สมุนไพรไทย

ก

คำนำ

รายงานเลม่ นีเ้ ปน็ ส่วนหนึ่งของรายวชิ าหอ้ งสมุดและสารสนเทศ ชนั้ มัธยมศึกษาปีท4ี่ โดยมี
วตั ถปุ ระสงค์ในการศึกษาเกยี่ วกบั ประวตั คิ วามเปน็ มาของสมนุ ไพร ประโยชน์ของสมุนไพรและข้อเสยี ของ
สมุนไพรเพอื่ นำมาเป็นองค์ความรใู้ นการนำมาอ่าน

ผจู้ ัดทำหวังเป็นอย่างสงู ว่าผทู้ ไ่ี ด้อา่ นจะได้ประโยชนไ์ ม่มากกน็ ้อย หากมีข้อผิดพลาดประการใด
ต้องขออภัยมา ณ ท่ีน้ี

นางสาวจุตพิ ร พนู พัฒนสขุ
10 กมุ ภาพันธ์ 2565

สารบญั ข

หวั ข้อ หน้า

คำนำ ก
สารบัญ ข
บทนำ 1
ประวตั ิของสมุนไพร 2
ลักษณะของสมนุ ไพร 3
การเพาะเลี้ยงและการดูแล 5
การเกบ็ รักษาสมนุ ไพร 7
ประโยชนข์ องสมนุ ไพร 8
ข้อเสยี ของสมนุ ไพร 8
บทสรุป 10
บรรณานกุ รม 11

1

บทนำ

การใชป้ ระโยชนจ์ ากสมนุ ไพรไทยเป็นหนึง่ ในภูมิปัญญาของคนไทยทีไ่ ด้รบั การถ่ายทอดและสบื ทอดมา
จนถงึ ปจั จุบันเพราะเปน็ พชื ท่ีมีสรรพคณุ ในการรักษาโรค หรืออาการเจ็บป่วยต่าง ๆของมนุษย์
ในสมัยกอ่ นยา จะทำจากพืช สัตว์ และแรธ่ าตตุ า่ ง ๆ ตามสภาพธรรมชาติแต่ตอ่ มาได้มีววิ ัฒนากาปรับปรงุ
หรอื แปรสภาพโดยใช้เทคโนโลยใี หม่ ๆ การใชย้ าสมุนไพรจะสามารถรักษาโรคและอาการเจบ็ ปว่ ยไดห้ ลาย
อย่าง การพึ่งพาแพทยแ์ ผนไทยน้ัน ยงั มีความสำคัญตอ่ คนไทยเป็นจำนวนมาก การรักษาตนเองจะมขี ้อดีทเ่ี ป็นการ
รักษาอาการบาดเจ็บเบื้องต้นกอ่ นที่อาการจะกำเริบมากขน้ึ ทง้ั นี้การใช้สมนุ ไพรควรใช้ในปริมาณที่
เหมาะสมและถูกวธิ ี

2

ประวตั ขิ องสมุนไพร

สมนุ ไพร หมายถึง "ผลติ ผลธรรมชาติ ได้จาก พืช สตั ว์ และแรธ่ าตุ ทใี่ ช้เปน็ ยา หรอื ผสมกับสารอน่ื ตามตำรับยา
เพื่อบำบดั โรค บำรุง รา่ งกาย หรือใช้เป็นยาพิษ หากนำเอาสมุนไพรตั้งแตส่ องชนิดขนึ้ ไปมาผสมรวมกันซ่ึงจะ
เรยี กวา่ ยา ในตำรับยา นอกจากพืชสมนุ ไพรแลว้ ยงั อาจประกอบด้วยสตั วแ์ ละแรธ่ าตุอกี ด้วย เราเรยี กพืช สตั ว์
หรือแรธ่ าตุที่เป็นส่วนประกอบของยาน้ีว่า เภสัชวตั ถุ พชื สมุนไพรบางชนดิ เช่น เร่ว กระวาน กานพลู และ
จนั ทนเ์ ทศ เป็นต้น

