การล้างมือด้วยสบู่ช่วยป้องกันไวรัสโคโรนา 2019 ได้อย่างไร

ชื่อบทความวิชาการ การลา้ งมอื ด้วยสบูช่ ่วยปอ้ งกนั ไวรัสโคโรนา 2019 ไดอ้ ย่างไร
ชอื่ ผเู้ ขยี น อาจารย์ ดร.ภญิ โญ วงษ์ทอง
อาจารย์ ดร.สมเสมอ ทกั ษณิ
เผยแพร่เมื่อ 4 พฤษภาคม 2563
จดั ทำโดย ศนู ยว์ ิจยั พัฒนา และสาธติ การศกึ ษา
สถาบนั วิจัย พัฒนา และสาธติ การศกึ ษา
มหาวิทยาลยั ศรีนครนิ ทรวิโรฒ
63 หมู่ 7 ถนนรงั สติ - นครนายก ตำบลองครักษ์
อำเภอองครักษ์ จงั หวดั นครนายก 26120
โทร. 02 649 5000 ตอ่ 27604 อีเมล์: [email protected]
เวบ็ ไซต์: http://erdi.swu.ac.th Line ID: @eyw1624u

2

มาร้จู กั สบู่กันเถอะ:
สบคู่ ืออะไร

และเกดิ จากปฏกิ ริ ิยา
ทางเคมอี ะไร

การลา้ งมือดว้ ยสบู่ ทำไมสบสู่ ามารถ
ฆ่าเช้อื ไวรสั โคโรนา 2019 ขจดั ส่ิงสกปรกได้

ได้อย่างไร

การลา้ งมอื ด้วยสบ่อู ย่างไร
ใหส้ ะอาด และ
ปราศจากเชอ้ื โรค

3

การล้างมือดว้ ยสบู่ชว่ ยปอ้ งกันไวรัสโคโรนา 2019 ได้อย่างไร ทำไมสบถู่ งึ ฆา่ ไวรัสได้

ดร.ภญิ โญ วงษ์ทอง1*
ดร.สมเสมอ ทักษิณ2

จากสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-2019) ประเทศไทยซึ่งขณะนี้พบ
ผู้ตดิ เชอ้ื รวม 2,969 ราย เสยี ชีวติ แล้ว 54 ราย (ข้อมลู ณ วนั ที่ 3 พฤษภาคม 2563 จากกรมควบคุมโรค กระทรวง
สาธารณสุข) ซึ่งยังคงมีการแพร่ระบาดอย่างต่อเนื่องและมีจำนวนผู้ติดเชื้อเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ทำให้คนไทยมีความตื่นตัว
ในการป้องกันตนเองอย่างมาก ซึ่งกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ก็ได้เสนอวิธีการป้องกันไวรัสโคโรนา 2019
ดว้ ยการใชโ้ ครงการ “3 ล” คือ ล้างมอื เลยี่ งการติดโรค และลดการแพร่กระจายเช้ือ ดังแสดงในภาพที่ 1 จะเห็นได้ว่า
การล้างมือด้วยสบู่อย่างถูกวิธีเป็นอีกแนวทางหนึ่งในการป้องกันเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 ได้ เพราะจากการใช้
ชีวิตประจำวันเราใช้มือในการจับและสัมผัสสิ่งของต่าง ๆ มากที่สุด หากมือไปสัมผัสกับไวรัสและนำมือมาสัมผัส
บรเิ วณหนา้ ก็อาจจทำให้ติดเช้ือไวรสั ได้ ซง่ี ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคของสหรัฐ (CDC) แนะนำว่าการล้างมือด้วยสบู่
และนำ้ คอื วิธีทำความสะอาดท่ีได้ผลที่สดุ นอกจากนี้องค์การอนามัยโลก (WHO) ก็ได้ให้ความสำคัญกับการล้างมือเป็น
ประจำอย่างถูกวิธี ดังนั้นควรล้างมือเป็นประจำและหลีกเลี่ยงการนำมือมาสัมผัสใบหน้าให้มากที่สุด การล้างมือด้วย
สบู่และนำ้ นอกจากจะทำใหเ้ ช้ือไวรัสโคโรนา 2019 หลุดออกไปแล้ว ยังสามารถฆา่ เช้ือไวรัสได้อีกด้วย

