51 oktober 2023 TEKST: JESSICA VERMEER BEELD: SHUTTERSTOCK Onderwijs prijzen, afstuderen Bij het ter perse gaan van dit nummer was de winnaar van de Gouden Vlam nog niet bekend. FINALISTEN GOUDEN VLAM 2023 Ieder jaar beloont de KNCV het beste mbo-afstudeerverslag met de Gouden Vlam. De drie finalisten vertellen over hun genomineerde verslag en wat ze een paar maanden na hun afstuderen doen. LUKA SCHOLTENS, NOORDERPOORT, GRONINGEN ‘Ik heb de opleiding tot chemisch-fysisch analist versneld gedaan. Halverwege leerjaar twee stapte ik over naar leerjaar drie, waardoor mijn afstudeerstage ook mijn enige stage was. Ik zat bij het LCMS-team van ICON in Assen en moest een nieuwe methode om een analiet te bepalen valideren. Wat het precies was mag ik niet zeggen. Het analiet moest de werkzaamheid van een medicijn voor PKU aantonen. Bij die aandoening kan iemand geen fenylalanine afbreken. Het medicijn vervangt het enzym dat ontbreekt en breekt alanine af tot kaneelzuur, dat je via de urine afvoert. De voorgestelde methode testte het medicijn door te bepalen welk afbraakproduct er in de urine voorkomt. Maar het aan te tonen stofje was nogal onstabiel, binnen een week was de helft verdwenen. Dat voldeed niet aan de criteria van de klant. Dit jaar ben ik ingestroomd in het tweede jaar hbo-chemie aan de Hanzehogeschool en ik kijk uit naar deze nieuwe uitdaging.’ DAPHNE PENTERMAN, ROC TWENTE, ALMELO ‘Ik studeerde voor procesoperator C en voor mijn afstudeeropdracht moest ik binnen een bedrijf een proces of product verbeteren. Ik deed dat bij Timmerije B.V. en moest een zijstuk en rubberen voetje voor een koffiezetapparaat verbeteren, omdat dat product te vaak uitviel. Ik heb uiteindelijk zowel het product als het maakproces veranderd. Het mooiste resultaat was dat Timmerije daadwerkelijk meer winst behaalt op dit eindproduct. Daarnaast wordt het voetje nu op een elektrische machine met robotmogelijkheden geproduceerd. Ze worden op voorhand vacuüm getest, op een transportband afgelegd en hebben nauwelijks nog afwijkingen. Zo ontstaan er minder storingen en uitval. Ik vond eigenlijk alles aan mijn project leuk. Ik ben nu als insteller in vaste dienst bij mijn stagebedrijf.’ AMBER ABBINGH, NOORDERPOORT, GRONINGEN ‘Ik heb voor chemisch-fysisch analist gestudeerd, net als Luka. Mijn afstudeeropdracht was bij Recell Group, een bedrijf dat complexe afvalstromen gebruikt om nieuwe grondstoffen of producten te maken. Ik moest bio-ethanol maken uit cellulosevezels. Eigenlijk meer een hbodan een mbo-opdracht, maar ze vonden me goed en gaven me deze uitdaging. Uiteindelijk heb ik 90,81 procent zuivere bio-ethanol gemaakt, dus het is goed gelukt! Toen ik begon wist ik eigenlijk niets, ik moest alles zelf uitzoeken. In het uiteindelijke proces deed ik meerdere hydrolyses, fermentaties en scheidingsstappen. Ik ben vooral trots dat ik het helemaal zelf heb gedaan. Het is een belangrijk onderzoek, vind ik. Nu verbranden ze de afvalstroom, waarbij CO2 ontstaat, maar je kunt er dus ook een biobrandstof van maken. Ik ga nu verder met hbo-chemie op de Hanzehogeschool. Daar stroom ik in het tweede jaar in. Ik wil meer weten van chemie, meer uitdaging en meer zelfstandigheid.’ sponsored by VNCI ‘Validatie voor de LC-MS/MS bepaling van analiet X’ ‘Verbeteren van het productieproces op de A100-5 om uitval te verminderen’ ‘Van de RWZI naar Bio-ethanol’
52 oktober 2023 Dossier microbiologie, waterzuivering TEKST: ARNO VAN ‘T HOOG BEELD: THOMAS PÜMPEL Het begon rond 1990 met een opmerkelijke observatie in een proefwaterzuivering van Gist-Brocades, waar door een onbekend proces stikstofgas werd gevormd. Pas na jaren van volhardend experimenteren door onderzoeksgroepen in Delft en Nijmegen kwamen de eerste anammox-bacteriën in beeld, die ammonium en nitriet omzetten in stikstofgas. Ook met de praktische toepassing hiervan in de waterzuivering had Nederland de primeur. DOSSIER ANAMMOX SLIM ZUIVEREN MET BIJZONDERE BACTERIËN
53 oktober 2023
FOTO: PAQUES 54 oktober 2023 Het kweken en bestuderen van anammox bacteriën was lange tijd een uitdaging, doordat deze microben erg traag groeien en geen zuurstof verdragen. De kweek slaagde uiteindelijk in een wervelbedreactor met zwevende zandkorrels en lauwwarm zuurstofloos water. Na verloop van maanden kleuren de korrels roze van de bacteriebiomassa. Deze kweek opende de weg voor meer experimenten, waaruit bleek dat anammox bacteriën bij voorkeur nitriet (NO2) gebruiken voor oxidatie van ammonium (NH4). NH4 + + NO2 - N2 + 2 H2O Anammox kan leven op uitsluitend anorganische stoffen: de bacterie gebruikt nitriet als elektrondonor voor de reductie van kooldioxide, om zo suikers te maken. Een verrassende ontdekking was de rol