ผลงานวิจัยเรื่อง การศึกษารูปแบบวิธีการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ในครัวเรือน

ก คำนำ การวิจัยเรื่อง การศึกษารูปแบบวิธีการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ในครัวเรือน ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน ชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ หมู่ที่ 1 ตำบลบ้องตี้ อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรีฉบับนี้ จัดทำขึ้นเพื่อแก้ไขปัญหาเกี่ยวกับน้ำสะอาดสำหรับการบริโภคและอุปโภคในครัวเรือน ที่ส่งผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตประจำวัน เช่น ทำให้เกิดโรคภัยไข้เจ็บ ซึ่งการวิจัยครั้งนี้มุ่งหวังให้คนในชุมชน รู้จักวิธีการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ในครัวเรือน ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน โดยใช้ เครื่องมือ TDS-3 Meter ในการทดลองจากผู้ใช้น้ำจากแหล่งน้ำในชุมชน จำนวน 15 ครัวเรือน ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ หวังเป็นอย่างยิ่งว่า งานวิจัยเรื่อง การศึกษารูปแบบวิธีการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ในครัวเรือน ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน ชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ หมู่ที่ 1 ตำบลบ้องตี้ อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ฉบับนี้ จะเป็นประโยชน์ต่อผู้บริหาร ผู้ปฏิบัติงาน ภาคีเครือข่ายทุกภาคส่วน และขอขอบคุณทุกท่านที่ส่งเสริม และสนับสนุนให้วิจัยนี้สำเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดี นางสาวอังคนา แก้วประเสริฐ ครูศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ

ข สารบัญ หน้า คำนำ ก สารบัญ ข 1. ชื่อเรื่อง 1 2. ชื่อผู้จัดทำ 1 3. ความเป็นมา 1 4. วัตถุประสงค์ 1 5. ระยะเวลาดำเนินงาน 2 6. วิธีดำเนินงาน 2 7. ผลการดำเนินงาน 8 8. ข้อเสนอแนะ 9 9. แหล่งอ้างอิง 10

1 1. ชื่อเรื่อง การศึกษารูปแบบวิธีการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ในครัวเรือน ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน ชุมชนชาวไทยภูเขา“แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ หมู่ที่ 1 ตำบลบ้องตี้อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี 2. ชื่อผู้จัดทำ นางสาวอังคนา แก้วประเสริฐ ครูอาสาสมัครการศึกษานอกโรงเรียน ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ ตำบลบ้องตี้ ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ระดับอำเภอไทรโยค สำนักงานส่งเสริมการเรียนรู้ประจำจังหวัดกาญจนบุรี 3. ความเป็นมา หมู่บ้านบ้านวังขะโด๊ะ ตั้งอยู่หมู่ที่ 1 บ้านบ้องตี้บน ตำบลบ้องตี้ อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี เป็นหมู่บ้านขนาดเล็กที่มีประชากรอาศัยเป็นจำนวนมาก และมีความหลากหลายทางชาติพันธุ์ บ้านวังขะโด๊ะ เป็นพื้นที่ที่ห่างไกลความเจริญ มีแหล่งน้ำเป็นจำนวนมาก แต่มีน้ำสะอาดเพื่อใช้ในการอุปโภคและบริโภค ไม่เพียงพอต่อความต้องการของคนในชุมชน ซึ่งนับว่าเป็นปัยจัยหลักของการใช้ชีวิต สอดคล้องกับผลการ สำรวจข้อมูลในชุมชนบ้านวังขะโด๊ะ และจากผลการวิเคราะห์ข้อมูลที่ดำเนินการจากระบบฐานข้อมูลของ ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ระดับอำเภอไทรโยค โดยศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ ด้วยโปรแกรมฐานข้อมูล DM-HACLC จากจำนวนครัวเรือนในชุมชนซึ่งมีทั้งหมด 59 ครัวเรือน ประชากรทั้งหมด 207 คน พบว่า ชุมชนบ้านวังขะโด๊ะมีปัญหาเกี่ยวกับน้ำสะอาด สำหรับการบริโภคและ อุปโภคในครัวเรือน ส่งผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตประจำวัน ทำให้เกิดโรคภัยไข้เจ็บ ศูนย์การเรียนชุมชนชาวไทยภูเขา“แม่ฟ้าหลวง”บ้านวังขะโด๊ะ ได้ศึกษาข้อมูลวิธีการทำน้ำสะอาดจาก YouTube และภูมิปัญญาในพื้นที่ พบว่า วิธีการทำน้ำสะอาดที่ง่ายที่สุดคือ ใช้วิธีการกรองน้ำจากวัสดุ ในท้องถิ่นทำให้น้ำมีคุณภาพที่ดี สะอาด และมีจำนวนมากเพียงพอสำหรับใช้ในการอุปโภคและบริโภคได้ ดังนั้น ผู้วิจัยมีความสนใจที่จะศึกษารูปแบบวิธีการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ใน ครัวเรือน ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน ชุมชนชาวไทยภูเขา “แม่ฟ้าหลวง” บ้านวังขะโด๊ะ หมู่ที่ 1 ตำบลบ้องตี้ อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรีผ่านกิจกรรมส่งเสริมการดูแลสุขภาพอนามัยในชุมชน ตามโครงการส่งเสริม ชุมชนในการบริหารจัดการน้ำเพื่อการอุปโภคและบริโภคขึ้น เพื่อให้คนในชุมชนมีน้ำสะอาดที่มีคุณภาพใช้ใน ชีวิตประจำวัน 4. วัตถุประสงค์ 4.1. เพื่อศึกษาการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ในครัวเรือน ด้วยภูมิปัญญา ชาวบ้าน 4.2. เพื่อเปรียบเทียบ การวัดคุณภาพน้ำก่อนและหลังผ่านชั้นกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติด้วยเครื่อง เครื่องวัด TDS-3 Meter

