ผักบุ้ง

ตวั อยา่ ง

ถงึ ครแู ละผู้ปกครอง

เ ริ่มตน้ ด้วยการอา่ น ผกั บ้งุ ยอดส

หนังสือชุด เกษตรกรรมลองท�ำดู จัดท�ำข้ึนโดยมีวัตถุประสงค์เพ่ือให้เด็กและเยาวชนได้รู้จักผัก ผักบุ้งกินอร่อย มีวิตา
เรามาดกู นั วา่  ผักบ้งุ เป็นยาร
ผลไม้  ดอกไม้  และสัตว์  ซ่ึงเป็นสินค้าเกษตรที่มีความส�ำคัญต่อเศรษฐกิจของประเทศไทย  เนื้อหาในเล่ม
ประกอบด้วย 3 ส่วน ซ่ึงนำ� ไปสู่การเรยี นร้เู ร่อื งเกษตรกรรม โดยให้เด็กอา่ นและลงมือทำ� ดว้ ยตนเอง น�ำ้ ผักบงุ้ ขบั สำรพ

1 ใช้ผกั บุ้งนาประมาณ 3 ก

ส ่วนท ่ี 1 ความร้ทู ว่ั ไป  ้สายพนั ธผุ์ ักบ้งุ ผกั บงุ้ จนี 3 จากน้ันตม้ ผักบุ้งจนสกุ เป

แนะน�ำให้รู้จักผักบุ้ง  เริ่ม เราเคยสังเกตผักบุ้งที่กินกันหรือไม่ แล้วสงสัยบ้างไหมว่า ท�าไมผักบุ้งบางต้นท่ีน�ามากิน  เขียวอใ่อบนแ  เคปบ็นเผรักี ยบวุ้งยทา่ีนว�า  เใขบ้าแมลาจะาลก� าปตทร้้งินะไมเวที้ใสหศี เ้หจขีนีายยแวรลถ้อะึ งน 
ตงั้ แตล่ กั ษณะทว่ั ไป ลกั ษณะพเิ ศษ มียอดสีแดง บางต้นมียอดสีเขียว บางต้นมีล�าต้นและใบเรียวเล็ก แต่บางต้นก็ล�าต้นพอง
แหล่งก�ำเนิด ประวัติการเพาะปลูก อวบโต มใี บใหญ ่ ทเี่ ปน็ แบบนก้ี เ็ พราะผกั บงุ้ มหี ลากหลายพนั ธ ์ุ แตล่ ะพนั ธก์ุ ห็ นา้ ตาตา่ งกนั ไป 
และพนั ธผ์ุ กั บงุ้ ทป่ี ลกู ในประเทศไทย เมอื งไทยมีผักบุง้ ทีก่ นิ ไดอ้ ย่ ู 2 ชนิด คอื  ผกั บุ้งไทยและผักบ้งุ จนี

เน้ือหาส่วนน้ีช่วยปูพื้นฐาน ผักบงุ้ ไทย
ใหเ้ ข้าใจธรรมชาติของผักบุ้ง ซง่ึ นำ� ในอดีตผักบุ้งไทยหาเก็บได้ตามริมหนอง  คลอง  บึง  และท้องนา 
ไปประยุกต์ใช้ในการเพาะปลูกได้ ทว่ั ไป  ตอ่ มาเมือ่ นยิ มกินกนั มากข้นึ  เกษตรกรได้ปลูกเพอื่ นา� มาขายตาม
ท้องตลาด จา� แนกย่อยได้อีก 2 ชนิด คือ ผักบุ้งน้�าและผกั บุ้งนา
ัตวอ ่ยาง ไต้หวัน  ต่อมาได้ปรับปรุงพัฒนาพันธุ์  โดยศูนย์วิจัย
และพฒั นาการเกษตรพจิ ติ ร โดยตง้ั ชอ่ื ใหมว่ า่  ผกั บงุ้ จนี  
พันธุ์พิจิตร 1  ปัจจุบันผักบุ้งจีนได้ถูกพัฒนาสายพันธุ์
ให้เหมาะสมกับสภาพภูมิอากาศประเทศไทยอีกหลาย
สายพันธ์ุ
ผกั บงุ้ จีน
เปน็ ผักบ้งุ ที่คนนยิ มกนิ มากที่สดุ