van hydrazine (N2H4) — beter bekend als raketbrandstof — in het metabolisme van de bacterie. De bacterie maakt met nitriet en ammonium via een aantal tussenstappen hydrazine, wat vervolgens wordt omgezet in stikstofgas. N2H4 N2 + 4H+ + 4eDe elektronen die bij die laatste stap vrijkomen drijven via het eiwit cytochroom c de energievoorziening van de bacteriecel. De grote hoeveelheid cytochroom in de cel geeft een anammox-kweek een kenmerkende, rozerode kleur. Bijzondere G biochemie eneraties microbiologen geloofden er niet in, of ze hebben er vergeefs naar gezocht, maar inmiddels is duidelijk dat anammox bacteriën wereldwijd nuttig werk doen. Anammox staat voor ANaerobe AMMoniumOXidatie. Ze zetten ammonium en nitriet om in alomtegenwoordig stikstofgas en ze zijn daarmee belangrijke spelers in de wereldwijde stikstofcyclus. Bovendien is dezelfde bacteriële omzetting met de juiste procestechnologie ook bruikbaar om stikstofrijke afvalstromen weg te werken, bijvoorbeeld in de rioolwaterzuivering. De zoektocht naar deze bacteriën begon in Delft en Nijmegen en ook veel ontdekkingen die erna zijn gedaan hebben Nederlandse roots. Het onderzoek aan anammox leidde ook tot technologische innovaties: in 2002 opende in Rotterdam de allereerste waterzuiveringsinstallatie op basis van anammox-technologie van het Nederlandse bedrijf Paques. ‘Met korrelslib kun je heel hoge concentraties biomassa bereiken en zo compacte, efficiën- te installaties ontwerpen’ WILLIE DRIESSEN
55 oktober 2023 I n de vrije natuur zijn anammox bacteriën vaak in waterbodems en biofilms te vinden in een zuurstofarme biotoop met ammonium en nitriet. Met de juiste procestechnologie kan die situatie ook worden nagebootst in een zuiveringsreactor. Het is dan zaak dat nitrificerende bacteriën ongeveer de helft van het ammonium in het afvalwater met zuurstof omzetten in nitriet, en vervolgens kan anammox het mengsel van nitriet en ammonium te lijf. Het is mogelijk om die twee stappen achtereenvolgens doen, en dat gebeurt bijvoorbeeld in de allereerste anammox-installatie die het van oorsprong Friese bedrijf Paques in 2002 ontwierp voor een rioolwaterzuivering in Rotterdam. In de daaropvolgende jaren ontwikkelde het bedrijf een proces met één reactor, waarin nitrificerende bacteriën en anammox een gemeenschap vormen in kleine slibkorrels. Aan de buitenkant van de korrel groeien nitrificerende bacteriën, binnenin anammox. 'Uit fundamenteel onderzoek komen vaak heel nuttige inzichten, maar je moet toch altijd praktisch onderzoeken of je er een bruikbare procestechnologie mee kunt ontwikkelen', zegt milieutechnoloog Willie Driessen, productmanager bij Paques. 'Wat dat betreft zijn reactoren met korrelslib een Nederlandse uitvinding, en dat geldt ook voor zuivering met anammox. Met korrelslib kun je heel hoge concentraties biomassa bereiken en zo compacte, efficiënte installaties ontwerpen. Zo’n een-staps-proces is ook eenvoudiger te controleren.' In deze reactoren wordt ammoniumrijk afvalwater gepompt terwijl vanaf de bodem een luchtstroom zorgt voor zuurstof en menging. Boven in de reactor zit een slibretentiesysteem dat gezuiverd water laat wegstromen, terwijl de bruinrode slibkorrels in de reactor blijven. Driessen: 'Je wilt zoveel mogelijk biomassa behouden, want dat bepaalt de zuiveringsprestaties. Slibretentie is dus heel belangrijk, en in dat systeem zit onze belangrijkste knowhow. Plus het creëren van de optimale groeicondities, zoals temperatuur en zuurstofgehalte.' Van dit type korrelslib anammox-reactoren zijn er wereldwijd zo’n zeventig in bedrijf, en daarmee worden industrieel afvalwater en zogenaamd rejectiewater gezuiverd dat vrijkomt uit vergistingstanks. Daarin wordt uit bijvoorbeeld rioolzuiveringsslib en ander organisch afval biogas geproduceerd. Het restwater van de vergisting bevat veel ammonium en is lauwwarm – kortom heel geschikt voor de groei van anammox bacteriën. Het voordeel van verwerking van ammonium via de anammox-route zit in het uitsparen van elektriciteit en chemicaliën. Er hoeft namelijk minder te worden belucht en anammox bacteriën hebben geen behoefte aan een extra koolstofbron in de vorm van methanol. Doordat anammox bacteriën langzaam groeien ontstaat er bij de zuivering ook relatief weinig surplusslib. In een installatie zoals die in Rotterdam bespaart de anammox-technologie per jaar naar schatting 250 ton methanol en 275.000 kilowattuur aan stroom. GROENE WATERZUIVERING FOTO: SHUTTERSTOCK