2 5. ระยะเวลาการดำเนินงาน ผู้วิจัยได้ดำเนินการวิจัยตั้งแต่ เดือนตุลาคม 2566 ถึง เดือนมีนาคม 2567 6. วิธีดำเนินงาน 6.1 กลุ่มเป้าหมาย ประชากร ครัวเรือน ที่ตั้งอยู่บนพื้นบ้านวังขะโด๊ะ หมู่ที่ 1 ตำบลบ้องตี้อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี มีประชากร 207 คน มีจำนวน 59 ครัวเรือน โดยการสุ่มตัวอย่างง่าย จำนวน 5 แหล่งน้ำ กลุ่มตัวอย่าง คัดเลือกจากครัวเรือนที่มีบ้านบริเวณชุมชนที่มีน้ำอยู่ในบริเวณบ้านและใช้น้ำในแหล่งน้ำเพื่อ การบริโภคและอุปโภค จำนวน 15 ครัวเรือน 6.2 แหล่งข้อมูลที่เก็บรวบรวมข้อมูล ในการทำวิจัยครั้งนี้ สุ่มตัวอย่างง่าย แหล่งน้ำในพื้นที่บ้านวังขะโด๊ะ จำนวน 5 แหล่งน้ำ ดังนี้ แหล่งน้ำที่ 1 สระน้ำท้ายหมู่บ้านบ้านวังขะโด๊ะ แหล่งน้ำที่ 2 สระน้ำบ้านวังขะโด๊ะ แหล่งน้ำที่ 3 อ่างเก็บน้ำบ้านวังขะโด๊ะ แหล่งน้ำที่ 4 ลำห้วยบ้านวังขะโด๊ะ แหล่งน้ำที่ 5 บ่อน้ำบ้านวังขะโด๊ะ 6.3 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย เครื่องมือ TDS-3 Meter (Total Dissolved Solids) เป็นเครื่องมือวัดปริมาณของแข็งที่ ละลายเจือปนอยู่ในน้ำซึ่งตาเปล่าไม่สามารถมองเห็น เนื่องจากมีขนาดเล็ก มีหน่วยวัดเป็น ppm (mg/L) สำหรับงานคุณภาพน้ำทั่วไป ระดับ TDS ช่วยระบุว่าน้ำดื่มเหมาะสำหรับการบริโภค ต้องกรอง หรือมีการ ปนเปื้อนสูงหรือไม่ ส่วนในล้านส่วน (ppm) คือ หน่วยวัดที่ใช้สำหรับวัดระดับ TDS ในน้ำ แปรผลได้ดังนี้ 1) ระหว่าง 50-150 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับมากที่สุด 2) ระหว่าง 150-250 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับมาก 3) ระหว่าง 250-300 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับปานกลาง 4) ระหว่าง 300-500 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับน้อย 5) สูงกว่า 1200 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับไม่สามารถยอมรับได้ หมายเหตุค่า TDS ที่เหมาะสมกับการอุปโภคและบริโภค ระหว่าง 50- 500 ppm สามารถนำมาใช้ใน ชีวิตประจำวันได้

