ประวัติศาสตร์​การศึกษาและผลิตครูในสังคมไทย

ววิ ฒั นาการการศกึ ษา

สมัยปฏริ ปู การศกึ ษา หลังการเปลย่ี นแปลงการปกครอง
(พ.ศ. 2412 - 2474) (พ.ศ. 2475 - ปจั จบุ ัน)

01

สมัยปฏริ ปู การศกึ ษา

•
•
•

รชั กาลท่ี 5

ปจั จยั ทมี่ ผี ลในการปฏิรปู การศึกษา

• แนวคิดและวิทยาการตา่ ง ๆ ของชาติตะวนั ตก ซ่ึงคณะมิชชนั นารไี ดน้ าวิทยาการ
เขา้ มาเผยแพร่

• ภัยจากการคุมคามของประเทศมหาอานาจ
• ความต้องการบคุ คลทม่ี ีความรคู้ วามสามารถเข้ามารบั ราชการ
• โครงสร้างของสงั คมไทยได้มกี ารเปลยี่ นแปลง โดยมกี ารเลกิ ทาสและมกี าร

ตดิ ต่อกับต่างประเทศมากขึน้
• การทพ่ี ระองค์ไดเ้ สดจ็ ตา่ งประเทศทั้งในเอเชียและยโุ รป ทาให้ได้แนวความคิด

เพื่อนามาปฏริ ูปการศกึ ษาและใช้เป็นแนวทางพัฒนาบ้านเมือง

การจดั ตง้ั สถานศกึ ษา

2414 2424 2427

จดั ตงั้ โรงเรยี นหลวงขน้ึ ใพระบรม ปรับปรุงโรงเรียนพระ จดั ตงั้ โรงเรียนหลวงสาหรับ
มหาราชวังเพอ่ื ฝึกคนให้เข้ารับราชการมี ตาหนกั สวนกุหลาบให้เป็น ราษฎรขึน้ หลายแห่งและแหง่
การสอนหนังสือไทยการคดิ เลขและ โรงเรยี นนายทหารมหาดเลก็ แรกคอื โรงเรยี นมหรรณพาราม
ขนบธรรมเนียมราชการ

12 4 56

จัดตัง้ โรงเรยี นสนุ นั ทาลยั ใน จัดตั้งโรงเรยี นแผนท่ี
พระบรมมหาราชวงั เป็นโรงเรียน
2425
2ส4ต2ร3ี

2435 2449

จัดตั้งโรงเรียนมูลศกึ ษาข้ึนในวัดทว่ั ไปท้งั ใน ย้ายโรงเรียนฝึกหัดครู ไปรวมกับโรงเรียน
กรุงเทพมหานครและหัวเมือง เพื่อขยาย
การศึกษาให้แพร่หลาย และต้ังโรงเรียน ฝึกหัดครูฝ่ังตะวันตก ปรับปรุงหลักสูตรให้
ฝึกหัดครูเป็นแห่งแรกท่ีตาบลโรงเลย้ี งเดก็
สูงข้ึนเป็น โรงเรียนฝึกหัดอาจารย์สอน

ห ลั ก สู ต ร 2 ปี รั บ นั ก เ รี ย น ที่ ส า เ ร็ จ

78 9 มัธยมศึกษา 11

10

ต้งั โรงเรยี นแพทยข์ ้ึน เรยี กวา่ นักเรียนฝึกหัดครูชุดแรก 3 คน ต้ังโรงเรียนฝึกหัดครูหญิงขึ้นเป็น
โรงเรยี นแพทยากร ส า เ ร็ จ ก า ร ศึ ก ษ า ไ ด้ รั บ ครัง้ แรกทีโ่ รงเรยี นเบญจมราชาลยั
ป ร ะ ก า ศ นี ย บั ต ร เ ป็ น ค รู ส อ น
2432 ภาษาไทยและภาษาอังกฤษ 2456

2437

การบรหิ ารการศกึ ษา

การจดั แบบเรียนหลักสตู รและการสอบไล่

พ.ศ. 2414 พ.ศ. 2431
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พระยาศรี กรมศกึ ษาธกิ าร จัดทาแบบเรยี นเรว็ ใชแ้ ทน
สุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) เรียบเรียง แบบเรยี นหลวงชดุ เดิม ผู้แต่งคอื พระองค์
แบบเรียนหลวงขน้ึ 1 เล่ม ชุดมลู บรรพกิจ เพ่ือ เจ้าดิศวรกมุ าร (กรมพระยาดารงราชานุ
ใชเ้ ปน็ บทหลกั สตู รวชิ าช้ันตน้ ภาพ) 1 ชดุ มี 3 เลม่