56 oktober 2023 FOTO; P XI ABAY 30% van het stikstofgas dat vrijkomt in de oceanen wordt geproduceerd door anammox bacteriën Net als bijvoorbeeld koeien, varkens en mensen produceren vissen ammonium als restant van hun eiwitstofwisseling. Ze lozen die afvalstof via de kieuwen richting het zwemwater. Dat klinkt overzichtelijk en logisch, maar met de stikstofhuishouding van vis is iets vreemds aan de hand, merkte Maartje van Kessel van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Er lijkt namelijk stikstof te verdwijnen, want in laboratoriumaquaria wordt minder ammonium gemeten dan je mag verwachten op basis van voerverbruik en eiwitafbraak. Via een reeks van experimenten met gelabeld stikstof kon Van Kessel aantonen dat karpers naast ammonium ook stikstofgas produceren. Met moleculaire technieken en elektronenmicroscopie kwam de locatie in beeld. In de kieuwen zijn twee bacteriesoorten te vinden die gezamenlijk zorgen voor de omzetting van ammonium in stikstofgas. Het bijzondere van de symbiose is het nauwe contact met de gastheer, want de microben leven in de cellen van de vis. Sinds de eerste publicatie in 2016 stond het onderzoek even op een laag pitje, totdat Wouter Mes er een proefschrift aan wijdde dat hij eind september heeft verdedigd. In zijn onderzoek kijkt hij onder meer wanneer de symbionten hun intrek nemen bij jonge vis. Mes: 'Deze symbiose is zowel microbiologisch interessant als bekeken vanuit visbiologie en viskweek. Zo blijkt uit mijn onderzoek dat afhankelijk van het voederregime bij karpers 18 tot 39 procent van het ammonium door bacteriën in stikstofgas wordt omgezet.' In de viskweek is waterzuivering heel belangrijk, en deze symbiose kan daar een belangrijke bijdrage aan leveren. Mes en Van Kessel hebben diverse pogingen gedaan om de kieuwbacteriën te kweken in het lab, maar dat is nog niet helemaal geslaagd. Van Kessel: 'Met PCR en sequensen zijn we wel veel meer te weten gekomen. Het isoleren blijft een uitdaging: je moet de vissencellen kwijtraken en vooral bacteriecellen overhouden, terwijl de bacteriën minder dan een procent van de biomassa uitmaken. Het is vooral een kwestie van tijd voordat het lukt.' AFVALZUIVERING IN EEN VISSENKOP Sluitstuk in de stikstofcyclus Stikstof is overal: bijna 80% van de lucht die we inademen bestaat uit stikstofgas. In die vorm is stikstof voor planten en dieren onbruikbaar, want ze kunnen er geen bouwstoffen zoals aminozuren voor eiwitten mee maken. Stikstof-fixerende bacteriën hebben wel het biochemische gereedschap om stikstofgas op te werken tot ammonium. Dat fixeren van stikstof uit de lucht is een cruciaal onderdeel van de natuurlijke stikstofcyclus. Een ander deel van deze kringloop is de afbraak van eiwitten en ander organisch materiaal tot ammonium en nitraat, dat weer door planten kan worden opgenomen. Tot slot wordt de stikstofcyclus naar de lucht gesloten via omzetting van ammonium, nitraat en nitriet in stikstofgas door onder meer anammox bacteriën. Naar schatting is deze groep verantwoordelijk de productie van minstens 30 procent van het stikstofgas dat vrijkomt in de oceanen. Dat is een aanzienlijke prestatie voor een bacteriegroep waarvan microbiologen 25 jaar geleden nog betwijfelden of ze wel bestonden.
57 oktober 2023 Anammox bacteriën kunnen chemische trucs uitvoeren die tot de verbeelding spreken, zoals de synthese van hydrazine; chemische grondstof voor geneesmiddelen en bestrijdingsmiddelen, en brandstof voor oudere generaties raketten. De industrie synthetiseert hydrazine uit onder meer chlooramine en natriumhypochloriet in combinatie met ammoniak of ureum. Anammox vergt veel onschuldiger grondstoffen in een enzymatisch proces dat geen afvalstroom oplevert. Alleen is de grote vraag: hoe boots je dat na in een biotechnologisch proces? Hydrazine is erg reactief en giftig. Dat anammox niet het loodje legt, is te danken aan opsluiting van hydrazine-synthese in speciale organellen. Deze anammoxosomen hebben een goed sluitende membraan met zogenaamde ladderanen: lipiden gekoppeld aan een reeks geschakelde cyclobutaanringen. Onderzoekers proberen de uitzonderlijke hydrazine-biochemie in het lab te temmen door bijvoorbeeld de enzymen uit deze bacterie samen te brengen. Een andere optie is om anammox-genen in een andere, makkelijker groeiende bacteriesoort te zetten, zodat die het gereedschap krijgt om hydrazine te maken. Een andere onderzoekslijn richt zich op het ‘oogsten’ van de elektronen die anammox vrijmaakt uit hydrazine. Onder afwijkende kweekomstandigheden kun je anammox namelijk dwingen een deel van de elektronen over te dragen op een elektrode, waardoor er een klein stroompje gaat lopen. Dat is lang niet voldoende om een telefoon op te laden, maar de hoop is dat door gericht te zoeken naar nieuwe anammox-soorten, deze stroomopbrengst geleidelijk kan toenemen. BRANDSTOF EN ELEKTRICITEIT FOTO: PIXABAY