3 6.4 การเก็บรวบรวมข้อมูล 1) ผู้เข้าร่วมโครงการกับผู้วิจัยร่วมกันสำรวจแหล่งน้ำ จำนวน 5 แหล่ง โดยการกรอกน้ำ ใส่ขวด (ดังภาพ) 2) เก็บน้ำตัวอย่างจากแหล่งน้ำ 5 แหล่ง ปริมาณ 500 มิลลิลิตร (ml) 3) ผู้เข้าร่วมโครงการและผู้วิจัยไปศึกษาข้อมูลจาก YouTube และสัมภาษณ์ภูมิปัญญาที่ผลิต เครื่องกรองน้ำโดยใช้วัสดุธรรมชาติในชุมชน จำนวน 2 ราย ได้แก่ นายพันธกร วจนะธนากุล และนางหมืลวีเซ 4) ผู้เข้าร่วมโครงการและผู้วิจัยร่วมกันสรุปจากการศึกษาใน YouTube และสัมภาษณ์ ภูมิปัญญาท้องถิ่นมีวัสดุที่เหมือนกันและต่างกัน และคุณสมบัติวัสดุของแต่ละชนิดที่ใช้ในการผลิตเครื่องกรอง น้ำได้วัสดุใช้ในการทำชั้นกรองน้ำ ประกอบด้วย 1) หิน 2) กรวด 3) ทรายหยาบ 4) ทรายละเอียด 5) ถ่าน 6) สำลี

4 5) ผู้เข้าร่วมโครงการและผู้วิจัยร่วมกันสำรวจวัสดุในชุมชนวัสดุที่ใช้ในการกรองน้ำให้สะอาด สรุปได้ดังนี้ 1) หิน ได้จากแม่น้ำในชุมชน 2) กรวดไม่มีในชุมชนต้องซื้อ 3) ทรายหยาบได้จากภูเขาในชุมชน 4) ทรายละเอียดไม่มีในชุมชนต้องซื้อ 5) ถ่านจากไม้ไผ่ที่เผาในถังในหมู่บ้านจากบ้านนายพอโช 6) ผู้เข้าร่วมโครงการและผู้วิจัยร่วมกันจัดทำชั้นกรองน้ำโดยจัดทำตามขั้นตอน ดังนี้ ขั้นตอนที่ 1 นำสำลีใส่ลงในขวดน้ำขนาด 1.5 มิลลิลิตร (ml) ขั้นตอนที่ 2 นำถ่านไม้ไผ่ใส่ลงชั้นที่ 2

5 ขั้นตอนที่ 3 นำทรายละเอียดใส่ลงชั้นที่ 3 ขั้นตอนที่ 4 นำทรายหยาบใส่ลงในชั้นที่ 4 ขั้นตอนที่ 5 นำกรวดใส่ลงในชั้นที่ 5