สมุนไพร ตามพจนานุกรมฉบบั ราชบณั ฑิตยสถาน พ.ศ. 2525 หมายถึง พชื ท่ีใช้ทำเป็นเครื่องยา
สมุนไพรกำเนดิ มาจากธรรมชาติและมีความหมายต่อชีวติ มนุษยโ์ ดยเฉพาะ ในทางสขุ ภาพ อนั หมายถงึ ท้ังการ
ส่งเสริมสุขภาพและการรกั ษาโรค ความหมายของยาสมุนไพรในพระราชบัญญตั ยิ า พ.ศ. 2510 ได้ระบวุ ่า ยา
สมนุ ไพร หมายความว่า ยาที่ได้จากพฤกษาชาตสิ ตั ว์หรือแร่ธาตุ ซึ่งมไิ ด้ผสมปรงุ หรือแปรสภาพ เช่น พชื กย็ งั เป็น
สว่ นของราก ลำตน้ ใบ ดอก ผล ฯลฯ ซง่ึ มิได้ผ่านข้ันตอนการแปรรูปใด ๆ แต่ในทางการคา้ สมุนไพรมักจะถูก
ดดั แปลงในรูปแบบต่าง ๆ เชน่ ถกู ห่นั ให้เป็นชิ้นเล็กลง บดเป็นผงละเอียด หรืออดั เป็นแท่งแต่ในความรสู้ ึกของคน
ทว่ั ไปเม่ือกลา่ วถึงสมุนไพร มักนกึ ถึงเฉพาะต้นไม้ที่นำมาใช้เปน็ ยาเท่าน้นั

https://www.google.com/url?sa=i&url=https

3

ลักษณะของสมนุ ไพร

พชื สมนุ ไพร นน้ั ตง้ั แตโ่ บราณก็ทราบกันดีวา่ มีคุณค่าทางยามากมายซึ่ง เช่อื กันอีกดว้ ยว่า ตน้ พชื ต่าง ๆ กเ็ ปน็ พชื
ทีม่ ีสารทีเ่ ปน็ ตัวยาด้วยกนั ทัง้ สิ้นเพยี งแต่วา่ พชื ชนิดไหนจะมีคณุ ค่าทางยามากน้อยกว่ากันเท่านน้ั
พืชสมุนไพร แบ่งตามลักษณะประเภทไม้ได้ดังน้ี
1.ประเภทไมล้ ้มลกุ เช่น ฟ้าทะลายโจร ขิง ขม้นิ วา่ นหางจระเข้ หญ้าปักกงิ้ แมงลัก ว่านน้ำ

ฟ้าทะลายโจร

https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fwww.matichon.co.th
2.ประเภทไม้พุ่ม เชน่ พญายอ กระเจย๊ี บแดง เสลดพงั พอนตัวผู้ มะแวง้ ตน้ หญา้ หนวดแมว ทองพนั ชงั่

พญายอ

https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fwww.disthai.com

4

3.ประเภทไม้ต้น เช่น สะเดา ขี้เหล็ก อบเชย กานพลู มะขามแขก การบูร ฝรง่ั
สะเดา

https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fwww.bangkokbiznews.com
4.ประเภทไม้เถา เช่น มะแวง้ เครือ บอระเพด็ บวั บก พลู อัญชัน หางไหลแดง

มะแวง้ เครอื

https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fmedthai.com

5

พชื สมนุ ไพร หรอื ตวั ยาสมนุ ไพรน้ี แบง่ ออกเป็น 5 ประการ ดงั นี้
1.รปู ไดแ้ ก่ ใบไม้ ดอกไม้ เปลือกไม้ แก่นไม้กระพี้ไม้ รากไม้ เมล็ด
2.สี มองแลว้ เห็นวา่ เป็นสีเขยี วใบไม้ สีเหลอื ง สแี ดง สสี ม้ สีมว่ ง สีน้ำตาล สดี ำ
3.กล่นิ ใหร้ ู้วา่ มกี ลิ่น หอม เหมน็ หรือกลน่ิ อย่างไร
4.รส ให้รวู้ ่ามีรสอยา่ งไร รสจืด รสฝาด รสขม รสเค็ม รสหวาน รสเปรี้ยว รสเย็น
5.ชื่อ ต้องรูว้ ่ามีชอ่ื อะไรในพชื สมุนไพรน้ัน ๆ