บทความนี้มุ่งนำเสนอเกี่ยวกับสบู่ รู้หรือไม่ว่าสบู่คืออะไร เกิดจากปฏิกิริยาทางเคมีอะไร การล้างมือด้วย
สบู่อย่างไรให้สะอาดและปราศจากเช้อื โรค และการลา้ งมือดว้ ยสบู่สามารถทำลายไวรัสโคโรนา 2019 ไดอ้ ย่างไร
คำสำคญั (Keywords): การเกิดสบู่, การลา้ งมอื ด้วยสบู่, ไวรสั โคโรนา 2019

1,2 อาจารย์ สังกัดสถาบันวจิ ัย พฒั นา และสาธติ การศึกษา มหาวทิ ยาลยั ศรีนครนิ ทรวโิ รฒ Email address: [email protected]

4

ภาพท่ี 1 วิธกี ารปอ้ งกนั โรคติดเชื้อไวรสั โคโรนา 2019
ท่ีมา: กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสขุ , 2563

5

มารู้จักสบู่กันเถอะ

สบู่ (soap) เป็นผลิตภัณฑ์สำหรับทำความสะอาดร่างกายที่ได้จากปฏิกิริยาระหว่างไขมัน (lipid) เช่น
ไตรกลเี ซอไรด์ (triglyceride) กับสารละลายด่าง เช่น โซเดียมไฮดรอกไซด์ (NaOH) หรือ โพแทสเซียมไฮดรอกไซด์
(KOH) ได้ผลิตภัณฑ์เป็นกลีเซอรอลและเกลือของกรดไขมันหรือสบู่ เรียกปฏิกิริยานี้ว่า สะปอนนิฟิเคชัน
(saponification) ดังภาพท่ี 2

ภาพท่ี 2 ปฏิกริ ยิ าการเกิดสบู่หรอื สะปอนนฟิ ิเคชัน (saponification)
ที่มา: ศนู ยเ์ ครือข่ายข้อมลู อาหารครบวงจร, 2563

ปัจจุบันสบู่มีการใช้ส่วนผสมชนิดต่าง ๆ เพื่อปรับปรุงคุณสมบัติของสบู่ให้มีลักษณะพิเศษและตรงตาม
ความต้องการใช้งานที่หลากหลายมากขึ้น ซึ่งชนิดของสบู่อาจจะเป็นสบู่ก้อนใส สบู่ก้อนขุ่น หรือสบู่เหลว ขึ้นอยู่กับ
สารตั้งต้นและส่วนผสมในการผลิต โดยอาจมีสารเติมแต่งสำหรับปรับปรุงคุณสมบัติของสบู่ให้เหมาะกับการนำไปใช้
ประโยชน์ เช่น สารลดความเป็นด่าง สารลดแรงตึงผิว สารป้องกันความชื้น สารทำให้ฟองคงตัว สารบำรุงผิว สารฆ่า
เชื้อ สี น้ำหอม และสมุนไพร เป็นต้น โดยลักษณะของสบู่ที่ดีควรมีความเป็นด่างน้อย (pH ประมาณ 8 - 10) ใน
ระดับที่ไม่เป็นอันตรายต่อผิว มีฟองเหมาะสม มีความสามารถทำความสะอาดได้ดี มีกลิ่นหอมน่าใช้ ไม่มีกลิ่นหืน
สบบู่ างชนิดอาจมกี ลิ่นเฉพาะตวั เชน่ สบู่ฆา่ เช้อื