พ.ศ. 2427 พ.ศ. 2433
ประกาศใชพ้ ระราชบญั ญตั วิ ชิ า พ.ศ.
กาหนดหลักสูตรช้ันประโยคหนึ่ง โดยอนุโลม 2433 มผี ลทาให้หลกั สตู รภาษาไทยแบ่ง
ตามแบบเรียนหลวงหกเลม่ นับเป็นปีแรกท่ีจัด ออกเปน็ 3 ประโยค หลกั สตู ร
ให้มีการสอบไล่วิชาสามัญ และมีการกาหนด ภาษาอังกฤษแบง่ ออกเปน็ 6 ชน้ั
หลกั สตู รช้นั ประโยคสอง

พ.ศ. 2434

ไดแ้ ก้ไขการสอบไลจ่ ากเดิมปีละครงั้ เปน็ ปลี ะ 2 ครง้ั

รชั กาลท่ี 6

ปจั จัยท่ีมอี ทิ ธิพลต่อการจัดการศึกษา

● เพอ่ื ใหป้ ระเทศมีความเจรญิ ก้าวหน้าทดั เทยี มกบั นานาประเทศ
● พระองค์ทรงศกึ ษาวิชาการจากตา่ งประเทศ และเมือ่ เสด็จกลับมาแล้วพระองคไ์ ด้

ทรงนาเอาแบบอย่างและวิธีการทีเ่ ป็นประโยชนม์ าใช้เปน็ หลกั ในการปรบั ปรุง
การศกึ ษา
● มีความร้แู ละแนวคดิ เกีย่ วกับการปกครองประเทศในระบอบรัฐธรรมนูญในระบบ
รัฐสภา จึงมีความปรารถนาจะเปลีย่ นแปลงการปกครองไปเป็นระบอบ
ประชาธปิ ไตย
● ปัญหาอันเกิดจากคนล้นงานและคนละทิ้งอาชพี และถนิ่ ฐานเดิม มุ่งท่จี ะหนั เข้าสู่
อาชพี ราชการมากเกนิ ไป

วิวฒั นาการในการจดั การศกึ ษา

2453 2458

ประกาศตงั้ โรงเรยี นข้าราชการพลเรอื น มุ่งให้ประชาชนมีความรู้ทางด้านการทา
เพื่อฝึกคนเข้ารับราชการตามกระทรวง ม า ห า เ ลี้ ย ง ชี พ ต า ม อั ต ภ า พ ข อ ง ต น
ทบวง กรม พย าย ามที่ จะ เ ป ล่ีย น ค่านิย ม ข อ ง
ประชาชนไม่ใหม้ ่งุ ทีจ่ ะเข้ารบั ราชการ

12 34

ตงั้ กองลกู เสอื หรอื เสอื ป่า ยกฐานะโรงเรยี นขา้ ราชการพลเรือน
ขึ้นเปน็ คร้งั แรก ข้นึ เปน็ จุฬาลงกรณม์ หาวทิ ยาลยั
จดั ตั้งกองลกู เสอื หญงิ และอนุกาชาด
2454 โรงเรียนกุลสตรวี งั หลงั

2459

2461 กระทรวงธรรมการเปลี่ยนชอ่ื เปน็
กระทรวงศึกษาธกิ าร
ปรับปรุงและขยายฝึกหัดครูข้ึนโดยโอน
กลบั มาขึ้นกับกระทรวงศึกษาธิการ ซ่ึง ไดต้ ราพระราชบญั ญตั ปิ ระถมศกึ ษาขึ้น
เดิมเป็นแผนกหน่ึง ของ โรง เรี ย น มีการเรียกเกบ็ เงนิ ศึกษาพลีจากประชาชน
ขา้ ราชการพลเรอื น คนละ 1- 3 บาทเพ่อื นาไปใชจ้ า่ ยในการ
จัดดาเนินการประถมศกึ ษา
5
6
ประกาศใช้พระราชบัญญัติโรงเรียน
ราษฎร์ เพ่ือควบคุมให้อยู่ในความ ปรับปรุงโครงการศึกษาชาติ โดย
เปน็ ระเบยี บเรียบรอ้ ย วางโครงการศึกษาขนึ้ ใหม่เพ่อื สง่ เสริมให้
ทามาหาเลยี้ งชีพ นอกเหนือจากทาราชการ

2464

รชั กาลท่ี 7

ปัจจยั ทมี่ อี ทิ ธพิ ลต่อการจัดการศึกษา

• ปญั หาการเมืองที่เกิดขน้ึ ภายในประเทศ
• ปญั หาสบื เนือ่ งจากอิทธพิ ลจักรวรรดินิยมตะวนั ตก
• ปญั หาสืบเน่อื งจากภาวะเศรษฐกิจตกต่า
• ปัญหาสืบเน่อื งจากการประกาศใชก้ ฎหมายการศกึ ษา คือ