EARLY-BIRD REGISTRATION AND POSTER SUBMISSION DEADLINE: OCTOBER 25, 2023 ORGANISING COMMITTEE Prof. Koen AUGUSTYNS (University of Antwerp, Belgium) Prof. Gilles BERGER (ULB, Belgium) Prof. Raphaël FREDERICK (UCLouvain, Belgium) Dr Laurent PROVINS (UCB, Belgium) More info on www.medchem.be ORGANISED BY EFMC Sponsored Event Media partners CONFIRMED SPEAKERS →Dr Kimberly BONGER (Radboud University, The Netherlands) Bioorthogonal and Chemoenzymatic Tools for Targeted Drug Delivery →Prof. Alessio CIULLI (University of Dundee, United Kingdom) How PROTAC Degraders Work: Molecular Recognition and Design Principles →Dr Martin LOWE (Exscientia, United Kingdom) AI Driven Drug Discovery →Dr Tiago RODRIGUES (University of Lisbon, Portugal) Machine Learning Tools to Accelerate Early Medicinal Chemistry →Dr Boris VAUZEILLES (Institut de Chimie des Substances Naturelles, France) Synthetic Molecular Probes for the Detection of Pathogens and Reactive Oxygen Species →Dr Magnus WALTER (Monte Rosa Therapeutics, Switzerland) Molecular Glues - Taking Protein Degradation to New Heights MedChem2023 Annual One-Day Meeting on Medicinal Chemistry of SRC & KVCV Medicinal Chemistry 2.0: Emerging Trends Enabling Drug Discovery of the Future BRUSSELS, BELGIUM | DECEMBER 8, 2023 Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging Société Royale de Chimie Division Chimie Médicinale
59 oktober 2023 TEKST: TESS VAN EEDEN BEELD: PIXABAY Opinie S hell boekte in 2022 een recordwinst van €38,5 miljard. Ongeveer net zoveel als de jaarlijkse Nederlandse fossiele subsidies van €37,5 miljard, zo blijkt uit recent onderzoek. Het bedrijf heeft schaamteloos geprofiteerd van de hoge olie- en gasprijzen die uit de zak van de consument worden betaald. Daarnaast schudt het bedrijf allerlei trucs uit de mouw om het betalen van belasting over die winst te vermijden. Als toppunt van hypocrisie, ontvangt het ook nog eens miljoenen aan subsidies om hun groene ondernemingen te financieren. En dan nog bedragen die groene investeringen slechts een magere 14% van het totaal. Het grootste deel gaat nog steeds naar hun favoriete verdienmodel: zoveel mogelijk olie en gas oppompen. Daarom moeten we de sponsoring van onderzoek naar de energietransitie niet aan de fossiele industrie overlaten, maar het heft in eigen hand nemen. Zowel de subsidies als de belastingvoordelen die grote uitstoters krijgen, moeten zo snel mogelijk een halt worden toegeroepen. Dat zou al miljarden opleveren voor de staatskas. En dat niet alleen, de grootste CO2-uitstoters, waar Tata Steel, kunstmestproducent Yara en oliemaatschappijen zoals Shell toe behoren, moeten verplicht een vast percentage van hun omzet afdragen. Dat bedrag gaat naar een groen investeringsfonds in handen van een onafhankelijke instantie zoals NWO. Met dit geld wordt enkel duurzaam onderzoek aan onderzoeksinstellingen gefinancierd. Directe sponsoring van Shell en cohorten is dan niet meer toegestaan. Dit beleid levert een aantal voordelen op. Ten eerste is het bedrag dat naar duurzaam onderzoek gaat niet meer afhankelijk van het morele kompas van de CEO die op dat moment aan het roer staat. Of van de aandeelhouders voor wie winst op korte termijn de enige leidraad is. Hoe (on)belangrijk zij duurzaamheid ook vinden, er gaat een percentage naar het investeringsfonds dus groen onderzoek is gewaarborgd. Sterker nog, een grotere omzet leidt automatisch tot grotere bijdragen aan het investeringsfonds. duurzaamheid, financiering Daarnaast is er geen directe interactie tussen het bedrijf en de onderzoekers; in ieder geval niet wat de onderzoeksvoorstellen betreft. Dit geeft academici volledige vrijheid in hun onderzoek en het delen van de resultaten daarvan. Zonder strakke deadlines, zonder non-disclosure agreements, en zonder beïnvloeding van bedrijfslui met zakelijke belangen. Dit zal de openheid van de wetenschap en dus de technologische vooruitgang bevorderen. De uitwisseling van kennis is toegestaan, maar fossiele bedrijven mogen niet langer de onderzoeksagenda bepalen. Laten we een groene toekomst waarborgen. Zowel in kwantiteit, door voldoende financiering, als in kwaliteit, door de wetenschappers de regie te geven over hun eigen onderzoek. Zonder dat de fossiele industrie de eer opstrijkt met hun rookgordijnen en luchtkastelen die groen lijken, maar eigenlijk zwart zien als roet. Tess van Eeden is chemicus en promovendus bij energieonderzoeksinstituut DIFFER. ‘Het bedrag is niet meer afhankelijk van het morele kompas van de CEO’ ‘Maak van fossiele subsidies een fossiele belasting’ Zet de fossiele subsidies om in een belasting en gebruik de opbrengsten voor een onafhankelijk fonds voor duurzaam onderzoek, aldus Tess van Eeden. Scan de code voor de online versie met alle bronnen en referenties.