6

ทำไมสบ่จู ึงสามารถขจัดส่งิ สกปรกออกไปได้

สบูส่ ามารถชะล้างและขจัดสิ่งสกปรกประเภทไขมนั ได้ซง่ึ สามารถอธบิ ายโดยใช้หลักการ “Like Dissolves
Like” กล่าวคือ สารที่มีความมีขั้วใกล้เคียงกันจะละลายกันได้ดี โดยโครงสร้างของสบู่ประกอบด้วย 2 ส่วนคือ 1)
ส่วนหัวที่ชอบน้ำ (hydrophilic ) ซึ่งอาจเป็นคาร์บอกซิลเลทแอนไอออน (carboxylate anion) ท่ีสามารถเกิด
ปฏิสัมพันธ์ (interact) กับน้ำที่มีขั้ว (polar) ได้ และ 2) ส่วนหางที่ไม่ชอบน้ำ (hydrophobic) ซึ่งมีปฏิสัมพันธ์ที่ดี
กับไขมันที่ไม่มีขั้ว (non-polar) ได้ เมื่อโมเลกุลชองสบู่ละลายในน้ำก็จะจัดเรียงโมเลกุลรวมเป็นกลุม่ ลักษณะกลม
(spherical clusters) โดยมีส่วนหางที่ไม่ชอบน้ำหันเข้าด้านในและส่วนหัวหันออกด้านนอกซึ่งมีน้ำอยู่ล้อมรอบ
เรียกว่าไมเซลล์ (micelle) เมื่อน้ำสบู่เจอสิ่งสกปรก (dirt) ที่ประกอบไปด้วยไขมันน้ำมัน หรือแบคทีเรีย โมเลกุล
ของสบู่จะช่วยขจัดไขมัน น้ำมัน หรือแบคทีเรีย โดยหันส่วนหางไปจับสิ่งสกปรกโดยมีโมเลกุลของสบู่ล้อมรอบไว้
ก่อให้เกดิ เป็นไมเซลล์ลอ้ มอยู่รอบส่ิงสกปรกและถูกชะล้างออกไปพร้อมกับนำ้ ดงั แสดงในภาพท่ี 3

ภาพท่ี 3 กระบวนการขจดั สิ่งสกปรกออกด้วยการลา้ งด้วยน้ำสบู่
ที่มา: ThePrint, 2020

7

การล้างมอื ดว้ ยสบูอ่ ย่างไรให้สะอาดและปราศจากเชอื้ โรค
การใชช้ วี ิตประจำวันเราใชม้ ือในการจบั และสัมผัสสง่ิ ของต่าง ๆ มากที่สดุ หากมอื ไปสมั ผัสกบั ไวรัสและนำ

มือมาสัมผัสบริเวณหน้าก็อาจจทำให้ติดเชื้อไวรัสได้ ดังนั้นควรล้างมือเป็นประจำและหลีกเลี่ยงการนำมอื มาสัมผัส
บริเวณใบหน้าให้มากที่สุด โรงพยาบาลศิครินทร์ (2563) และกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข (2563) ได้
เสนอวิธกี ารลา้ งมือดว้ ยน้ำและสบู่อย่างถูกวธิ ีให้หา่ งไกลจากโรคตดิ เช้ือไวรสั โคโรนา 2019 ดังภาพที่ 4 และภาพที่
5 ตามลำดับ

ภาพท่ี 4 ขั้นตอนการลา้ งมือดว้ ยสบ่อู ย่างถูกวธิ ี
ท่มี า: โรงพยาบาลศิครินทร์, 2563

8

ภาพท่ี 5 ขน้ั ตอนการล้างมือดว้ ยสบู่อย่างถูกวิธี
ทม่ี า: กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสขุ , 2563