การเพาะเล้ยี งและการดูแลรกั ษา

หลักการทวั่ ไปของการปลกู และบำรุงรกั ษาพืชท่วั ไปและพืชสมนุ ไพร ไมแ่ ตกต่างกัน แต่ความอุดมสมบรู ณ์ของพชื
สมนุ ไพร จะเปน็ เครื่องชบี้ อกคุณภาพของสมนุ ไพรได้ พืชสมุนไพรต้องการการปลกู และบำรงุ รกั ษาใกล้เคยี งกับ
ลักษณะธรราชาติของพืชสมนุ ไพรนน้ั มากทีส่ ดุ

การปลกู และการบำรุงรักษาพืชสมุนไพร โดยอาศัยวธิ กี ารทางวทิ ยาศาสตรใ์ นประเทศไทย ไม่จรงิ จงั เทา่ ท่ีควร บาง
ประเทศไดท้ ดลองเพอ่ื หาคำตอบว่า สภาพแวดล้อมอยา่ งไรจงึ จะทำให้สาระสำคญั ในพืชสมุนไพรชนดิ นัน้ ๆ มาก
ทสี่ ดุ ซง่ึ ต้องอาศยั ความร่วมมือมากกว่าหน่ึงหน่วยงาน หรือการหาคำตอบว่าวิธีการขยายพันธพุ์ ชื สมนุ ไพรแตล่ ะ
ชนิด จะทำอยา่ งไรจึงจะเหมาะสมและประหยัดมากท่สี ุด ในประเทศไทย หน่วยงานของกระทรวงเกษตรและ
สหกรณ์มีงานวิจัยดา้ นน้ีอยบู่ ้างและกำลงั คน้ ควา้ ต่อไป

การปลกู เปน็ การนำเอาสว่ นของพืช เช่น เมลด็ กิง่ หัว ผ่านการเพาะหรือการชำ หรือวิธีการอ่นื ๆ ใสล่ งในดิน
หรือวัสดุอ่ืนเพื่องอกหรือเจริญเตบิ โตต่อไป การปลกู ทำได้หลายวิธีคอื

6

1.การปลูกด้วยเมล็ดโดยตรง วิธนี ไ้ี มต่ ้องเพาะเป็นตน้ กลชล้มลุกและพชื อายสุ ้นั เช่น กะเพรา โหระพา ส่วนการ
หยอดลงหลมุ โดยตรงมักใชก้ ับพืชท่มี เี มล็ดใหญ่ เช่น ฟกั ทอง ละหงุ่ โดยหยอดในแต่ละหลุมมากว่าจำนวนตอ้ นท่ี
ต้องการ แลว้ ถอนออกภายหลงั

