การไหว้ครูทางด้านนาฏศิลป์

รายงาน
เร่อื ง การไหวค้ รูทางดา้ นนาฏศลิ ป์

จดั ทำโดย
นางสาว วลิ าสินี เนตรสาร 022 (นาฏศิลป์ศกึ ษา)

เสนอ
อาจารย์ ชัชญาภา วัฒนธรรม
รายงานน้เี ปน็ ส่วนหนงึ่ ของวชิ าวตั กรรมและเทคโนโลยดี จิ ติ อลเพื่อ

การศึกษา
ภาคเรยี นที่ 1 ปกี ารศกึ ษา 2565

มหาวิทยาลัยราชภฏั พระนคร

ก

คำนำ

รายงานฉบับนี้เปน็ สว่ นหน่ึงของวชิ านวัตกรรมและเทคโนโลยเี พอ่ื การศกึ ษาโดยมีจุดประสงค์
เพอ่ื งศึกษาพธิ ไี หวค้ รูนาฏศิลป์ ซงึ่ รายงานเล่มน้ีมเี น้ือหาเกี่ยวกบั ความร้ตู ่างๆผู้จดั ทำไดเ้ ลือกหวั ข้อนี้ใน
การทำรายงาน เนอ่ื งมาจากเป็นเร่อื งท่สี นใจและตอ้ งขอขอบคุณอาจารยช์ ชั ญาภา วฒั นาธรรม ผู้ให้
ความรแู้ ละแนวทางการศึกษา เพื่อนๆทกุ คนทใ่ี ห้ความรว่ มมอื และความช่วยเหลอื มาโดยตลอดผ้จู ัดทำ
หวังวา่ รายงานฉบับนจี้ ะให้ความรแู้ ละเปน็ ประโยชน์แก่ผ้อู า่ นทกุ ๆท่าน

ผจู้ ดั ทำ
นางสาว วลิ าสินี เนตรสาร

สารบญั ข

เรอ่ื ง หน้า

คำนำ ก
ข
สารบัญ
1
การไหว้ครูทางด้านนาฏศิลป์ 2
- ขน้ั ตอนท่ี 1 2
- ขนั้ ตอนที่ 2 3
- ขัน้ ตอนท่ี 3
5
บรรณานกุ รม

1

การไหวค้ รูทางดา้ นนาฏศิลป์

การไหว้ครู หรือการครอบ มอบ ดงั ทก่ี ล่าวถือกันอย่างเคร่งครดั ผทู้ ี่ไม่ได้ผา่ นการครอบ การมอบ จะ
ออกไปแสดงหรอื สอนใครหรือไปทำพธิ ีไหว้ครู ไม่ไดโ้ ดยเด็ดขาด ตามความเช่ือถอื ของศิลปนิ ทวั่ ๆไป หรอื เพลง
หนา้ พาทยใ์ ด ที่ครูไม่ได้ต่อให้ ถงึ แมต้ ัวเองเหน็ คนอื่นรำแล้วจำได้ กไ็ มส่ ามารถรำได้ ถ้าขืนรำไปก็อาจจะเป็นไป
ไดต้ ่างๆนานา เชน่ ปวดทอ้ ง ปวดหวั ตัวร้อน กระวนกระวายใจ บางคนสติฟ่นั เฟือนไปก็มี

นอกจากนแ้ี ล้วมขี ้อห้ามต่างๆอกี ตามทีเ่ ล่าสืบต่อกนั มามากมายหลายประการ เป็นตน้ ว่า ห้ามข้ึนบน
เตยี งเมอื่ ยังไม่ถึงการแสดง ห้ามเจาะทะลวงตาหรือแก้ไขหน้าโขนโดยลำพงั ห้ามนำอาวธุ ตา่ งๆ ทใี่ ชใ้ นการแสดง
ไปใชเ้ ลน่ กนั เมื่อนอกเวลาการแสดง หา้ มขา้ มอาวุธ ห้ามข้ามเคร่อื งดนตรี และอื่นๆอีกมากมาย เหล่านห้ี ากผู้
แสดงไม่ปฏบิ ัตติ ามกจ็ ะมีอาการเจบ็ ป่วยขึ้น โดยกะทนั หันในระหวา่ งการแสดงเช่น ปวดท้อง ปวดหัว แน่นจุกเสียด
โดยกะทนั หัน เมื่อเกิดปญั หาเหลา่ นีค้ รูมกั จะสันนฐิ านว่า เป็นเพราะผู้นัน้ ผดิ ครู ต้องจดุ ธูปขอขอขมาลาโทษ และ
อาการเหลา่ น้จี ะหายไป

ในปจั จบุ นั การมอบทา่ รำเพลงหนา้ พาทยต์ ่างๆของวทิ ยาลัยนาฏศลิ ป์ไดจ้ ดั เปน็ หลดั สตู รเปน็ ขนั้ ๆไป โดยมิได้
คำนงึ ถงึ ฝีไม้ลายมือ ความรู้ และบทบาทการแสดง ทุกคนมีสิทธิเท่าเทยี มกนั หมด สดุ แล้วแตใ่ คร จะมีปฏิภาณ
ไหวพรบิ ดี ถึงอยา่ งไรกม็ หี ลักเกณฑ์อยู่ว่า การมอบทีร่ ำหน้าพาทย์นัน้ จะรบั มอบตอ้ งเข้าพธิ คี รอบเสียกอ่ น จงึ จะ
มอบไดแ้ ละเม่ือรบั มอบแล้ว ผู้ได้จะเก็บวชิ าด้วยความเคารพบชู า หากดหู ม่นิ เหยียดหยามไม่เคารพ ภยั อาจเกิดได้
กบั ตัว หรอื มีอันเปน็ ไปต่างๆนานา

การแสดงมหรสพตา่ งๆ ไมว่ า่ จะเป็นการแสดงโขน – ละคร ก็ต้องมกี ารไหวค้ รู ซึ่งเป็นธรรมเนยี มปฏิบตั ิ
และถือเปน็ เคล็ดลางในการปฏบิ ัติ เพ่ือเครารพบชู าส่ิงศักด์ิสิทธ์ ท่ีเหล่าผศู้ กึ ษาทางนาฏศิลปเ์ รยี กวา่ ครู ไม่วา่ จะ
เปน็ เทพเจ้าบนสรวงสวรรค์ ตลอดจนพระครูฤษีผู้ทรงญาณ จะถือว่าผศู้ กึ ษาทางนาฏศลิ ป์จะเตม็ เปลีย่ มไปด้วย
ความกตัญญกู ตเวทตี ่อครูอาจารย์ เพราะถูกปลกู ฝังต้ังแตเ่ ริ่มเรียน ฉะนน้ั ก่อนทีจ่ ะทำการฝกึ หัดท่ารำทีเ่ รยี กกันว่า
การฝึกหดั เบ้ืองตน้ เชน่ เพลงช้า-เพลงเร็วของพระนาง การฝึกหดั แม่ท่าของยกั ษ์ ลิง ตลอดจนการฝกึ หัดดนตรี
น้นั ผู้ทีไ่ ด้รับการถ่ายทอดจากครู อาจารย์ จะนำดอกไม้ธปู เทยี นมาเคารพเบื้องต้นก่อน โดยครู อาจารย์ จะเป็น
ผู้กล่าวนำในสง่ิ ทเี่ ป็นมงคล เช่น ขอขมาลาโทษ ถ้าการฝึกหดั นัน้ มีสงิ่ ผดิ พลาด ขออภยั ด้วย ขณะเดยี วกันก็ขอให้
จดจำได้ทุกกระบวนท่า และเมอื่ มีการซ้อมจนเกิดความชำนาญ พอท่จี ะออกแสดงเปน็ เสนายักษ์ เสนาลิง นาง
กำนลั หรอื ทางดนตรรี ว่ มวงบรรเลงโหมโรงได้จบ ก็ตอ้ งทำการไหว้ครูและมอบเสยี ก่อน

การจดั พธิ ไี หว้ครูได้กำหนดให้ ทำการในวนั พฤหัสบดี ซ่งึ ถือวา่ เปน็ วนั ครู เนือ่ งจากครู อาจารยท์ างด้าน
นาฏศิลป์- ดนตรไี ทย ถือวา่ หน้าพาทยต์ ่างๆ เพลงและท่ารำมคี วามศักดิ์สทิ ธ์ิเป็นพเิ ศษ นัน้ ผแู้ สดงและผูบ้ รรเลง
จะตอ้ งผ่านการไหว้ครู และครอบเสียก่อน มฉิ ะนน้ั จะถอื ว่า ผิดครู หรอื แรงครู ด้วยเหตุน้วี ิทยาลัยนาฏ
ศิลป จึงกำหนดพิธีไหว้ครูและพธิ คี รอบข้ึนเป็นงานประจำปปี ลี ะ๑ ครั้ง ฉะนัน้ ก่อนถงึ วันไหวค้ รู ทางวิทยาลยั นาฏ
ศลิ ปจะต้องจดั เตรียมสถานท่ี จัดศีรษะครู อาจารย์ มาตงั้ จดั หาเคร่ืองสงั เวย พอถงึ วนั พฤหัสทุกสงิ่ ทุกอย่างพร้อม

2

ทีจ่ ะประกอยพธิ ีได้ ต้องมีการประกอบพิธกี รรมทางศาสนา คอื พิธสี งฆ์ พระสงฆเ์ จริญพุทธมนต์ เลีย้ งอาหาร
พระสงฆ์ เสรจ็ แล้วอนโุ มทนาอุทศิ ส่วนบุญส่วนกุศล ให้แก่ครู อาจารย์ ตลอดจนเทพยาดาต่างๆ ต่อจากนั้นก็เริม
พธิ ไี หว้ครู การไหว้ครนู ัน้ ผเู้ ปน็ ประธานประกอบพิธไี หวค้ รู ได้จดั ขัน้ ตอนไว้ดงั น้ี

ข้ันตอนที่ ๑ เชิญประธานในงานจุดธูปเทยี นบูชาพระรัตนตรยั ปพ่ี าทย์บรรเลงเพลงสาธกุ าร ซง่ึ หมายถึง
การบชู าพระรตั นตรัย

ขั้นตอนท่ี ๒ ประธานผ้ปู ระกอบพิธไี หว้ครู ซง่ึ แต่งชดุ ขาวเข้ามาก็เรมิ่ ตน้ พิธี โดยเรียกเพลงหนา้ พาทย์
ตามระดับดังนี้ (ช่วงนส้ี มมุติผนู้ ำพิธนี ั้นเปน็ ผ้อู ่านโองการโดยการเชิญเทพยาดา ครู อาจารย์ ซึง่ เปรียบเสมือน
พราหมณผ์ ู้ประกอบพิธีหลวง)

๑. หนา้ พาทย์พราหมณ์ เข้าผปู้ ระจำพิธเี ดินเข้าประจำพิธี

๒. มหาฤกษ์ จดุ เทยี นชัย

๓. สาธุการกลอง นมัสการพระรตั นตรัยและนอ้ มระลกึ ถงึ คุณอาจารย์

๔. ตระเทวาประสิทธิ์ การเชญิ เทวดา

๕. โหมโรง เปน็ การโหมโรงเพลงช้า เพลงเร็วจนจบ

๖. ตระเชญิ เป็นการเชิญ ครู อาจารยม์ าร่วมพธิ ี

๗. ตระพระนารายณ์ เปน็ การเชญิ พระนารายณ์

๙. คุกพาทย์ เชิญครูยักษ์ใหญ่

๑๐. ตระพระประโคนทพั เชญิ พระประคุณธรรม

๑๑. เสมอเถร เชญิ พระฤษตี ่างๆ

๑๒. เหาะ การเดนิ ทางของเทวานางฟา้

๑๓. โคมเวยี น เทวดานางฟา้ มาร่วมประชมุ ในพิธี

๑๔. ชา้ เพลงเร็ว เชิญครพู ระนาง

๑๕. แผละ เชญิ ครูพญาครุฑ

๑๖. โล้ เชิญบรรดาครู อาจารยส์ ญั จรทางนำ้

3

๑๗. กราวนอก เชญิ ครลู งิ

๑๘. รุกร้น เดนิ ทางมาเปน็ ขบวนใหญ่

๑๙. เสมอข้ามสมุทร เดนิ ทางเป็นกองทัพ

๒๐. บาทสกุณี เชญิ ครพู ระ

๒๑. กราวใน เชิญครยู ักษ์

๒๒. เสมอมาร เชิญพญายกั ษ์ใหญ่

๒๓. เสมอผี เชญิ ภตู ผีปศี าจ

๒๔. พระพิราบเตม็ องค์ เชิญครูพระพิราบ

๒๕. ตระสันนบิ าต เชิญครู อาจารย์ ตลอดจนเทวดานาฟา้ เข้าร่วมพธิ ี

๒๖. เชิด เทวดา นางฟา้ เดนิ ทางมา

๒๘.น่ังกิน ครูกำลังเกนิ เคร่ืองสงั เวย

๒๙. เซน่ เหลา้ ครกู ำลงั เสพสุรา

หลังจากประธานไดก้ ำลงั อ่านโองการเชญิ เทพยดา ครู อาจารย์ มาสิงสถิตในพิธีและน่ังกนิ เครอื่ งสังเวย
กนั แล้ว ประธานในพธิ ีจะดำเนินการข้ันต่อไป

ขั้นตอนที่ ๓ ประธานในพธิ สี มมตุ ติ ัวเองเปน็ พระภรตฤษี โดยการอัญเชญิ ศรี ษะตวั เองถือไม้เท้าเดนิ
ออกมา และหนั หนา้ มาทางโต๊ะเครื่องสงั เวย และหนา้ ครูต่างๆ ปีพ่ าทยจ์ ะบรรเลงเพลงหนา้ พาทย์ ดำเนนิ
พราหมณ์ หรอื พราหมณเ์ ข้า สดุ แลว้ แต่ประธานพธิ ีจะเรียก เพราะประธานพิธีบางคนไม่ได้เพลงหนึ่งเพลงใด ก็
จะเรยี กเพลงที่ตนเองได้มา เม่อื รำเพลงจบ แลว้ ก็หันมาถามบรรดาสานุศิษย์ว่า บรรดาศษิ ย์เก่าและศิษยใ์ หม่มา
พร้อมกนั แล้วหรือ บรรดาสานุศิษยก์ ็จะขาดรับพร้อมกนั ว่า พรอ้ มแล้วเจ้าคะ – ครับ องค์พระฤษกี ข็ ้ึนประทบั บน
แท่น แลว้ กด็ ำเนินการตอ่ ไป คอื การมอบ การครอบ

ครอบ หมายถงึ ผู้ฝกึ จะต้องเขา้ พิธีไหวค้ รปู ระจำปี โดยจะต้องเตรยี ม ขนั น้ำ ผ้าเชด็ หนา้ เงนิ กำนลั ๑๒
บาท พร้อมดอกไมธ้ ปู เทียน นำเขา้ ไปกราบประธานไหวค้ รู ซงึ่ สมมุติเป็นครูใหญ่ หรือครูฤษี เมื่อประธานรับขนั
ดอกไมธ้ ูปเทยี น พร้อมกับเงินกำนลั แลว้ ประธานจะนำหนา้ เทริด พระพริ าบ , หนา้ ฤษี , หนา้ พระราม พระ

4

ลักษณ์ ยกขนึ้ ครอบศรี ษะแต่ละศรี ษะจนครบแล้วจงึ เจิมหน้า ทดั ใบไมเ้ งนิ ทอง นาถ ห่อดว้ ยหญา้ แพรกทดั หู มอบ
สายสิญจน์มงคลครอบศรี ษะ สุดท้ายพรมนำ้ มนต์ เปน็ อนั เสรจ็ พธิ คี รอบ

การมอบจะปฏบิ ัตเิ ช่นเดยี วกับการครอบ แตต่ อ้ งเพ่ิมเงินกำนัลเปน็ ๑๒ บาท จะได้รับมอบ คฑา , พระ
ขรรค์ , หอก , ศร ผู้รบั มอบก็จะอมุ้ อาวธุ ตา่ งๆนีถ้ ือออกไป กเ็ ป็นอนั วา่ ผู้ที่ได้รับมอบ ไปนัน้ สามารถเป็นครูผู้สอน
นาฏศิลป์ต่อไปได้ หรอื ว่าทา่ นใดเปน้ ครูเหน็ วา่ สมควรท่ีจะมอบวชิ าไหว้ครูให้ กจ็ ะมอบสมดุ ตำราใหไ้ วเ้ พ่ือ เป็น
ประธานไหว้ครูสบื กันไป เมื่อทำการครอบมอบเสร็จ แลว้ ลกู ศิษยห์ รือครู อาจารยผ์ เู้ ขา้ ร่วมพธิ ี จะทำการสรงนำ้
เทวรูป แลว้ ลกุ ข้ึนรำถวายมือตามวิชาเอกของตน เช่น ถา้ หดั เปน็ ตัวพระ ตัวนาง ก็รำเพลงชา้ - เพลงเร็ว ถ้าหัด
ยักษ์ ลิง ก็ออกรำกราวนอก กราวใน หรือ แมท่ ่ายักษ์ แม่ท่าลิง เพื่อเปน็ การแสดงวชิ า กึ่งคารวะครูไปในตัว

เมือ่ จบการมอบและครอบแล้ว พระฤษีก็จะเดินออกมายืน และกล่าวคำอำลาและใหศ้ ลี ให้พรแก่บรรดาลูก
ศิษย์ทุกคน และเดินออกจากโรงพธิ ดี ้วย เพลง พราหมณ์ออก และกต็ ิดตามด้วยเพลงหน้าพาทย์ ต่างๆ เช่น

๑.โปรยข้าวตอกดอกไม้ หมายถงึ ครแู ละศิษย์รำแลว้ โปรยขา้ วตอกดอกไม้เป็นการอวยชัย

๒.เชดิ หมายถึง ครกู ลับตามสำนักที่อยู่

๓.พระเจ้าลอยถาด หมายถึงเครอื่ งสงั เวยทีเ่ หลือ ก็ไปใสถ่ าดลอยไปเปน็ อาหารสตั วต์ ่อไป

๔.กราวรำ หมายถึง แสดงความยนิ ดที ่ีพิธีการลลุ ่วงไปดว้ ยดี

๕.เชดิ หมายถงึ เสรจ็ พิธกี าร

จากการท่ีกล่าวถึงเพลงหน้าพาทยป์ ระกอบพิธีไหว้ครู มขี ้อสงั เกตประการหนง่ึ ก็คือ การเรียนเพลงหน้า
พาทยข์ องผ้เู ปน็ ประธานจะเรียกไม่ค่อยจะเหมือนกัน เพราะผู้เป็นปรานประกอบพธิ ีแต่ละทา่ น ของกรมศิลปากรก็
ได้รับพระราชทานตำราเล่มเดียวกนั

จากสมเด็จพระเจา้ อย่หู วั องค์ปัจจุบัน ในคราวท่ีประกอบพิธีใหญ่ ณ สาลาดุสิดาลัย พระตำหนักจติ รดา
รโหฐาน ในวันพฤหัสบดี ท่ี ๒๕ ตลุ าคม ๒๕๓๗ นอกจากการเรยี กเพลงหนา้ พาทย์ทีไ่ มเ่ หมอื นกนั แล้ว ขนั้ ตอนใน
การดำเดินการประกอบพธิ ีไหว้ครกู ็ไม่คอ่ ยจะเหมือนกัน ต่างคนต่างมีความคดิ เป็นของตนเอง ฉะน้ันเพลงหนา้
พาทยป์ ระกอบพธิ ีไหว้ครู ยงั ไมม่ เี กณฑ์ที่ตายตัวในการประกอบพิธี การเรียกเพลงหนา้ พาทยป์ ะกอบพิธีไหว้
ครู เปน็ เพยี งแนวทางในการศึกษาพิธีกรรม ในการประกอบพธิ ไี หว้ครนู ั้นมีอะไรบา้ งเท่าน้ัน

5

บรรณานกุ รม

https://www.gotoknow.org/posts/519976