9

การลา้ งมอื ดว้ ยสบสู่ ามารถฆา่ เช้ือไวรสั โคโรนา 2019 ไดอ้ ย่างไร

โครงสร้างของเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (Coronavirus disease 2019; COVID-2019) ประกอบไปด้วย 3
ส่วนหลัก คือ 1) โปรตีน (Proteins) จับบนพื้นผิวช่วยให้เชื้อไวรัสยึดติดกับเซลล์ที่มีชีวิต 2) กรดไรโบนิวคลีอิก
(Ribonucleic acid, RNA)) ซึ่งเป็นหน่วยการสร้างทางพันธุกรรมที่เลียนแบบเฉพาะเมื่อไวรัสอยู่ภายในเซลล์ที่มีชีวิต
3) ชนั้ ไขมนั (Lipid layer) ซ่งึ มีลักษณะเปน็ ซองไขมัน (fatty envelope) ทเ่ี ก็บไวรัส ดังแสดงในภาพท่ี 6

ภาพที่ 6 โครงสรา้ งของเช้ือไวรัสโคโรนา 2019
ทม่ี า: ThePrint, 2020

วีระพงษ์ ประสงค์จีน (2563) อาจารย์ประจำคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ได้อธิบาย
เกี่ยวกับสบู่สามารถทำลายไวรัสได้อย่างไร ดังน้ี โครงสร้างของสบู่ ประกอบด้วย 2 ส่วน คือ 1) ส่วนหัวเป็นส่วนท่ี
ชอบนำ้ และ 2) ส่วนหางเป็นส่วนท่ีไม่ชอบน้ำ ในขณะทโี่ ครงสร้างของ COVID-2019 ประกอบดว้ ย 3 สว่ นหลักคือ
1) กรดนิวคลีอิกชนิด RNA 2) แคปชิด (capsids) และ 3) ไขมันที่เยื่อหุ้ม envelope ที่ได้มาจากเซลล์โฮสต์ที่อยู่
โดยรอบนิวคลีโอแคปซิดของไวรัส จากโครงสร้างของสบู่และไวรัสจะเห็นว่า ส่วนหางของสบู่จะมีสมบัตไิ ม่ชอบนำ้
เหมอื นกับสว่ นของไขมันในเยอื่ หุ้มของไวรสั ดงั น้นั ส่วนหางของสบู่ซึ่งไมช่ อบนำ้ จะไปจบั กบั ส่วนไขมนั ในเยอ่ื หุ้มของ
ไวรัสซึ่งไม่ชอบน้ำเหมือนกัน ทำให้ไขมันถูกแยกออก ส่งผลให้เยื่อหุ้มของไวรัสถูกทำลายและไม่สามารถคงอยู่ได้
ดังแสดงในภาพที่ 7 (วีระพงษ์ ประสงค์จีน, 2563; ไทยรัฐออนไลน์, 2563; สาขาวิชาเคมี สถาบันส่งเสริมการสอน
วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี, 2563)

10

ภาพที่ 7 กลไกการทำลายเยื่อหุม้ ไวรสั โคโรนา 2019 ด้วยน้ำสบู่
ทมี่ า: วรี ะพงษ์ ประสงค์จนี , 2563 และ ไทยรฐั ออนไลน์, 2563

Ferris Jabr (2020) ได้อธิบายเกี่ยวกับสบู่ทำลายไวรัสได้อย่างไรใน The New York Times โดยเขา
กล่าวว่าคนทั่วไปมักคิดว่าสบู่นั้นอ่อนโยน แต่สำหรับจุลินทรีย์ (microorganisms) นั้นสบู่เป็นอันตรายอย่างยิ่ง โดย
นำ้ สบสู่ ามารถฆ่าแบคทีเรียและไวรัสหลายชนิดรวมถึงไวรัสโคโรนา 2019 ท่กี ำลังแพร่ระบาดทั่วโลก โดยเขาได้อธิบาย
ว่าการล้างด้วยสบู่และน้ำเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพในการทำลายและแยกจุลินทรีย์จำนวนมากรวมถึง ไวรัสโคโรนา
ดังแสดงในภาพที่ 8