6 ขั้นตอนที่ 6 นำหินใส่ลงในชั้นที่ 6 นำวัสดุบรรจุครบตามชั้นกรองน้ำ จำนวน 5 ชุด 7) ผลการสำรวจคุณภาพนำจากแหล่งน้ำต่าง ๆ ด้วยเครื่องมือ (TDS-3 Meter) ก่อนผ่านเครื่อง กรองน้ำที่ทำขึ้น เรียงลำดับได้คุณภาพน้ำ ดังนี้ 7.1) แหล่งน้ำที่ 4 ลำห้วยบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะใส มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 154 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับดี 7.2) แหล่งน้ำที่ 1 สระน้ำท้ายหมู่บ้านบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะใส มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 157 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับดี 7.3) แหล่งน้ำที่ 5 บ่อน้ำบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะใส มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 174 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับดี 7.4) แหล่งน้ำที่ 3 อ่างเก็บน้ำบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะสีดำ มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 181 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับดี

7 7.5) แหล่งน้ำที่ 2 สระน้ำบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะสีเหลือง มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 247 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับดี 8) นำวัสดุอุปกรณ์ไปทำความสะอาดให้สะอาดที่สุด 9) จัดทำชั้นกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติจำนวน 5 ชุด

8 10) ทำการทดลองโดยใส่น้ำจากแหล่งน้ำ 5 แหล่งน้ำ ลงในชุดกรองน้ำ จำนวน 5 ชุด 11) วัดค่าคุณภาพน้ำหลังจากผ่านชั้นกรองน้ำ โดยการนำเครื่องมือ (TDS-3 Meter) จุ่มลงในน้ำ ระยะเวลา 2 นาที และปรากฏค่าขึ้นที่หน้าจอ ผลการทดลองเรียงลำดับคุณภาพน้ำจากแหล่งน้ำ ได้ดังนี้ 11.1) แหล่งน้ำที่ 1 สระน้ำท้ายหมู่บ้านบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะใสขึ้น มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 79 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับมาก 11.2) แหล่งน้ำที่ 2 สระน้ำบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะสีใสขึ้น มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 87 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับมาก 11.3) แหล่งน้ำที่ 4 ลำห้วยบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะใสขึ้น มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 110 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับมาก 11.4) แหล่งน้ำที่ 5 บ่อน้ำบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะใสขึ้น มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ ที่ 124 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับมาก 11.5) แหล่งน้ำที่ 3 อ่างเก็บน้ำบ้านวังขะโด๊ะ สีของน้ำ มีลักษณะสีใสขึ้น มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ที่ 141 ppm คุณภาพน้ำเหมาะสำหรับดื่มในระดับมาก 7. ผลการดำเนินงาน ผู้วัจัยตามวัตถุประสงค์การวิจัยครั้งนี้ 7.1 วัตถุประสงค์ข้อที่ 1 เพื่อศึกษาการกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ เพื่อผลิตน้ำสะอาดใช้ในครัวเรือน ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้าน ได้ดังนี้ 7.1.1 จากการศึกษาวัสดุธรรมชาติYouTube และสัมภาษณ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น พบว่า ใน พื้นที่บ้านวังขะโด๊ะ มีวัสดุที่มีคุณสมบัติและสามารถนำมาใช้ในการกรองน้ำ ประกอบด้วย 1) หิน ได้จากแม่น้ำในชุมชน 2) ทรายหยาบได้จากภูเขาในชุมชน 3) ถ่านจากไม้ไผ่ที่เผาในถังในหมู่บ้านจากบ้านนายพอโช ส่วนรายการที่ 4) ทรายละเอียดและ 5) กรวด ไม่มีในชุมชนต้องซื้อ