https://www.google.com/imgres?imgurl=http

2.การปลกู ด้วยต้นกลา้ หรือก่งิ ชำ ปลูกโดยการนำเมล็ด หรือก่งิ ชำปลกู ให้แข็งแรงดใี นถงุ พลาสติกหรือในกระถาง
แลว้ ย้ายปลูกในพ้นื ที่ท่ีต้องการ การยา้ ยต้นอ่อนจากภาชนะเดิมไปยงั พื้นท่ีทต่ี อ้ งการ ต้องไมท่ ำลายราก ถา้ เปน็
ถุงพลาสติกกใ็ ช้มดี กรดี ถุงออก ถ้าเป็นกระถาง ถอดกระถางออกโดยใช้มอื ดันรูกลมที่กน้ กระถาง ถ้าดนิ แนน่ มาก ให้
ใชเ้ สียมเซาะดินแล้วใชน้ ำ้ หลอ่ ก่อน จะทำให้ถอนง่ายขน้ึ หลุมท่เี ตรียมปลูกควรกว้างกว่ากระถางหรือถงุ พลาสติก
เลก็ นอ้ ย จึงทำให้ต้นอ่อนเจริญเตบิ โตได้สะดวก วางต้นไม้ใหร้ ะดบั รอยต่อระหวา่ งลำตน้ กับรากอยูเ่ สมอกับระดบั
ของขอบหลุมพอดี แลว้ กลบด้วยดนิ ร่วนซุย หรอื ดนิ รว่ มปนทราย กดดินใหแ้ นน่ พอประมาณ นำเศษไม้ใบหญ้ามา
คลุมไวร้ อบโคนตน้ เพื่อรักษาความชมุ่ ช้ืนและป้องกันแรงกระแทกเวลารดน้ำ หาไม้หลัก ซึ่งสงู มากกว่าต้นไมม้ าปัก
ไวข้ ้างๆ ผกู เชือกยดึ กับต้นไม้ คอยพยุงมให้ตน้ ไม้ล้มหรือโยกคลอนได้

7

3.การปลกู ดว้ ยหัว ปกติจะมีหวั ท่เี กิดจากราก และลำตน้ เรยี กชอ่ื แตกต่างกัน ในที่นจี้ ะรวมเรยี กเปน็ หวั หมด โดย
ไมแ่ ยกรายละเอียดไว้ สำหรบั การปลูกไมป้ ระเภทหวั ควรปลูกในทีร่ ะบายนำ้ ได้ดี มฉิ ะน้ันจะเน่าได้ การปลกู โดย
การฝังหัวให้ลกึ พอประมาณ (ปกตลิ ึกไม่เกิน 3 เท่าของความกวา้ งหัว) กดดินให้แน่นพอสมควร คลมุ แปลงปลูกด้วย
ฟาง หรอื หญ้าแหง้ เชน่ การปลกู หอม กระเทียม

https://www.google.com/imgres?imgurl=https

การเก็บรกั ษาสมุนไพร

1.ควรเก็บยาสมุนไพรไวใ้ นทแี่ หง้ และเยน็ สถานทีเ่ กบ็ สมนุ ไพรน้ันตอ้ งมีอากาศถ่ายเทสะดวกเพื่อขับไลค่ วามอับชืน้
ที่อาจจะก่อให้เกิดเชือ้ ราในสมนุ ไพรได้
2.สมุนไพรท่ีจะเก็บรกั ษานนั้ ต้องแหง้ ไมเ่ ปยี กช้นื หากเสย่ี งต่อการขึน้ ราได้ ควรนำสมนุ ไพรนั้นออกมาตากแดดอยา่ ง
สมำ่ เสมอ
3.ในการเกบ็ สมนุ ไพรน้ันควรแยกประเภทของสมุนไพรในการรกั ษาโรค เพ่ือป้องกนั การหยบิ ยาผดิ ซ่ึงอาจจะ
ก่อใหเ้ กดิ อนั ตรายได้

4.ควรตรวจดูความเรยี บร้อยในการเก็บสมนุ ไพรบ่อย ๆ วา่ มีสัตวห์ รือแมลงต่าง ๆ เข้าไปทำลายหรือก่อความ

เสยี หายกับสมนุ ไพรท่ีเก็บรักษาหรอื ไม่ ถา้ มคี วรหาทางป้องกนั เพ่ือรักษาคุณภาพของสมุนไพร.

8

ประโยชนข์ องสมุนไพร

ราคาถูกกว่ายาแผนใหม่ (ยาแผนปจั จุบนั ) มาก
มีพษิ และผลข้างเคียงน้อยกว่ายาแผนใหม่
สมนุ ไพรบางชนดิ เปน็ ทงั้ อาหารและยาด้วย
ไมต่ ้องซ้ือหา สามารถปลูกได้เองในบา้
เหมาะกบั คนสว่ นใหญ่ เพราะสามารถนำมาใชไ้ ด้เอง เมื่อรู้จักวิธใี ช
ชว่ ยลดดลุ ยก์ ารคา้ ในการส่งั ยาจากตา่ งประเทศ
ทำให้คนเหน็ คุณค่า และกลับมาดำเนนิ ชีวติ ใกลช้ ดิ ธรรมชาตมิ ากขนึ้
ทำให้เกิดความภมู ิใจ ในวฒั นธรรม และคณุ คา่ ของความเป็นไทย เพื่อเปน็ การอนรุ ักษม์ รดกไทยในการสนับสนุนให้
ประชาชนช่วยตนเองในการใช้ยาสมนุ ไพรตามแบบแผนโบราณ

ขอ้ เสยี ของสมุนไพร

สมนุ ไพรขึ้นช่อื วา่ มปี ระโยชนใ์ นการรกั ษาโรคภัยไข้เจ็บต่าง ๆ มากมาย แตใ่ นทางตรงกันขา้ ม สมนุ ไพรก็
สามารถใหโ้ ทษ และอันตรายแกผ่ ูใ้ ช้ได้ หากไม่รู้จักใช้ หรือใช้ไม่ถูกต้อง

โทษและอันตรายจากการใชส้ มนุ ไพร ซึ่งสามารถแยกออกเป็น 3 ประการ
1. อันตรายทีเ่ กิดจากโรคที่ขาดการรักษา เชน่
โรคความดนั โลหติ สูง โรคเบาหวาน หรอื โรคหดื ซ่งึ แพทย์ปัจจบุ ันยงั ไมส่ ามารถรกั ษาให้หายขาดได้ ชว่ ยได้เพยี ง
การใหย้ าเพอื่ บรรเทาอาการ และป้องกนั โรคแทรกซ้อน บางคนอาจทานยาจนเบื่อ เลยหยุดทานยา และหันมา
รกั ษาด้วยสมนุ ไพรแทน แตส่ มนุ ไพรหลายชนดิ อาจไมม่ ปี ระสทิ ธิภาพในการรักษาโรค

9

2. อันตรายที่เกิดจากฤทธิ์ของสมุนไพรโดยตรง
สมุนไพรหลายชนิดจะมีสารเคมีทีเ่ ปน็ พิษรา้ ยแรงปะปนอยู่ ถ้าได้รบั เขา้ ไปจะทำให้เกดิ อาการจากพษิ นัน้ ๆ เช่น
มะเกลือ ผลของมันเมื่อแก่เต็มท่จี นมีสดี ำ อาจจะมีสาร naphthalene ซง่ึ เปน็ พษิ ต่อประสาทตาโดยตรง หรอื ยีโ่ ถ
เราพบว่า มพี ิษอยู่ในใบของมัน หากไดร้ ับสารนี้จะทำให้หัวใจเตน้ ชา้ ลง และอาจหยุดได้
3. อันตรายจากสารเจือปนในสมนุ ไพร
ซ่ึงทางคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี ได้ทำการตรวจวิเคราะหย์ าสมนุ ไพร เพื่อหาสารเจอื ปนทีจ่ ะเปน็
อันตรายพบว่า ส่วนใหญจ่ ะมีส่วนผสมของ arsenic 60% และสาร steroids กวา่ 30% นอกจากน้นั ยังมีสาร
อันตรายอ่ืนๆ อีกมากมาย