11

1) โครงสร้างไวรสั โคโรนาจะมีเย่ือหุ้มทป่ี ระกอบด้วยไขมัน (lipid membrane) และโปรตนี (spike protein)
2) โครงสร้างของสบู่ประกอบด้วย 2 ส่วนคือ คือ1) ส่วนหัวเป็นส่วนที่ชอบน้ำ (hydrophilic head) ซ่ึง

สามารถสร้างพันธะกับน้ำได้ 2) ส่วนหางเป็นส่วนที่ไม่ชอบน้ำ (hydrophobic tail) ซึ่งสามารถจับกับ
นำ้ มันหรือไขมันได้
3) เมื่อล้างมือด้วยน้ำสบู่ ส่วนหางของสบู่ที่ไม่ชอบน้ำจะไปจับกับเยื่อหุ้มไขมันของไวรั ส ทำให้ไขมันและ
โปรตนี ถูกแยกออกกัน ส่งผลให้เยือ่ หมุ้ ของไวรสั โคโรนา (coronavirus membrane) ถกู ทำลาย
4) จากนั้นสิ่งสกปรก (dirt) และชิ้นส่วนของไวรัสที่ถูกทำลาย (fragments of destroyed virus) จะถูกกัก
อยู่ในไมเซลล์ (micelle) ซง่ึ จะถกู ชะล้างออกไปพร้อมกบั นำ้ ลา้ งมือ

The CORONAVIRUS has a membrane of SOAP MOLECULES have hybrid structure,
oily lipid molecules, which is studded with with a head that bonds to water and a tail that
proteins that help the virus infect cells. avoids it.

Spike protein Hydrophilic head
(helps the virus (bonds with water)
enter cells)
Hydrophobic tail
Genetic (avoids water, bonds with oil
material) and fat)

Lipid membrane
and other proteins

SOAP DESTROYS THE VIRUS when the SOAP TRAPS DIRT and fragments of the
water-shunning tails of the soap molecules destroyed virus in tiny bubbles called
wedge themselves into the lipid membrane micelles, which wash away in water.
and pry it apart.
Micelle

ภาพที่ 8 กลไกการทำลายเยื่อหมุ้ ไวรสั โคโรนา 2019 ดว้ ยน้ำสบู่
ทีม่ า: Ferris Jabr, 2020