พระราชบญั ญตั ปิ ระถมศกึ ษา ทาใหก้ ารศกึ ษาแพรห่ ลายออกไป
แตข่ าดความพร้อมทางด้านงบประมาณการศกึ ษา

ววิ ัฒนาการในการจดั การศึกษา

2469 2474

เปลี่ยนช่ือกระทรวงศึกษาธิการเป็น ป รั บ ป รุ ง กร ะ ท ร ว ง ธ ร ร มกา ร เพ่ื อใ ห้
กระทรวงธรรมการอยา่ งเดมิ สอดคล้องกับภาวะเศรษฐกิจตกต่าของ
ประเทศ โดย ยุบกรมสามัญศึกษา และ
ยกเลิกระเบียบว่าด้วยการควบคมุ แบบเรียน

12 3

ยกเลิกการเก็บเงินศึกษาพลีโดยใช้
เ งิ น จ า ก ก ร ะ ท ร ว ง พ ร ะ ค ลั ง ม ห า
สมบัติอดุ หนนุ การศึกษาแทน

2473

02

การศึกษาสมยั การปกครอง

ระบอบรฐั ธรรมนญู

ปจั จัยที่มผี ลทีม่ อี ทิ ธพิ ลตอ่ การจดั การศึกษา

• นโยบายการจดั การศึกษาของคณะราษฎร์ ดงั จะเห็นไดจ้ ากคาแถลงนโยบาย
ของรฐั บาลพระยามโนปกรณน์ ิตธิ าดา พ.ศ. 2475 กลา่ วไว้ว่า “….การจดั การ
ศึกษาเพ่ือจะให้พลเมอื งไดม้ ีการศกึ ษาโดยแพรห่ ลาย กจ็ ะตอ้ งอนโุ ลมตาม
ระเบียบการปกครองท่ีใหเ้ ขา้ ลักษณะเกีย่ วกบั แผนเศรษฐกิจแหง่ ชาติ หลกั สตู ร
ของโรงเรียนและมหาวทิ ยาลัยจะตอ้ งขยายใหส้ ูงขน้ึ เทา่ เทียมอารยประเทศ ใน
การนีจ้ ะต้องเทียบหลกั สูตรของนานาประเทศ หลักสูตรใดสงู ถอื ตามหลกั สตู ร
นัน้ ”

• การเกดิ สงครามโลกครง้ั ทีส่ อง

วิวัฒนาการในการจัดการศึกษา

1. มกี ารประกาศใชแ้ ผนการศึกษาชาติ หลงั เปลีย่ นแปลงการปกครองเปน็ ระบอบ
ประชาธิปไตยแล้ว โดยจดั ตั้งคณะกรรมการการศกึ ษาและทรงพระกรุณาโปรดเกลา้ ๆ ให้
ตั้งสภาการศึกษา พ.ศ. 2475 ประกาศใชแ้ ผนการศกึ ษาชาติ ตอ่ มามกี ารปรับปรงุ การจดั
การศกึ ษาภาคบังคบั จาก 6 ปี เหลอื 4 ปี และประกาศใชแ้ ผนการศกึ ษาชาติ พ.ศ. 2479

2. การมอบใหท้ ้องถิ่นจดั การศึกษา พ.ศ. 2476 และยกฐานะท้องถิน่ ขึ้นเป็นเทศบาลตรา
พระราชบัญญตั ิเทศบาลข้ึน และเทศบาลได้จดั การศกึ ษาอยา่ งแท้จรงิ ใน พ.ศ. 2478

3. การปรบั ปรงุ หนว่ ยงานท่มี ีสว่ นรบั ผดิ ชอบในการจัดการศึกษาและเหตุการณส์ าคัญทาง
การศึกษา ดังเช่น

เหตกุ ารณ์สาคญั ทางการศึกษา

2476 2 2478 4

ปรับปรุงส่วนราชการในกระทรวง ประกาศใช้พระราชบัญญัติ
ธ ร ร ม ก า ร แ ล ะ ป ร ะ ก า ศ ตั้ ง ประถมศกึ ษาทั่วประเทศ
มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตรแ์ ละการเมอื ง
3
1

โอนคณะนิติศาสตร์ในจุฬาลงกรณ์ ประกาศใช้พระราชบัญญัติ
ม ห า วิ ท ย า ลั ย ไ ป ส ม ท บ กั บ ครพู ทุ ธศักราช 2488
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมอื ง
2488
2477

2494 2520

มีการประกาศใชแ้ ผนการ ประกาศใชแ้ ผนการศึกษา
ศึกษาแหง่ ชาติ ฉบับที่ 1 แห่งชาติ ฉบับที่ 3

56 7 8

ประกาศใชแ้ ผนการศึกษา ใช้แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.
แหง่ ชาติ ฉบบั ท่ี 2 2535 ฉบับท่ี 4 และ พระราชบัญญัติ
การศกึ ษาแหง่ ชาติ พ.ศ. 2542

2503 ปัจจบุ นั

วิวัฒนาการในการจัดการศึกษา

การปฏิวัตเิ มอื่ เดอื นตลุ าคม 2501 ไดม้ ีการจัดทาและนาแผนพัฒนาเศรษฐกิจและ
สงั คมมาใช้ ซงึ่ ต่อมาได้ยุบเลิกและจัดตัง้ สภาการศกึ ษา
สภาการศึกษาได้พจิ ารณาเสนอแผนการศกึ ษาแหง่ ชาติ พ.ศ. 2503 ข้นึ มา เป็น
ผลใหก้ ารศึกษาในระยะหลงั ได้เปลี่ยนไปอยา่ งมาก
การศกึ ษาไดข้ ยายตวั ขนึ้ ทุกระดบั เพราะประเทศกาลังอยใู่ นระหวา่ งการพฒั นา
จงึ จาเปน็ จะตอ้ งสง่ เสรมิ ใหพ้ ลเมืองได้รบั การศกึ ษาทด่ี ขี น้ึ รฐั บาลจงึ ไดใ้ ห้สภา
พฒั นาเศรษฐกจิ และสงั คมแห่งชาติจดั ทาแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสงั คมแห่งชาติ
การจัดการศึกษาในปัจจุบันไดม้ งุ่ ยดึ แนวนโยบายทส่ี อดคล้องกบั แผนพัฒนา
เศรษฐกิจและสังคมแหง่ ชาตฉิ บบั ที่ 9 (พ.ศ.2545- พ.ศ. 2549)

การจดั การศกึ ษา

มีการขยายสถานศกึ ษาท้ังในสว่ นกลางและส่วนภมู ิภาค โดยเฉพาะในส่วนภมู ภิ าค เชน่

2503 2514

เรม่ิ กอ่ สร้างและจัดต้ัง จดั ตัง้ มหาวิทยาลัยรามคาแหง
มหาวิทยาลยั เชียงใหม่ และรบั นสิ ิตใน เป็นมหาวทิ ยาลัยเปดิ แหง่ แรก

ปี พ.ศ. 2507

2509 2521

เริ่มกอ่ สร้างมหาวทิ ยาลัยสงขลานครนิ ทร์ ต้ังมหาวิทยาลยั สุโขทยั
ในภาคใต้ เน่ืองจากมผี ้สู นใจศกึ ษาใน ธรรมาธริ าชเป็น

ระดับอดุ มศกึ ษามากขนึ้ ในปี มหาวทิ ยาลยั เปดิ แหง่ ทีส่ อง

“ ค ว า ม เ ค ล่ื อ น ไ ห ว ใ น ท า ง ก า ร ศึ ก ษ า ไ ด้ นา ไ ป สู่ แ น ว คิ ด
ก า ร พั ฒ น า ร ะ บ บ ก า ร บ ริ ห า ร แ ล ะ ก า ร จั ด ก า ร ศึ ก ษ า ใ ห้
ส า ม า ร ถ พั ฒ น า ท รั พ ย า ก ร บุ ค ค ล ใ น ช า ติ ต า ม แ น ว ท า ง
พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ .ศ. 2542 มีผล

ทา ใ ห้ โ ค ร ง ส ร้ า ง ก า ร บ ริ ห า ร ง า น แ ล ะ ก า ร จั ด
การศึกษาได้ปรับเปล่ียน ท้ังการจัดการเรียนการ
ส อ น ที่ เ น้ น ผู้ เ รี ย น เ ป็ น สา คั ญ ก า ร เ ปิ ด ส อ น ใ น ส า ข า วิ ช า
การและวิชาชีพมุ่งพัฒนาให้ผู้รอบรู้เป็นคนเก่ง คนดี

และใช้ชีวิตในสังคมอย่างมีความสุข ”

การปรับโครงสร้างการบรหิ ารการศกึ ษา

การปรบั โครงสรา้ งการบรหิ ารการศึกษาของกระทรวงศกึ ษาธกิ าร
ใหม่แบ่งออกเปน็ 4 สว่ น

• สภาการศึกษา
• สานกั งานคณะกรรมการการศกึ ษาขนั้ พื้นฐาน
• สานักงานคณะกรรมการการอดุ มศกึ ษา
• สานักงานคณะกรรมการการอาชวี ศกึ ษา