arsenic ถอื ว่าเป็นยาอนั ตราย ในตำราแพทยโ์ บราณเช่ือวา่ สารนมี้ ีคณุ สมบัติกระตุ้นให้กระช่มุ กระชวย แต่ถ้ารับ
มากไปอาจจะเกดิ พิษได้ ซึง่ ผู้ป่วยทไ่ี ดร้ บั สารพิษนีอ้ าจมีโอกาสเป็นมะเร็งได้มากข้นึ ด้วย
steroids มคี ุณสมบัตบิ รรเทาอาการของโรคหลายชนิด หากใชน้ าน ๆ จะมีอาการข้างเคียง และอนั ตรายมาก หาก
ใชต้ ดิ ต่อกนั นานจะทำใหต้ ดิ ยา และถา้ หยุดยาเฉยี บพลนั อาจทำใหช้ อ็ คได้
สารปรอท หากมีผสมในสมนุ ไพร จะทำใหเ้ กดิ พิษ มีอาการปากเปอื่ ย เหงือกอักเสบ ไตวาย เป็นต้น
สารตะก่วั เปน็ ที่ร้จู ักกันดี ตะกวั่ เป็นพษิ ทำให้มีอาการปวดทอ้ ง โลหิตจาง กล้ามเนื้อออ่ นแรงจากปลายประสาท
ผิดปกติ เป็นต้น
นอกจากน้โี รคที่เป็นอาจไม่แสดงอาการชดั ทำใหเ้ ข้าใจวา่ โรคหายแลว้ จงึ หยุดการรกั ษาที่ถกู วิธีไป ซ่งึ นานไปโรค
เดิมอาจกลบั มากำเรบิ และสง่ ผลอันตรายต่อรา่ งกายได้

10

บทสรุป

ยาสมนุ ไพรมีอยหู่ ลากหลายชนิด แตล่ ะชนิดกม็ ีคณุ สมบัติของการรักษาโรคแตกต่างกนั ออกไปมากมายซงึ่ ยา
สมุนไพรท่ีถูกนำมาใช้ในการรักษาโรคต่างๆน้ันมมี าแต่สมัยโบราณ ผิดกับในปจั จุบันทส่ี ่วนมากมักจะใช้แผนปัจจบุ ัน
ที่ผลติ จากเคมีต่างๆตามเทคโนโลยที ีม่ กี ารพฒั นาขึน้ ทุกๆวนั หากเราศกึ ษาถงึ สรรพคุณของสมนุ ไพรต่างๆกจ็ ะทราบ
ได้ว่ายาสมนุ ไพรนั้นก็สามารถท่จี ะรักษาโรคไดเ้ ชน่ กนั

การใชส้ มุนไพรเปรียบเสมือนดาบสองคม สิ่งใดก็ตามที่มปี ระโยชน์มาก สงิ่ น้นั ก็อาจมีโทษได้เช่นกัน เพราะฉะน้นั
การใช้สมุนไพรก็ควรจะใชอ้ ย่างระมัดระวัง ศกึ ษาสรรพคณุ ใหเ้ ขา้ ใจอยา่ งถ่องแท้ หรือปรึกษาผรู้ ู้ ผ้เู ชย่ี วชาญก่อนใช้

11

บรรณานุกรม

Wikipedia (ไมร่ ะบุ) สมุนไพร สืบค้นเม่อื วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2565

https://th.m.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B8%B8%E0%B8
%99%E0%B9%84%E0%B8%9E%E0%B8%A3

rspg (ไมร่ ะบุ) สรรพคุณสมุนไพร200ชนิด สืบคน้ เม่ือวันท่ี 10 กุมภาพนั ธ์ 2565

http://www.rspg.or.th/plants_data/herbs/herbs1-11.htm

sites( 2013) ประโยชนข์ องสมุนไพร สบื ค้นเมือ่ วนั ท่ี 10 กมุ ภาพนั ธ์ 2565

https://sites.google.com/site/smunphirthiy2013/prayochn

rama Mahidol(ไมร่ ะบุ) โทษและอันตรายจากการใชส้ มนุ ไพร สบื ค้นเมอื่ วันท่ี 10 กุมภาพันธ์ 2565

https://www.rama.mahidol.ac.th/ramachannel/article/%E0%B9%82%E0%B8%97
%E0%B8%A9%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%AD%E0%B8%B
1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%
88%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9
%83%E0%B8%8A%E0%B9%89/

12