12

Palli Thordarson (2020) นักเคมีจากมหาวิทยาลัยนิวเซาท์เวลส์ ประเทศออสเตรเลีย ได้อธิบาย
เกีย่ วกบั ประสิทธภิ าพของสบู่ในการทำลายเช้ือไวรสั โคโรนาว่า “สบู่เปรียบเสมือนทีมทำลายลา้ งที่เข้าไปทำลายตึก
ดว้ ยการพังทลายอิฐทลี ะก้อน เพราะฉะน้นั การลา้ งมือจึงไม่เพียงแต่เป็นการล้างเช้ือไวรสั ออกจากมือเท่าน้ัน แต่ยัง
เป็นการทำลายไวรัสดว้ ย” กล่าวคอื สบู่ประกอบด้วย 2 ส่วนคือ ส่วนท่ี 1 ชอบนำ้ และส่วนท่ี 2 ไม่ชอบน้ำแต่ชอบ
โปรตีนและไขมัน ซึ่งคุณสมบัติข้อนี้ทำให้สบู่มีประสิทธิภาพท่ีสุด ซึ่งสามารถใช้คณุ สมบัตินี้ของสบู่มาใช้ทำลายเช้ือ
ไวรัสโคโรนาได้เพราะเชื้อลอ้ มรอบดว้ ยไขมันและโปรตนี เมื่อเจอสบู่ ไขมันเหล่าน้ีจะถกู แยกออกจากกัน และแม้จะมี
ส่วนที่เข้าไปรวมตัวกับไขมัน แต่โปรตีนและไขมันที่เป็นเกราะป้องกันโคโรนาไวรัสซึง่ จับตัวกันอยู่หลวม ๆ ทำให้สบู่
สามารถทำลายเกราะป้องกันของโคโรนาไวรัสได้ง่ายดาย เมื่อเกราะคุ้มกันแตกเชื้อไวรัสก็แตกออกด้วย ทำให้ไวรัส
หมดฤทธิ์ไปในที่สุด อย่างไรก็ตามปฏิกริ ยิ าเหล่านีต้ ้องใช้เวลา นั่นคือเหตผุ ลว่าทำไมต้องล้างมืออย่างน้อย 20 วินาที
นอกจากนี้ผิวหนงั บนมือของเรายังเต็มไปด้วยรอยย่นรอยพับต่าง ๆ ดงั นน้ั กวา่ สบูจ่ ะซมึ เขา้ ไปยงั ซอกเลก็ ๆ และกำจัด
ไวรัสหรือเชื้อโรคที่ซุกซ่อนอยู่จึงต้องใช้เวลาครู่หนึ่ง ส่วนแอลกอฮอล์ซึ่งเป็นส่วนผสมหลักในแอลกอฮอล์เจลก็
สามารถฆ่าเชื้อไวรัสได้เช่นกัน โดยใช้หลักการทำงานคล้ายกับสบู่ แต่ต้องใช้แอลกอฮอล์ที่มีความเข้มข้นสูง คือไม่
น้อยกวา่ ร้อยละ 70 โดยปรมิ าตร จงึ จะมปี ระสทิ ธิภาพ และอาจไมไ่ ด้ประสิทธภิ าพสูงสดุ เท่าสบู่ โดยเฉพาะเวลามือ
เปียกหรือมีเหงื่อขณะใช้แอลกอฮอล์เจลประสิทธิภาพการกำจัดไวรัสก็จะลดลง เนื่องจากถูกน้ำหรือเหงื่อเจือจาง
สุดท้ายเขาได้สรุปว่า “สบู่ดีที่สุด ไม่ว่าจะเป็นสูตรไหน และไม่จำเป็นต้องเป็นสบู่สำหรับฆ่าเชื้อแบคทีเรีย เพียงสบู่
ท่วั ไปกไ็ ดผ้ ลแล้วตราบเท่าท่เี ราล้างมืออยา่ งน้อย 20 วินาที” (โพสต์ทูเดย์, 2563)

บทสรปุ

การล้างมือด้วยสบู่และน้ำเป็นวิธีที่มีประสิทธิภาพในการทำลายเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 ได้ ซึ่งมีกลไกที่
สามารถอฺธิบายได้ด้วยคุณสมบัติทางโครงสร้างของสบู่และไวรัส โดยไวรัสโคโรนามีเยื่อหุ้มที่ประกอบไปด้วยไขมัน
และโปรตีน ส่วนสบู่มีโครงสร้างประกอบด้วยส่วนหัวท่ีชอบน้ำ ในขณะที่ส่วนหางเป็นไม่ชอบน้ำแต่ชอบไขมันและ
โปรตีน เมื่อล้างมือด้วยสบู่ ส่วนหางของสบู่ที่ไม่ชอบน้ำแต่ชอบโปรตีนและไขมันจะไปจับกับเยื่อหุ้มไขมันและ
โปรตีนของไวรัส ทำให้ไขมันและโปรตีนถูกแยกออก ส่งผลให้เยื่อหุ้มของไวรัสถูกทำลาย และไม่สามารถคงอยู่ได้
โดยสิ่งสกปรกและชิ้นส่วนของไวรัสที่ถูกทำลายจะถูกจับอยู่ในไมเซลล์ ซึ่งจะถูกชะล้างออกไปพร้อมกับน้ำล้างมือ
ซึ่งปฏิกิริยาเหล่านี้ตอ้ งใช้เวลาน่ันเป็นเหตุผลว่าทำไมต้องล้างมือดว้ ยสบู่เป็นเวลาอย่างน้อย 20 วินาที จะเห็นได้ว่า
การล้างมือด้วยสบู่และน้ำนอกจากจะช่วยล้างเชื้อไวรัสโคโรนาออกจากมือแล้วสบู่ยังสามารถทำลายไวรัสโคโรนา
ไวรสั ไดอ้ ยา่ งมีประสิทธภิ าพอีกด้วย