เพราะลา� ตน้ เลก็ กรอบอร่อย
รสชาตดิ ี ไมเ่ หมน็ เขียว
และไมม่ ยี าง
พันธ์พุ ิจิตร 1
ปุ่มหนาลมา� ต ใน้ บมแขี คนบาเดรสียมวา่�ยเาสวมชอูต4 ั้งผ6 วิ ไเมรยี่แบต กสแเี ขขยีนวงอทอ่ ี่โนค นไตม้มน่  ี
ผกั บุ้งน้�ำ ให้ผลผลิตสูง  เป็นที่ต้องการของตลาด  มีอายุเก็บเกี่ยว 
20-25 วนั
ลา� ตน้ โต อวบใหญ ่ มสี เี ขยี ว แผน่ ใบกวา้ งคลา้ ย
นา่ กิน รูปหัวใจ  เติบโตได้ดีในแหล่งน�้า  ล�าต้นทอดยอด  พนั ธย์ุ อดไผ่
ทั้งนน้ั เลย บนผิวน้�าเพ่ือรับแสงแดด  นิยมน�ามาใส่ก๋วยเตี๋ยว 
เย็นตาโฟ หรือแกงเทโพ ล�าต้นตั้งตรง  แข็งแรง  ผิวเรียบ  ไม่มีปุ่มหนาม 
ใบมีสีเขียวแคบเรียวเล็ก  เป็นผักบุ้งอีกพันธุ์ท่ีได้รับ
ความนยิ ม อายุเกบ็ เกีย่ ว 20-25 วัน

ผกั บงุ้ นำ พันธเุ์ ลศิ พันธ์ุ 

ล�าต้นเล็กเรียว  มีสีแดงม่วง  ล�าต้นแข็งแรง  ไม่มีปุ่มหนาม  แผ่นใบแคบเรียว
แผ่นใบเล็กคล้ายหัวลูกศรหรือหัวหอก  ยาว  มีสีเขียวอ่อน  ให้น�้าหนักดีจนเป็นที่ต้องการของ
ข้ึนได้ดีตามท้องนา  ล�าต้นทอดยอดไป ตลาด อายเุ กบ็ เกยี่ วประมาณ 25 วัน
ตามผิวหน้าดินที่ชื้นแฉะ  นิยมน�ามา
กินแกลม้ ส้มต�า 15

14

สอดแทรกภาพจริง ย�ำผกั บงุ้ กรอ๊ บกรอบ

“ย�ำผักบุ้งกร๊อบกรอบ” เมนูเด็ดท่ีอำจเปล่ียนใจคนท่ีไม่ชอบกินผักบุ้งให้หันมำกินได
ผกั บุ้งชุบแป้งทอดคลุกเคลำ้ นำ�้ ย�ำรสจัดจำ้ น ใครไดก้ ินเปน็ ต้องติดใจ

ส ่วนท ี่ 2 ลองทำ� ดู ผักบุง้ กร๊อบกรอบ เมนูน้ีใชผ้ กั บงุ้ จนี
เพราะเมอ่ื ชุบแปง้ ทอด
คู่มือการปลูกผักบุ้งท่ีเร่ิมต้ังแต่การเลือกพ้ืนท่ี  เลือกพันธุ์  วิธีปลูก ส่วนผสม จะกรอบนา่ กิน เค้ียวอร่อย
และดแู ล โรคและศตั รู การเกบ็ เก่ยี ว จนถึงการแปรรปู  และทำ� อาหาร กวา่ ผกั บ้งุ ไทยครับ
• ผักบ้งุ จีน 1 กำ�
เนื้อหาส่วนน้ีมีกรอบวัสดุ  อุปกรณ์  และเครื่องปรุงที่ต้องเตรียม • แป้งทอดกรอบ 100 กรัม
อธิบายวิธีการท�ำเป็นข้ันตอน  พร้อมภาพประกอบ  จึงใช้เป็นแนวทาง
การปฏบิ ตั ิได้ดี • นำ้� เย็น
• นำ�้ มนั พืช

