหมายงานใหก้ บั เจา้ พนกั งานคดี แลว้ จงึ เผยแพร่
(1) การแก้ไขปัญหาเรื่องโครงสร้าง ประชาสัมพันธ์ให้ผู้พิพากษาเพ่ือให้ผู้พิพากษา
องค์กรไม่เหมาะสมกับการปฏิบัติหน้าท่ีของ เข้าใจการน�ำระบบไต่สวนมาใช้ในคดีผู้บริโภค
เจา้ พนกั งานคดี ควรมกี ารจดั ตง้ั แผนกคดผี บู้ รโิ ภค รวมถงึ ผลกั ดนั ใหผ้ พู้ พิ ากษานำ� ระบบไตส่ วนมาใช้
แบบเดียวกับศาลแพ่งและให้เจ้าพนักงานคดี ในคดีผู้บริโภคอย่างจรงิ จัง เพราะหากมีนโยบาย
ประจ�ำอยู่ในแผนกคดีผู้บริโภคในศาลชั้นต้น จากส่วนกลางที่ชัดเจนก็จะน�ำมาสู่การปรับ
ท่ีเป็นศาลใหญ่ ได้แก่ ศาลแพ่งกรุงเทพใต้ ศาล โครงสรา้ งทางการบรหิ าร
แพ่งธนบุรี รวมถึงศาลจังหวัดท่ีมีปริมาณคดีสูง
เนื่องจากศาลจังหวัดจะมีความซับซ้นของคดี
มากกว่าศาลแขวง ส่วนในศาลแขวงยังไม่มี
ความจ�ำเป็นท่ีจะจัดตั้งเป็นแผนกคดีผู้บริโภค
เนอื่ งจากคดใี นศาลแขวงจะมคี วามซบั ซอ้ นนอ้ ยกวา่
จึงควรแก้ไขปัญหาด้วยการจัดการระบบการ
บริหารภายในให้เป็นมาตรฐานแบบเดียวกัน
ในทุกศาล และควรก�ำหนดให้มีคณะผู้พิพากษา
ประจ�ำแผนกคดีผู้บริโภคเพื่อให้พิจารณาคดี
ผู้บริโภคโดยเฉพาะ ซึ่งจะส่งผลให้ผู้พิพากษา

114 ปีท่ี 10 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2560

(2) การแกไ้ ขปญั หาขอบเขตภาระงาน ใหก้ ับผบู้ รโิ ภค บนั ทึกค�ำให้การของคู่ความ รวม
ของเจา้ พนกั งานคดไี มช่ ดั เจน ควรมกี ารจดั ประชมุ ถงึ เปน็ ผรู้ วบรวมพยานหลกั ฐานตา่ ง ๆ เพอ่ื สรปุ
เพ่ือหารือเรื่องการจัดท�ำ Job Description รายงานเสนอต่อศาล ดังนั้น เจ้าพนักงานคดี
ของเจา้ พนกั งานคดใี หเ้ ปน็ มาตรฐานแบบเดยี วกนั จงึ เปน็ ผทู้ ร่ี ขู้ อ้ เทจ็ จรงิ ของคดมี ากทส่ี ดุ และเหมาะสม
ในทุกศาลท่ัวประเทศ โดยภาระงานหลักของ ท่ีจะเป็นผู้ไกล่เกล่ียเพื่อให้ผู้บริโภคได้รับ
เจ้าพนักงานคดีควรเป็นบทบาทในการให้การ ความเป็นธรรมมากทส่ี ดุ
สนบั สนนุ งานของผพู้ พิ ากษา โดยมอี ำ� นาจดำ� เนนิ (3) การแก้ไขปัญหาอัตราก�ำลังท่ีไม่
การตามมาตรา 4(2), (3) อนั ไดแ้ ก่ ตรวจสอบและ เพยี งพอของเจ้าพนักงานคดี ควรเพิ่มอัตรากำ� ลงั
รวบรวมพยานหลักฐานและการบันทึกค�ำพยาน ของเจ้าพนักงานคดีเพื่อให้มีอัตราก�ำลังเพียงพอ
ในลกั ษณะของการจดั เตรยี มขอ้ มลู สรปุ ประเดน็ ในการปฏิบัติหน้าที่ต่าง ๆ ตามท่ีกฎหมายได้
แหง่ คดี รวบรวมพยานหลกั ฐานตา่ ง ๆ และจดั ทำ� ก�ำหนด เพ่ือให้ผู้พิพากษามีความเชื่อม่ันว่าหาก
เป็นรายงานเสนอผู้พิพากษาเพ่ือให้ผู้พิพากษา มอบหมายงานให้ปฏิบัติแล้ว เจ้าพนักงานคดี
เข้าใจข้อเท็จจริงและสามารถพิจารณาอรรถคดี จะมีอัตราก�ำลังท่ีเพียงพอและสามารถปฏิบัติ
ได้อย่างรวดเร็วยิ่งขึ้น เช่นเดียวกับ Law Clerk หน้าท่ีได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยอัตราก�ำลัง
ของประเทศสหรัฐอเมริกา และ Judicial อย่างน้อยควรจะมีจ�ำนวนสองในสามของปริมาณ
Assistant ของประเทศอังกฤษ ส่วนบทบาท ผพู้ ิพากษาท่ีพิจารณาคดผี บู้ ริโภค
ของการให้ความช่วยเหลือผู้บริโภคเนื่องจาก
เจ้าพนักงานคดีจะเป็นผู้ท่ีทราบข้อเท็จจริงของ
คดีทั้งหมด และการช่วยเหลือในกรณี
ของผู้บริโภคเป็นโจทก์ฟ้องเรียกค่าเสียหาย
จากผปู้ ระกอบธรุ กจิ เทา่ นน้ั และใหเ้ จา้ พนกั งานคดี
สามารถขอให้ผู้พิพากษามอบหมายงานให้
ตรวจสอบและรวบรวมพยานหลักฐานท่ีส�ำคัญ
ได้โดยไม่ต้องรอให้ผู้พิพากษามอบหมายก่อน
ได้ นอกจากนี้ ควรให้เจ้าพนักงานคดีมีบทบาท
ชว่ ยเหลือผบู้ รโิ ภคตามมาตรา 4(1) ไกลเ่ กล่ยี คดี
ผู้บริโภค เนื่องจากเจ้าพนักงานคดีจะเป็น
ผทู้ รี่ เู้ นอื้ หาของคดที ง้ั หมด เพราะเปน็ ผรู้ า่ งคำ� ฟอ้ ง