FIND THE NEWEST VACANCIES ON OUR WEBSITE www.cls-services.nl recruitment, selection and secondment in chemistry | pharma | biotech | food | feed CLS Services CHEMISTRY OF CONNECTING PEOPLE QUALITY ASSURANCE ADVISOR EXTERNAL MANUFACTURING DSM FIRMENICH - DELFT DSM Food Specialties, building on their experience in enzyme and fermentation technology, are driven by a belief that through innovations in food technology, solutions are possible and actionable. As a Quality Assurance Advisor, you will be responsible for the alignment in the way of working with our external manufacturers and suppliers to assure food safety and material compliance. Besides a B.Sc. or M.Sc. in chemistry, food technology, microbiology or similar, you have 2-5 years experience of operational Quality Assurance, auditing in the Food industry, expertise in Food Hygiene standards and HACCP systems. Are you the responsible team player we are looking for? More information: www.cls-services.nl?vac=A2300059 Mini biological safety cabinet Hettich Benelux produceert en levert standaard en maatwerk laboratoriumapparatuur, eventueel aangepast aan uw wens. Hettich Benelux B.V. De Aaldor 9 I 4191 PC I GELDERMALSEN I 088 221 99 00 www.hettichbenelux.com Klein in formaat, groots in gebruik Netto omvang van 600 x 550 x 540 mm. Standaard elektrische glazen ruit, stopcontacten en UV-licht. LCD-scherm voor realtime monitoring. Visuele en akoestische alarmfuncties. Binnenzijde constructie rvs 304. Bescherming product, persoon en omgeving. Luchtstroom 70% downflow, 30% exhaust. Klein in formaat maar een scala aan mogelijkheden: de Haier HR700-IIA2. Geschikt voor individuele testomgevingen zoals virusbemonsteringen, kleine laboratoria voor het werken met biologische materialen. Maak kennis met de Haier HR700-IIA2 90x130 C2W Productpreview Haier.indd 1 11-9-2023 13:19:28 www.instrument-solutions.com Ontdek de kwalitatief hoogstaande producten van Knauer bij Instrument Solutions! O.a. HPLC en UPLC-systemen, doseerpompen, GPC/SEC en online SPE. Een op maat gemaakt systeem nodig? Ook hiervoor kunt u bij ons terecht. Al in het bezit van Knauer producten? Onze ervaren Service Engineers staan graag voor u klaar voor onderhoud en reparaties hierop! Scan de QR-code en ontdek de mogelijkheden!
Column oktober 61 2023 ‘Hoeveel pijn heeft u nu?’ Ik lag een midweek in het ziekenhuis met behoorlijk wat pijn in buik en rug en de verpleegkundige wilde weten hoeveel dan precies. Met ‘behoorlijk wat’ liet ze zich niet tevreden stellen, maar hoe meet ik mijn eigen pijn en, nog lastiger, hoe verwoord ik die op ondubbelzinnige wijze voor een ander? De verpleegkundige zag mijn vertwijfeling en hielp me een handje. ‘Zegt u maar hoeveel pijn u voelt op een schaal van een tot tien, waarbij een staat voor heel weinig en tien staat voor de ergst mogelijke, ondraaglijke pijn.’ Daarop sloeg mijn brein pas echt op tilt. Wat is de ergst mogelijke, ondraaglijke pijn? Had ik die sowieso al ooit gevoeld? En zo niet, hoe kon ik daar dan mijn huidige pijn aan afmeten? Wat als ik mijn pijn daardoor te hoog classificeerde, of juist te laag? Pijn is nogal een subjectieve ervaring. Twee beroemde pijnonderzoekers, Ronald Melczack en Patrick David Wall, beschreven eens de treurige casus van een jonge vrouw die geen pijn kon voelen. Als kind beet ze het puntje van haar tong af zonder dat ze er erg in had. Omdat ze haar verwondingen niet voelde en daarom verwaarloosde, stierf ze op 29-jarige leeftijd aan allerlei ontstekingen. Zulke extreme gevallen zijn zeldzaam, maar ook ‘normale’ mensen verschillen onderling in de pijn die ze kunnen verdragen. Vrouwen roepen bijvoorbeeld graag dat hun pijngrens hoger is dan die van mannen, maar het tegenovergestelde is waar. Allerlei pijnstudies — gezellige experimenten met gloeiend hete staven, of elektrische stroomstoten — laten zien dat vrouwen gemiddeld eerder pijn ervaren dan mannen en dit ook eerder benoemen als ondraaglijk. Ook de specifieke context maakt uit; vergelijkbare pijnprikkels leiden dan tot verschillende ervaringen. Een kickbokser kan schijnbaar onaangedaan doorbuffelen met de bloederigste hoofdwonden, maar het uitgillen van de pijn als hij zijn teen stoot aan een stoelpoot. Dat alles lijkt mij nogal belangrijk als het gaat over betrouwbare pijnmeetmethodes, maar het hielp mij in dat ziekenhuis voor geen meter en de verpleegkundige had ook nog wel meer te doen. De ergste pijn die ik me kon herinneren, was toen ik door een onhandige beweging met de snoeischaar mijn evenwicht verloor, met mijn torso op een ijzeren hekje klapte en een rib brak. Vooruit, die ervaring zette ik dan maar op tien. Vervolgens moest ik alles wat ligt tussen ‘bijna geen pijn’ en ‘rib breken’ opdelen in tien gelijke delen, ook bepaald geen sinecure, maar dat heb ik snel met de Franse slag gedaan. Aarzelend antwoordde ik: ‘Zes, zeven, misschien?’ o PIJNMETING ‘Vooruit, die ervaring zette ik dan maar op tien’ ENITH VLOOSWIJK WETENSCHAPSJOURNALIST