1 หั่นผกั บุง้ เป็นท่อนสัน้  ๆ เลือก 2 ผสมแป้งทอดกรอบกับน�้าเยน็  คนให้ละลาย 
เอาแต่สว่ นยอดและตน้ ออ่ น แลว้ ใสผ่ ักบุ้งลงชุบ

3 ตั้งกระทะจนนา�้ มันร้อน น�าผกั บุ้งทอด 
ใหเ้ หลอื งกรอบ ตักขึน้ พกั ใหส้ ะเดด็ น�า้ มนั

36

สมนุ ไพร ทกุ สว่ นลว้ นเป็นยำ ส ่วนท่ี 3 เกร็ดความร้เู สริม
ไมเ่ ฉพาะลา� ตน้ และใบผกั บงุ้ ทน่ี า� มาท�าอาหารเทา่ นน้ั ท่เี ปน็ ยาได้ แตท่ ุกสว่ นของต้นผกั บงุ้ ใช้เปน็ ยาแก้
ามินและสารอาหารมากมาย ท้ังยังมีสรรพคุณเป็นยาสมุนไพร  อาการสายตาพร่ามัว ตาฟาง เบาหวาน รอ้ นใน ปวดศรี ษะ ท้องผกู และโรคนอนไม่หลบั สอดแทรกข้อมูลท่ีมีประโยชน์  เช่น
รักษาอาการอะไรไดบ้ ้าง คุณค่าทางโภชนาการ  วิธีการเลือกซื้อ  การ
ใบ-แกพ้ ิษคนั ตวั บงุ้ ใช้ผกั บงุ้ บ�ำบดั นำ�้ เสีย
ษ
เอาใบสดมาขยี้แล้วค้ันให้ได้ ช่วยให้เด็ก ๆ เห็นความส�ำคัญและ
ามอื ล้างให้สะอาด น�้าข้น ๆ ทาชโลมบริเวณที่มีอาการคัน น�ำไปเชื่อมโยงกับการใชช้ ีวิตประจำ� วันได้
จากตวั บ้งุ เนื้อหาสัน้  ๆ
อ่านเพลิน
ปอ่ื ย ยกหม้อลง 2 หน่ั ผักบุ้งเปน็ ชนิ้ เล็กใส่หม้อ เติมน�้าพอทว่ ม ดอก-แก้กลำก เกลอื้ น ล�ำต้น-ถอนพิษ
ตกั นา้� ตาลทรายแดงลงไป 1-3 ชอ้ นโตะ๊
อร่อย ใชด้ อกผักบงุ้ 10 ดอก ตา� ให้ แก้อาการเมารถเมาเรือได้ โดย
แถมสุขภาพดี ละเอยี ด น�ามาทาผิวหนงั บรเิ วณทม่ี ี กนิ สด ๆ หรอื คนั้ นา้� ดมื่ ทงั้ ยงั ชว่ ยแกพ้ ษิ
ดว้ ยนะ อาการวันละครั้งจนหาย ตะขาบโดยใช้ล�าต้นสด ๆ ต�าผสมเกลือ
พอกไว้ตรงแผล
รำก-แก้ปวดฟนั คนที่มอี าการทอ้ งผกู อดึ อัด
ไม่สบายตัว แนะน�าให้กนิ ผักบุ้งสด
ล้างรากผักบุ้งสดให้สะอาด หรือผักบงุ้ ลวก เพราะจะช่วยทา� ให้
แล้วต�าผสมน้�าส้มสายชูเล็กน้อย อจุ จาระนมิ่ ขบั ถ่ายตอนเชา้ ไดด้ ี
คั้นเอาน�้ามาบว้ นปาก ทั้งยังชว่ ยดดู ซบั สารพิษ
ในล�าไส้ดว้ ย
ัตวอ ่ยาง
4 เทแต่น�า้ ผกั บุง้ ใส่แกว้ ด่มื ตอนอนุ่ ๆ
ช่วยขับสารฟอรม์ าลินท่ตี กค้างในอาหาร
และผกั ผลไมต้ ่าง ๆ ได้