9 7.1.2 จัดทำชั้นกรองน้ำ ประกอบด้วยวัสดุธรรมชาติโดยใช้ขวดน้ำขนาด 1.5 มิลลิลิตร (ml) ทำเป็นเครื่องกรอง ดังนี้ ชั้นที่ 1 สำลี ชั้นที่ 2 ถ่านไม้ไผ่ ชั้นที่ 3 ทรายละเอียด ชั้นที่ 4 ทรายหยาบ ชั้นที่ 5 กรวด 7.2 วัตถุประสงค์ข้อที่ 2 เพื่อเปรียบเทียบ การวัดคุณภาพน้ำก่อนและหลังผ่านชั้นกรองน้ำจาก วัสดุธรรมชาติด้วยเครื่องเครื่องวัด (TDS-3 Meter) ตารางที่ 1 แสดงตุณภาพน้ำเปรียบเทียบน้ำก่อนกรองและหลังกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ ที่ แหล่งน้ำ ค่า TDS-3 Meter ก่อนกรอง (PPM) ค่า TDS-3 Meter หลังกรอง (PPM) ลำดับคุณภาพน้ำ 1 สระน้ำท้ายหมู่บ้านวังขะโด๊ะ 157 79 1 2 สระน้ำบ้านวังขะโด๊ะ 247 87 2 3 อ่างเก็บน้ำบ้านวังขะโด๊ะ 181 141 5 4 ลำห้วยบ้านวังขะโด๊ะ 154 110 3 5 บ่อน้ำบ้านวังขะโด๊ะ 174 124 4 จากตารางที่ 1 พบว่า แหล่งน้ำที่ผ่านชั้นกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ จำนวน 5 แหล่งน้ำ มีค่า (TDS-3 Meter) อยู่ในระดับต่ำกว่าก่อนผ่านชั้นกรองน้ำจากวัสดุธรรมชาติ ระหว่าง 50-150 ppm คุณภาพน้ำเหมาะ สำหรับดื่มในระดับมากที่สุด เรียงลำดับคุณภาพน้ำที่เหมาะสำหรับดื่มจากมากไปหาน้อยได้ดังนี้ 1) แหล่งน้ำที่ 1 สระน้ำท้ายหมู่บ้านวังขะโด๊ะ 2) แหล่งน้ำที่ 2 สระน้ำบ้านวังขะโด๊ะ 3) แหล่งน้ำที่ 4 ลำห้วยบ้านวังขะโด๊ะ 4) แหล่งน้ำที่ 5 บ่อน้ำบ้านวังขะโด๊ะ และแหล่งน้ำที่ 3 อ่างเก็บน้ำบ้านวังขะโด๊ะ 8. ข้อเสนอแนะ 8.1 ข้อเสนอแนะเป็นผลสืบเนื่องมาจากข้อค้นพบของการวิจัย การวิจัยในครั้งนี้ยังมีข้อจำกัดในเรื่องวัสดุที่นำมาทดลองเนื่องจากขนาดของเครื่องกรองและวัสดุ ที่นำมากรองอาจจะมีขนาดเล็กและแคบ ทำให้คุณภาพน้ำที่ออกมาอาจจะยังไม่ใสสะอาดเท่าที่ควร 8.2 ข้อเสนอแนะเพื่อการนำผลการวิจัยไปใช้ เป็นรูปธรรมสามารถนำไปใช้ได้จริง การวิจัยในครั้งต่อไป ผู้วิจัยจะเพิ่มขนาดของเครื่องกรองให้ใหญ่ขึ้นและกว้างเพื่อประสิทธิภาพใน การกรองน้ำ 8.3 ข้อเสนอแนะในการทำวิจัยครั้งต่อไป เป็นรูปธรรมสามารถนำไปใช้ได้จริง การวิจัยในครั้งต่อไป ผู้วิจัยจะขยายผลการวิจัยให้ครบทุกครัวเรือนต้องมีเครื่องกรองน้ำใช้ประจำ บ้านในหมู่บ้านวังขะโด๊ะ หมู่ที่ 1 ตำบลบ้องตี้ อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี

10 9. แหล่งอ้างอิง นายสุทรรศน์ เผ่าผาง (2563) ค่า TDS (Total dissolved solids) คืออะไร. จาก https://www.neonics.co.th/water-quality-testing/what-is-tds.html สืบค้นเมื่อ 15 มกราคม 2567

11