62 oktober 2023 IN SAMENWERKING MET JONG KNCV ‘JE BENT ALS EERSTE OP DE HOOGTE VAN HEEL GAVE INNOVATIES’ Marjolein Velthoen (32) koos na een promotie in de katalyse voor een carrière als octrooigemachtigde. Hierin kan ze uitvindingen bestuderen én haar affiniteit met taal aanspreken. ‘Je moet alle kennis over de uitvinding vanaf het allereerste begin opbouwen in taal.’ E erst een master scheikunde, vervolgens een PhD en dan nog drie jaar intellectueel eigendomsrecht studeren. Elk jaar stappen maar tien tot vijfentwintig mensen het vak van octrooigemachtigde in. Octrooigemachtigde is een beschermd beroep en je moet minimaal een master in een bètastudie hebben om met de opleiding te starten. De opleiding zelf is behoorlijk talig. Naast je baan bij een octrooibureau moet je extra studeren, veel lezen en veel schrijven. ‘De combinatie van plezier hebben in het heel precies verwoorden van je argumenten en intrinsiek gemotiveerd zijn om de wetenschap te snappen is, denk ik, zeldzaam’, zegt Marjolein Velthoen. Zij doorliep dit bijzondere pad en werd octrooigemachtigde. Ze kende het beroep niet, tot ze aan het einde van haar promotieonderzoek werd benaderd door een recruiter. Ze besloot te solliciteren bij advocatenkantoor Hoyng Rokh Molegier, waar ze werd opgeleid. ‘Je begint met kleine opdrachten voor verschillende klanten en krijgt steeds meer verantwoordelijkheden. Je leert het vak van je mentoren. Ondertussen doe je cursussen civiel recht, octrooirecht en andere specifieke vakken die met intellectueel eigendom te maken hebben.’ Inmiddels is Velthoen Nederlands octrooigemachtigde en verliet ze het advocatenkantoor na vier jaar om bij Avantium aan de slag te gaan. Dat bedrijf houdt zich bezig met de chemie waarin zijzelf is opgeleid, waaronder elektrokatalystisch omzetten van CO2 naar monomeren en de ontwikkeling van nieuwe polymeren. ‘Ik wilde ook de andere kant van het vak zien en Avantium trok mij vanwege de focus op duurzame chemie. Hier zit je dichter bij de wetenschappers én dichter bij het management, en ze doen precies de chemie die ik leuk vind.’ Naast deze baan studeert ze door voor Europees octrooigemachtigde. Ze haalde dit jaar haar prekwalificaties en het examen is volgend jaar maart. AANNAMES AFBREKEN Velthoen is heel blij met haar keus voor dit vakgebied. ‘Ik mag nog steeds in detail doorstuderen tot ik een uitvinding helemaal snap en ik blijf goed verbonden met de wetenschap. In veel banen moet je als je hogerop komt bezig zijn met management en sales, maar hier blijf je bij die wetenschap. Je bent als eerste op de hoogte van heel gave innovaties.’ Als octrooigemachtigde kijkt ze vanuit meerdere kanten naar een uitvinding. ‘In een octrooi moet je alle aannames afbreken en de kennis over de uitvinding vanaf het allereerste begin opbouwen in taal. Je moet de juiste vragen stellen aan de wetenschappers om een goed octrooi te schrijven, de kern kunnen presenteren aan het management en de uitvinding kunnen verdedigen in een rechtszaal.’ Soms mist Velthoen het om zélf aan wetenschap te doen. Nu kan ze suggesties doen voor vervolgonderzoek, maar ze kan alleen hopen dat haar collega’s het idee gaan uitvoeren. De uitdaging is gelukkig nooit ver weg. Als er een rechtszaak over een octrooi komt, moeten advocaten en rechters de tekst interpreteren. ‘Dan kan het staan of vallen op een komma. Je moet het onderwerp breed aanvliegen en dan heel specifiek opschrijven.’ Grenzen verleggen carrière, octrooien TEKST: JESSICA VERMEER BEELD: IVAR PEL
63 oktober 2023 ‘Als bedrijfsoctrooigemachtigde zit je dicht bij de wetenschap én bij het management’ Wat en waar heb je gestudeerd? ‘Scheikunde aan de Universiteit Utrecht en een PhD in katalyse.’ Wat motiveert je in je werk? ‘Kennis. Ik hou van leren, kennis vergaren en overdragen.’ Wat zijn je ambities voor de korte termijn? ‘Europees gemachtigde worden, dat is wel het grootste doel voor dit jaar.’ Wat zijn je ambities voor de lange termijn? ‘Ik heb besloten dat ik geen einddoel ga plaatsen. Mijn ideale positie is een octrooigemachtigde zijn die een goede band heeft met de wetenschap. Het komt altijd terug op mijn motivatie: in een positie zitten waar ik leer en waar ik met plezier veel kennis op doe.’ WIE IS MARJOLIJN?