สำ�นกั งานผตู้ รวจการแผน่ ดิน 115

10.2 ข้อเสนอแนะต่อการสอบ ปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ ส�ำนักงานคณะ
คัดเลอื กและการพัฒนาเจา้ พนกั งานคดี กรรมการการเลอื กตง้ั เพอ่ื ใหม้ คี วามรคู้ วามเขา้ ใจ
(1) การสอบคัดเลือกเจ้าพนักงานคดี เก่ียวกับทักษะในการสืบสวนสอบสวนและ
ควรก�ำหนดคุณสมบัติของผู้มีสิทธิสอบคัดเลือก รวบรวมพยานหลกั ฐาน สว่ นการบันทกึ ค�ำพยาน
ไว้ตามเดิมท่ีก�ำหนดไว้ในมาตรา 5 แต่ควรเพ่ิม ควรเขา้ รบั การอบรมจากสภาทนายความเกย่ี วกบั
ประสบการณ์ในด้านทนายความหรืองานด้าน ทักษะในการสอบปากค�ำ การบันทึกค�ำให้การ
กฎหมายอ่ืน ๆ ท่ีต้องอาศัยทักษะการไกล่เกล่ีย และการบันทึกค�ำร้องต่าง ๆ โดยในการจัด
รวบรวมพยานหลกั ฐาน บนั ทกึ คำ� พยาน การสบื สวน ฝึกอบรมควรต้องมีหน่วยงานส่วนกลางของ
สอบสวนหาข้อเท็จจริง และการคุ้มครองสิทธิ เจ้าพนักงานคดี ทีจ่ ัดการอบรม และต้องให้เป็น
ต่าง ๆ ของคู่ความเพื่อให้สามารถคัดเลือก หน่วยงานที่ให้เจ้าพนักงานคดีสามารถปรึกษา
เจ้าพนักงานคดีที่มีความพร้อมและมีทักษะ แนวทางการทำ� งานไดต้ ลอด รวมทง้ั ควรปรบั ปรงุ
ท่เี หมาะสมกบั การปฏิบัติหน้าทีต่ ามกฎหมาย คู่มือปฏิบัติงานของเจ้าพนักงานคดีให้เหมาะสม
(2) จัดฝึกอบรมใหก้ ับเจ้าพนักงานคดี กับการท�ำงานในปัจจุบนั
ใหบ้ อ่ ยขน้ึ ในหลกั สตู รทเี่ นน้ การนำ� กฎหมายมาสู่ (3) ควรเปิดกรอบอัตราก�ำลังใน
ภาคปฏิบัติและอบรมเพื่อเพิ่มพูนทักษะที่จ�ำเป็น ต�ำแหน่งช�ำนาญการพิเศษให้กับเจ้าพนักงานคดี
ในการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าพนักงานคดี ได้แก่ และก�ำหนดเส้นทางความก้าวหน้าในอาชีพของ
ทักษะในการไกล่เกล่ีย การร่างฟ้อง การบันทึก เจ้าพนักงานคดีให้สามารถเติบโตในสายงานได้
ค�ำพยาน การตรวจสอบรวบรวมพยานหลักฐาน จนถึงระดับหัวหน้างานหรือหัวหน้าส่วน เพ่ือสร้าง
และอบรมหลักเกณฑ์และแนวค�ำวินิจฉัยคดี แรงจงู ใจในการปฏบิ ตั งิ านและเพอ่ื ปอ้ งกนั ปญั หา
ผบู้ รโิ ภคของประธานศาลอทุ ธรณ์ รวมถงึ ควรจดั เจ้าพนักงานคดีที่มีประสบการณ์สอบหรือโอน
ให้มีการการศึกษาดูงานในหน่วยงานท่ีเกี่ยวข้อง ย้ายเพ่อื เปลย่ี นสายงาน
เพอ่ื ใหเ้ จา้ พนกั งานคดนี ำ� แนวทางการทำ� งานทไี่ ด้
จากหน่วยงานมาปรับใช้ในการปฏิบัติหน้าที่
โดยทักษะในการตรวจสอบและรวบรวมพยาน
หลักฐานควรได้รับการศึกษาดูงานในหน่วยงาน
ทมี่ คี วามเชย่ี วชาญดา้ นนโี้ ดยเฉพาะ เชน่ สำ� นกั งาน
คณะกรรมการคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค สำ� นกั งานตำ� รวจ
แห่งชาติ ส�ำนักงานคณะกรรมการป้องกันและ