47

อธบิ ายวิธีปฏบิ ตั ิ ส านต่อด้วยการลงมอื ปฏิบัติ
เป็นข้ันตอน ครูและผู้ปกครองควรอ่านหนังสือเล่มน้ีร่วมกับเด็ก  เม่ืออ่าน
จบแลว้ ควรชกั ชวนและสนบั สนนุ ใหเ้ ดก็ ลงมอื ปลกู ผกั บงุ้ ดว้ ยตนเอง 
น้ำ� ย�ำ
ผักบุ้งใช้เวลาเจริญเติบโตประมาณ  20-25  วัน  ระหว่างน้ีควร
ด ้ 1• กุ้งสดแกะเปลือก 50 กรมั กระตุ้นให้เด็กสังเกตและจดบันทึกการเจริญเติบโตของผักบุ้ง  การ
ส่วนผสม ลวกกงุ้ สด  สังเกตเป็นพื้นฐานส�ำคัญของการเพาะปลูก  เพราะช่วยให้รู้ว่าพืชผัก
ในน�้าเดือดจนสุก   สมบรู ณ์ดีหรอื ไม่ หากมปี ญั หาหรือโรคระบาด ก็จะแกไ้ ขไดท้ นั
• หมสู บั  50 กรมั ตักขึน้ พกั ไว้
• น�ำ้ ปลำ ควรน�ำผลผลิตมาให้เด็กแปรรูปหรือท�ำอาหาร เพื่อสร้างความ
• นำ�้ ตำลทรำย ภูมิใจและเห็นประโยชน์ของการท�ำเกษตรกรรม  ซึ่งจะกระตุ้นให้เด็ก
• พริกขี้หนซู อย รกั และสนใจอาชพี เกษตรกรรมต่อไป
• หอมแดงซอย
• น้ำ� มะนำว

2 รวนหมสู บั ใหส้ ุก ตกั ใสช่ ามพกั ไว้ 3 ผสมน้า� ปลา นา�้ ตาลทราย พรกิ ขหี้ นูซอย 
หอมแดงซอย และนา้� มะนาว ชมิ รสตามชอบ

4 ใส่หมสู ับและกุ้งลวกสกุ ลงผสม 
แลว้ ตักท้ังหมดใส่ถว้ ย

5 จดั ผักบุ้งกรอบลงจาน เสิรฟ์ พร้อมนา้� ย�ารสเดด็

37

สารบญั

ความรทู้ ่ัวไป

รู้จักผักบุ้ง.........................................8 
ภูมิล�ำเนาของผักบุ้ง.........................10 
ผักบุ้งในประเทศไทย.......................12
สายพันธุ์ผักบุ้ง................................14 
ธรรมชาติของผักบุ้ง.........................16 
ัตวอ ่ยาง
ลองท�ำด:ู  ปลกู

ปลูกง่ายขายคล่อง...........................18
เตรียมตัวปลูกผักบุ้งจีน....................20 
ไดเ้ วลาลงมือปลกู ผกั บุง้ จีน...............22 
หมั่นดูแลต้นผักบุ้ง...........................24 
แมลงศัตรูและโรคของผักบุ้ง..........26 
ได้เวลาเก็บยอดผักบุ้ง......................28 
ผักบุ้งออกดอกพร้อมเกบ็ เมล็ด..........30 
ลองปลูกในกระถาง.........................32
ปฏิทินการปลูกผักบุ้ง.......................34

ัตวอ ่ยาง ลองท�ำด:ู ท�ำอาหาร

ย�ำผักบุ้งกร๊อบกรอบ.........................36
ผัดผักบุ้งฝอย...................................38

ลองทำ� ดู: แปรรปู

ลองท�ำผักบ้งุ ดอง............................40

เกรด็ ความรเู้ สริม

คุณค่าทางโภชนาการ.................42 
แนะวิธีเลือกซื้อผักบุ้ง..................44 
ผักบุ้งยอดสมุนไพร..........................46
ปุ๋ยน้�ำหมักจากผักบุ้ง.......................48
เรื่องน่ารู้เก่ียวกับผักบุ้ง....................50 

ร้จู ักผักบงุ้


8
 
วงศ์ผักบุ้ง  หรือ  Convolvulaceae  เป็นวงศ์พืช
วงศ์ผกั บุ้งผักบุ้งเป็นผักยอดนิยมของคนไทย หากินได้ตลอดปี มดี อก บางชนดิ กนิ ได้ บางชนิดมีพษิ กินไม่ได้ สว่ นมาก
เป็นไม้เล้ือยและไม้ล้มลุก  ยกตัวอย่างเช่น  ผักบุ้งจีน
แพร่พันธุ์ง่าย พบได้ทั่วไปทุกภูมิภาค ผักบุ้งมีหลายสายพันธุ์ ผักบุ้งไทย  ผักบุ้งทะเล  ชมจันทร์  เถาสะอึก  คอนสวรรค์
ทั้งชนิดกินได้และกินไม่ได้ ผักบุ้งท่ีเรากินน้ันจัดเป็นพืชกลุ่ม จิงจอ้  และมอร์นงิ กลอรี 
เดียวกับมอร์นิงกลอรีซึ่งกินไม่ได้และเป็นไม้ประดับปลูกไว้
เพ่ือความสวยงาม ในอดีตเรามักเก็บผักบุ้งตามธรรมชาติมา
กินแกล้มน้ำ� พรกิ  หรอื จะผัดจะแกงกไ็ ดเ้ ช่นกนั หากจะปลูกไว้

ตกินเองกท็ �ำง่าย ไดผ้ ลผลติ เร็ว
ใบ ัวมีสีเขียว ขอบใบเรียบ แต่ละข้ัวใบมี
อเพียงใบเดียว ใบเรียงตัวสลับซ้ายขวาตลอด ่าง ล�ำต้น 

ลำ� ตน้  รปู รา่ งใบคลา้ ยหอก มที งั้ แบบใบกวา้ ง

ยและใบแคบ แตกตา่ งกันตามสายพนั ธุ์

รูปร่างกลมเป็นปล้องกลวงคล้ายหลอด
ดูดน�้ำ  มีข้อปล้องเก็บอากาศไว้ภายใน  ผักบุ้ง
จึงลอยน�้ำได้  มีท้ังสีเขียวและสีม่วงข้ึนอยู่กับ
สายพันธุ์ ผิวของล�ำต้นมีท้ังแบบผิวเรียบและผิว
ขรุขระ  ล�ำต้นของผักบุ้งบางพันธุ์ทอดเล้ือยได้
ท้ังบนดนิ และผวิ นำ้�

ดอก ตวั ดอกเป็นรูปกรวย กลีบเชื่อมติดกันเป็นแผ่น

ผลและเมลด็คล้ายปากแตร มีท้ังสีขาว สีม่วง และสีชมพูอ่อน ๆ 

อขึ้นอยู่กับสายพันธุ์  ดอกจะออกตรงซอกใบ เป็น

ดอกสมบูรณ์เพศ  คือมีเกสรเพศผู้และเกสรเพศเมีย

ยอยู่ภายในดอกเดียวกนั จึงผสมเกสรได้ด้วยตัวเอง
ผลหรือฝักผักบุ้งมีรูปร่างค่อนข้างกลม  บาง ราก า่ งผักบุ้งเป็นพืชล้มลุกท่ีมีรากแก้ว รากแขนง และรากฝอย 
สายพันธุ์ก็กลมรีคล้ายรูปไข่หรือแคปซูล  แต่ละ
ฝักมีเมล็ด  3-5  เมล็ด  เมื่อแก่จัดฝักและเมล็ดจะ
เปล่ียนเป็นสีน�้ำตาล  ซึ่งจะงอกเป็นต้นใหม่ได้เม่ือ
ร่วงลงดิน และมีความชน้ื เพยี งพอ

รากแก้วจะหยั่งลึกลงดิน รากแขนงคอยดูดซึมอาหาร  รากฝอย
ของผักบุ้งจีนมีหน้าที่เกาะยึดและดูดซึมแร่ธาตุอาหารในดิน  ส่วน
รากฝอยผักบุ้งไทยที่อยู่ตามข้อปล้อง  เม่ือเล้ือยทอดยอดจะคอย
เกาะยดึ และดูดซมึ ธาตอุ าหารจากหนา้ ดนิ และตะกอนในนำ้�

9

ภมู ิล�ำเนาของผกั บุ้ง

ผกั บงุ้ เปน็ พชื โบราณทชี่ อบนำ้� และแสงแดด สนั นษิ ฐานวา่ มอี ายมุ าแลว้ เกอื บ 100 ลา้ นปี
แทบทุกประเทศท่ัวโลกท่ีอยู่ในเขตร้อนชื้นมักมีผักบุ้งพันธุ์พ้ืนเมืองแตกต่างกันไป มีท้ังแบบ
กินไดแ้ ละกินไมไ่ ด้ เรามาดกู นั ซวิ ่า พน้ื ท่ีเขตร้อนชื้นท่ัวโลกมผี กั บุ้งชนดิ ใดบ้าง

ัตวอ ่ยาง
ผกั บุ้งจากทวีปอเมริกา
ในประเทศสหรัฐอเมริกา
มอร์นิงกลอรี (morning glory) หรือ นยิ มปลกู มอรน์ งิ กลอรีประดับตามรั้ว
ผักบุ้งฝรั่ง  มีถ่ินก�ำเนิดอยู่ในแถบเขตร้อนทวีป และซุม้ ประตู ด้วยดอกที่บานตอนเช้า
อเมริกา  เช่น  ประเทศสหรัฐอเมริกา  ประเทศ จึงทำ� ให้เชื่อกนั วา่ จะนำ� ความสขุ และ
เม็กซิโก  ต่อมาได้ถูกน�ำมาปลูกเป็นไม้ประดับ
ตามสถานทตี่ า่ ง ๆ ทั่วโลก         ความเจริญรุง่ เรืองมาให้

10

ัตวอ ่ยางผักคงซินไช่
ผักคงซินไช่  มีถิ่นก�ำเนิดอยู่ในประเทศจีนและประเทศไต้หวัน  ในช่วง
สงครามโลกคร้ังท่ี  2  ทหารญี่ปุ่นนิยมน�ำมาปลูกเป็นเสบียงในประเทศสิงคโปร์
และพ้ืนท่ีแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เพราะปลูกง่าย ได้ผลผลิตเร็ว  ต่อมา 
แต่ละประเทศในแถบนี้ได้พัฒนาพันธุ์เพ่ือให้เหมาะสมกับสภาพพื้นท่ี  โดย
ประเทศไทยไดพ้ ัฒนาพันธ ์ุ แล้วต้ังชือ่ ผกั ชนดิ นี้วา่  “ผักบงุ้ จีน”

ผกั บงุ้ ริมทะเล
ผักบุ้งทะเลและผักบุ้งทะเลขาว มีถิ่นก�ำเนิดแทบทุกพื้นที่
ตามชายหาดเขตร้อนท่ัวโลก  ในประเทศไทยพบได้ตามชายฝั่ง
ทะเลภาคใต้และภาคตะวันออกเฉียงใต้  ผู้คนริมชายฝั่งนิยมน�ำ
มาโขลกพอกแผลแก้พษิ แมงกะพรุนไฟ  

11

ัตวอ ่ยางผักบ้งุ ในประเทศไทย

ผกั บงุ้ เปน็ ผกั ทอ่ี ยคู่ คู่ นไทยมาชา้ นาน เพราะดว้ ยสภาพภมู อิ ากาศของประเทศทรี่ อ้ นชน้ื
และมีแดดแรง ท�ำให้ผักบุ้งเติบโตและแพร่กระจายพันธุ์ได้ดี เราจึงพบผักบุ้งได้แทบทุกภาค
ทวั่ ประเทศ

ผักคู่คนไทย
ในสมัยก่อนคนไทยแทบไม่ต้องซ้ือผักบุ้งมากิน  เพราะ 
หาเกบ็ ไดต้ ามทอ้ งไรท่ อ้ งนา รมิ หนอง คลอง บงึ   ตอ่ มามบี นั ทกึ  
ทางประวัติศาสตร์สมัยอยุธยาตอนปลายว่า  พระเจ้าเอกทัศ
ได้มีค�ำส่ังลงโทษมหาดเล็กผู้แอบอ้างการเก็บภาษีคนขาย 
ผักบุ้งโดยอ้างพระนามของพระองค์  แสดงให้เห็นว่ามีการ
ซ้ือขายผักบุ้งตั้งแต่ยุคน้ัน  จนถึงปัจจุบันผักบุ้งก็ยังเป็นพืช
เศรษฐกจิ ท่สี �ำคญั

12