65 oktober 2023 18 OKTOBER VAN ’T HOFF – EEN GEDREVEN BUITENSTAANDER Utrecht Avondlezing door dr. Rob van den Berg, georganiseerd door de Chemische Kring Midden Nederland. ckmn.kncv.nl 19 OKTOBER – 21 DECEMBER WORKSHOPREEKS: NAAR EEN NATUURINCLUSIEF BEDRIJF Utrecht (en online) kncv.nl/bijeenkomsten 20 OKTOBER DUTCH BIOCATALYSIS SYMPOSIUM Amersfoort BiocatNL-23, georganiseerd door de NBV-werkgroep Applied Biocatalysis. kncv.nl/bijeenkomsten 23 OKTOBER AF VAN FOSSIEL? EEN ONTDEKKINGSTOCHT LANGS MATERIALEN EN REACTIES Utrecht Lezing prof.dr. Petra de Jongh, georganiseerd door reünistenvereniging Utrechtse Chemische Club. aanmelden via [email protected] 24 OKTOBER KEKULÉ CYCLUS – FUTURE RESOURCING OF RAW MATERIALS Antwerpen Avondlezing georganiseerd door de KVCV en Universiteit Antwerpen. kekulecyclus.be 27 OKTOBER DARK WATERS Zwolle Filmavond georganiseerd door de Chemische Kring Zwolle. ckz.kncv.nl 2 – 4 NOVEMBER WOUDSCHOTEN CHEMIE CONFERENTIE 2023 Zeist Voor en door scheikundedocenten en toa’s. Thema: ‘Expeditie chemie’ c3.nl/wcc 3 NOVEMBER DUTCH CHROMATIN MEETING Amsterdam Van molecuul tot organisme en van gen tot genoom. nvbmb.kncv.nl 4 NOVEMBER GALILEO GALILEI: 400 JAAR IL SAGGIATORE Grimbergen Studiedag, georganiseerd door KVCV-sectie Historiek. kvcv.be 6 NOVEMBER MICROBIAL BIOTECHNOLOGY SYMPOSIUM Delft Symposium georganiseerd door de NBV. nbv.kncv.nl 7 NOVEMBER VOEDING, GENEESMIDDELEN EN VERGIF: CHEMIE OF GELOOF Zwolle Avondlezing door prof.dr. Aalt Bast, georganiseerd door de Chemische Kring Zwolle. ckz.kncv.nl 7 NOVEMBER KEKULÉ CYCLUS - RETHINKING THE PLASTICS CYCLE Antwerpen Avondlezing georganiseerd door de KVCV en Universiteit Antwerpen. kekulecyclus.be 9 NOVEMBER CHEMIE ACHTER DE NARCOSE Haren Avondlezing door drs. S. Rilaarsdam, georganiseerd door de Groningse Chemische Kring. gck.kncv.nl 14 NOVEMBER EMERGING AND ZOONOTIC VIRUSES ‘s-Hertogenbosch Avondlezing door prof.dr. Wim van der Poel, georganiseerd door de Bossche Chemische Kring. b-c-k.nl 16 NOVEMBER CHEM-AI Amsterdam Entering the fifth paradigm for chemistry acnetwork.nl/chemai 17 NOVEMBER SOC AUTUMN SYMPOSIUM Groningen Thema: ‘Sustainable and Green Chemistry’ georganiseerd door de Sectie Organische Chemie. soc.kncv.nl 21 NOVEMBER WILL HUMAN ORGANS COME OUT OF THE 3D PRINTER IN 10 YEARS? Antwerpen Avondlezing door dr. Jasper Van Hoorick, georganiseerd door Jong-KVCV. kvcv.be 22 NOVEMBER BETA IN BESTUUR & BELEID Amsterdam Carrièredag voor (jonge) bèta wetenschappers. dutchphysicscouncil.nl/bibb-carriere-dag Agenda
TV 66 oktober 2023 C2W | Mens & Molecule is hét platform voor chemie en life sciences in Nederland en Vlaanderen. C2W | Mens & Molecule is het onafhankelijke nieuwsorgaan van de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging (KNCV) en van de Koninklijke Vlaamse Chemische Vereniging (KVCV). C2W | Mens & Molecule is daarnaast het onafhankelijke nieuwsorgaan van de Nederlandse Biotechnologie Vereniging (NBV) en de Nederlandse Vereniging voor Biochemie en Moleculaire Biologie (NVBMB). REDACTIE drs. Esther Thole, hoofdredacteur ([email protected]) Daniël Linzel MSc, vak-/eindredacteur ([email protected]) ir. Jessica Vermeer, vakredacteur ([email protected]) Nine Gerrits MSc, redacteur ([email protected]) drs. Nienke Beintema, eindredacteur ([email protected]) UITGEVER mr. drs. Jan-Willem Toering, directeur ([email protected]) KNCV Media Postbus 249, 2260 AE Leidschendam ADVERTENTIE-EXPLOITATIE SGNM, Bas van den Engel (06-42306937, [email protected]) TRAFFIC SGNM, Anita Woltering (085-0030447, [email protected]) VORMGEVING Curve Mags and More, Henk Stoffels en Roy Wolfs DRUK Veldhuis Media LEDENINFO KNCV, NBV, NVBMB Postbus 249, 2260 AE Leidschendam, 070-3378797, [email protected], www.kncv.nl Kijk op nbv.kncv.nl voor lidmaatschappen en prijzen van de NBV. Kijk op nvbmb.kncv.nl voor lidmaatschappen en prijzen van de NVBMB. KNCV-leden ontvangen C2W | Mens & Molecule als onderdeel van hun lidmaatschap. Het lidmaatschap van de KNCV en/of de secties kan schriftelijk worden opgezegd vóór 15 november van het lopende jaar. Hiervan krijgt u een bevestiging. LEDENINFO KVCV Groenenborgerlaan 171, 2020 Antwerpen, +32 479 60 12 32, [email protected], www.kvcv.be KVCV-leden ontvangen C2W | Mens & Molecule als onderdeel van hun lidmaatschap. Op www.kvcv.be vindt u de modaliteiten van de verschillende KVCV-lidmaatschappen en is er de mogelijkheid