116 ปีท่ี 10 ฉบับที่ 1 มกราคม - มถิ ุนายน 2560

บรรณานุกรม
ภาษาไทย
ชาญณรงค์ ปราณจี ิตต์. (2552). ค�ำอธิบายพระราชบัญญัติวิธพี ิจารณาคดีผบู้ ริโภค พ.ศ. 2551.
กรุงเทพฯ: ส�ำนกั งานศาลยุติธรรม.
ธานศิ เกศวพิทกั ษ์. (2551). กฎหมายวิธพี ิจารณาคดผี บู้ ริโภคตามพระราชบญั ญตั ิวธิ ีพจิ ารณาคดี
ผู้บริโภค พ.ศ. 2551. กรงุ เทพฯ: บรษิ ทั ยูเนยี น อลุ ตร้าไวโอเรด็ จำ� กดั .
นสิ ดารก์ เวชยานนท์. (2549). Competency-based approach. กรงุ เทพฯ: บริษัท กราฟิโก
ซิสเต็มส์ จ�ำกดั (มหาชน)
ไพพญั ญ์ หนแู ท้. (2553). บทบาทของศาลตามพระราชบญั ญัตวิ ธิ ีพจิ ารณาคดีผูบ้ รโิ ภค
พ.ศ. 2551: ปญั หาและอุปสรรค. วทิ ยานิพนธน์ ิติศาตรมหาบณั ฑติ .สาขากฎหมายธุรกจิ
คณะนติ ศิ าสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
ไพโรจน์ วายุภาพ. (2552). ค�ำอธบิ ายกฎหมายวิธพี จิ ารณาคดีผู้บรโิ ภค. กรงุ เทพฯ: สมาคมนกั วจิ ัย
มหาวิทยาลัยไทย.
สถาบันบัณฑติ พฒั นบรหิ ารศาสตร์. (2554). โครงการพัฒนา Law Clerk เพอ่ื สนับสนุน
การพิจารณาและพิพากษาคดีของศาลยตุ ิธรรม. สำ� นกั งานศาลยุติธรรม
: สถาบันวิจัยรพีพฒั นศักด์.ิ
โสภณ รัตนากร. (2549). ค�ำอธิบายกฎหมายลกั ษณะพยาน. พมิ พค์ รัง้ ท่ี 6. กรุงเทพฯ
: ส�ำนักพิมพ์นิติบรรณการ.
อนันต์ จันทรโอภากร. (2556). ปัญหาขอ้ ขดั ขอ้ งในการบงั คับใชก้ ฎหมายวธิ ีพจิ ารณาคดี
ผู้บริโภค. วารสารนติ ศิ าสตร์มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร์, 42(3), 433-470
อดุ ม รฐั อมฤต. (2535). การฟอ้ งคดีอาญา. วารสารนิตศิ าสตรม์ หาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์, 22(2),
240-251
________. (2555). คำ� อธบิ ายกฎหมายลักษณะพยานหลกั ฐาน. พิมพ์ครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ
: โรงพิมพเ์ ดอื นตลุ า.

ส�ำ นกั งานผู้ตรวจการแผน่ ดิน 117

ภาษาองั กฤษ
Artemus Ward and David L. Weiden. (2006). Sorcerers’ Apprentices: 100 Years
of Law Clerks at the United States Supreme Court. New York
: New York University Press.
Corey Ditslear and Lawrence Baum. (2001). Selection of Law Clerks and Polarization
in the US Supreme Court. The Journal of Politics, 63(3), 869-885. Retrieved
January 15, 2016, from http://www.jstor.org/stable/2691717
Courts and tribunals judiciary. (2017). Judicial Assistants in the Court of Appeal.
Retrieved January 15, 2016, from https://www.gov.uk/guidance/judicial
-assistants-in-the-court-of-appeal-civil-division
Mark C. Miller. (2014). Law Clerks and Their Influence at the US Supreme Court
: Comments on Recent Works by Peppers and Ward. Journal of the
American Bar Foundation, 39(3), 741–757.
Spencer, L.M. and Spencer, S.M. (1993). Competency at Work: Models for Superior
Performance. New York: John Wiley & Sons.
หนว่ ยงานผูแ้ ตง่ : คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
Affiliation: Faculty of Political Science, Thammasat University

118 ปีที่ 10 ฉบับท่ี 1 มกราคม - มถิ นุ ายน 2560