13

เอกสารอา้ งองิ

กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสขุ . (2563). โรคตดิ เช้ือไวรสั โคโรนา 2019 (COVID-19). สืบคน้ เมื่อ 3
พฤษภาคม 2563, จาก https://ddc.moph.go.th/viralpneumonia/index.php

กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. (2563). เทคนิคการลา้ งมอื ให้ห่างไกลไวรสั โควิด-19. สบื ค้นเมอ่ื 15
เมษายน 2563, จาก https://ddc.moph.go.th/viralpneumonia/info.php

กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. (2563). วิธกี ารป้องกนั โรคตดิ เชื้อไวรสั โคโรนา 2019. สบื คน้ เมอ่ื 15
เมษายน 2563, จาก https://ddc.moph.go.th/viralpneumonia/info.php

ไทยรัฐออนไลน์. (2563). ดร.แกง ไขข้อสงสัยทำไม "น้ำสบู"่ ถงึ ทำลายไวรัส "โควดิ -19" ได้. สืบคน้ เม่อื 16 เมษายน
2563, จาก https://www.thairath.co.th/news/society/1792879

โพสต์ทเู ดย์. (2563). จากปากนกั เคมี ทำไมสบู่ถึงฆา่ โคโรนาไวรสั ไดด้ ที ่สี ุด. สบื ค้นเม่ือ 16 เมษายน 2563, จาก
https://www.posttoday.com/world/617687

โรงพยาบาลศิครนิ ทร์. (2563). ล้างมอื บ่อยๆ ป้องกัน "ไวรสั โคโรนา่ ". สืบคน้ เมอื่ 15 เมษายน 2563, จาก
https://www.sikarin.com

วรี ะพงษ์ ประสงค์จีน. (2563). นำ้ สบู่ทำลายไวรสั ได้อย่างไร. สืบคน้ เมื่อ 16 เมษายน 2563, จาก
https://www.facebook.com/drkaeng/photos/a.178592972167830/3455140517846376/?type=3

ศูนย์เครือขา่ ยข้อมลู อาหารครบวงจร. (2563). Saponification. สืบคน้ เมื่อ 15 เมษายน 2563, จาก
http://www.foodnetworksolution.com/wiki/word/1631/saponification

สาขาวิชาเคมี สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี. (2563). นำ้ สบทู่ ำลายไวรสั ไดอ้ ย่างไร. สบื คน้
เมอื่ 16 เมษายน 2563, จาก https://www.facebook.com/ChemistryIPST/

Ferris Jabr. (2020). Why Soap Works. Retrieved April 16, 2020, from
https://www.nytimes.com/2020/03/13/health/soap-coronavirus-handwashing-germs.html

Palli Thordarson. (2020). Why does soap work so well on the SARS-CoV-2. Retrieved April 16,
2020, from
https://twitter.com/PalliThordarson?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwg
r%5Eauthor

ThePrint. (2020).This is what makes the humble soap our best bet against coronavirus. Retrieved
April 16, 2020, from https://www.nytimes.com/2020/03/13/health/soap-coronavirus-
handwashing-germs.html

14

ทีม่ ารปู ภาพในบทนำ
ผูจ้ ดั การออนไลน์. (2563). “หมอแล็บแพนดา้ ” รีววิ วธิ ลี ้างมอื ดว้ ยสบ่ปู ้องกนั COVID-19 ฆา่ เช้อื โรคเกือบ 100

เปอรเ์ ซน็ ต.์ สืบค้นเม่ือ 15 เมษายน 2563, จาก
https://mgronline.com/onlinesection/detail/9630000021866

15