tot intekenen op het gewenste lidmaatschap. Redactie KVCV-pagina’s en aanlevering kopij: Christophe De Bie ([email protected]). REDACTIE NBV Redactie NBV-pagina’s en aanlevering kopij: Tim Vos ([email protected]). REDACTIE NVBMB Redactie NVBMB-pagina’s en aanlevering kopij: Wouter Verdurmen (wouter. [email protected]). VERSCHIJNINGSFREQUENTIE C2W | Mens & Molecule verschijnt 11 keer per jaar. Vrijwel alle artikelen zijn (eerder) online te lezen op www.ScienceLink.net/C2W. De meeste artikelen zijn alleen toegankelijk voor geregistreerde bezoekers en/of leden. De niet-KNCV-leden van de NBV ontvangen 7 edities. De niet-KNCV-leden van de NVBMB ontvangen 4 edities. ABONNEMENTEN Een jaarabonnement op C2W | Mens & Molecule kost €321,55 (NL en B), €367,35 (EU), €383,70 (RoW). Gedurende de eerste abonnementsperiode van 1 jaar geldt een korting van 25%. Een abonnement is te bestellen via MijnTijdschrift.com of [email protected] REPRODUCTIE Wij zien graag dat u onze content deelt, maar niet in uw eigen mediakanalen zonder ons daar om te vragen. Stuur ons een e-mail op [email protected] en dan komen we er vast uit. DUURZAAMHEID Dit tijdschrift is gedrukt op FSC-gecertificeerd papier. De plastic wikkel is gemaakt uit suikerriet en 100% biologisch afbreekbaar. In de media Colofon ‘Stel dat het echt werkt over pakweg twintig jaar. Zou ik dan een varken bestellen met een reservenier of een reservehart om te overleven?’ Aan de hand van sciencefictionverhalen schrijft onze freelancer Marga van Zundert tweewekelijks in Trouw de nieuwe columnreeks ‘De fantastische wetenschap’ over wetenschappelijke ontdekkingen die (nog?) te mooi zijn om waar te zijn. TATA STEEL Al in 1975 was bekend dat er een hoge concentratie vervuilende stoffen in de lucht zat rond het Hoogoventerrein, nu Tata Steel, in Wijk aan Zee. Dat blijkt uit een rapport dat in handen is van EenVandaag. ‘Het was 50 jaar geleden al klip-en-klaar, maar de milieukunde stond nog in de kinderschoenen’, zegt hoogleraar milieuchemie en toxicologie Jacob de Boer. ‘Er is nog een kleine sprankel van onzekerheid, maar goedkeuring lijkt nu zeer waarschijnlijk’, reageert het beurshuis Jefferies in een stuk van De Tijd over de uitstel van goedkeuring voor het psoriasismedicijn van farmabedrijf UCB. KRANT BEELD: SHUTTERSTOCK BEELD: PIXABAY COLUMN
Kies een specialisatie uit vier pijlers: Energy: materialen voor duurzame energieopwekking/ opslag en vermindering van CO2 -uitstoot Quantum: materialen voor doorbraken in cyberveiligheid, rekenkracht, metrologie etc. Circularity: materialen voor duurzame recuperatie Health: materialen voor de farmaceutische industrie en bredere gezondheidszorg Contacteer ons [email protected] +32(0)11 26 83 08 www.uhasselt.be/Materiomics MATERIALIZE THE FUTURE MASTER IN MATERIOMICS Waarom materiomics studeren aan uhasselt? Vernieuwend interdisciplinair profiel Hands-on masterprogramma Talrijke opportuniteiten tot tewerkstelling in brede sector Nauw verweven met onderzoek van Instituut voor Materiaalonderzoek
An authorised partner of: go-jsb.com JSB Nederland Apolloweg 2B 8239 DA Lelystad T 0320 870 018 E [email protected] SHARPER PEAKS BETTER SEPARATIONS Plant Stilbenoid Myocotoxin ENN A NIST23 The NIST23 Tandem MS/MS Library contains more than 51K compounds, 60% more than the NIST20 library, with 400K precursor ions and 2.4M spectra. The NIST Tandem MS/MS Library Software includes MS/MS analysis tools: NISTMS, Hybrid Search, and MS Interpreter. • NIST/EPA/NIH Electron Ionization (EI) Mass Spectral (MS) Library • NIST non-spectral data • NIST Tandem MS/MS Library • NIST Mass Spectral Search (MS Search) Program, with AI RI estimates for all EI compounds • Hybrid Search, for compounds not found in the library and ID confirmation • NIST GC Method / Retention Index Library • MS Interpreter, with major updates and • Automated Mass Spectral Deconvolution and Identification System (AMDIS) Scan the QR code for a quotation or send an e-mail to [email protected] Available from now on! NIST23 includes 394K electron ionization (EI) spectra, with 347K compounds and 47K replicate spectra. That is an increase of 40K new NIST measured and evaluated compounds. NIST23 includes 492K retention index (RI) values for 153K compounds, a 40K increase and AI-RI estimates for all EI compounds. NIST23 also has expanded compound classes. NIST23 consists of new and enhanced versions of: