merged (pdf.io)

Das Kapital (Children’s Illustration Edition)
Copyright © 2018 by Li Xiaopeng & Pang Kun
Vietnam translation copyright © 2021 by ETS Data JSC.
Published by arrangement with Jieli Publishing House Co., Ltd. P.R.C.

ALL RIGHTS RESERVED.

TRI THỨC KINH ĐIỂN BẰNG TRANH: TƯ BẢN
Bản quyền tiếng Việt © Công ty Cổ phần Xuất bản và Dữ liệu ETS, 2021

Không phần nào trong xuất bản phẩm này được phép sao chép hay phát hành
dưới bất kỳ hình thức hoặc phương tiện nào mà không có sự cho phép trước bằng

văn bản của Công ty Cổ phần Xuất bản và Dữ liệu ETS.
Chúng tôi luôn mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp của quý vị độc giả

để sách ngày càng hoàn thiện hơn.

Góp ý về sách, liên hệ về bản thảo và bản dịch: [email protected]
Liên hệ hợp tác về nội dung số: [email protected]

Liên hệ hợp tác xuất bản & truyền thông trên sách: [email protected]
Các vấn đề về bản quyền, giới thiệu sách mới: [email protected]

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam

Li Xiaopeng
Tư bản : Dựa trên nguyên tác của Karl Marx / Viết lời: Li Xiaopeng ; Minh hoạ: Pang Kun ; Mặc Sinh

dịch. - H. : Dân trí ; Công ty Sách Alpha, 2021. - 152tr. ; 28cm. - (Tri thức kinh điển bằng tranh)
ISBN 9786043142600

1. Chủ nghĩa Mác 2. Tư bản luận 3. Kinh tế chính trị
335.412 - dc23

DTF0333p-CIP



Lời giới thiệu

Các tác phẩm làm phong phú tư tưởng hay lịch sử nhân loại như của
Plato, Aristotle hay Voltaire được coi là các tác phẩm kinh điển. Một số còn
trở thành cơ sở của lý luận khoa học (Của cải của các dân tộc hay Nguồn
gốc các loài). Số khác lại gây ra các sự kiện lịch sử chính trị trọng đại như
Tư bản; một số mở ra những lĩnh vực mới có ý nghĩa vô cùng to lớn như
Nguyên lý của Newton và Thuyết tương đối của Einstein; hoặc tinh hoa văn
học vĩ đại như tác phẩm của Shakespeare, Tolstoy. Các tác phẩm kinh điển
có một đặc điểm chung là đều phải trải qua thời gian dài khảo nghiệm, là
những khối vàng lấp lánh còn sót lại sau những thăng trầm của lịch sử. Bộ
sách Tư bản của Karl Marx và Friedrich Engels chính là một trong số đó.

Bộ Tư bản của Karl Marx phân tích về chủ nghĩa tư bản, về phương
thức sản xuất và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, đề cập đến nhiều vấn
đề trong kinh tế chính trị như tư bản, hàng hoá, tiền tệ, giá trị thặng dư,
tích lũy tư bản, tiền lương. Do vậy, đây là tác phẩm có khối lượng kiến thức
đồ sộ, không phải ai cũng có thể dễ dàng đọc và thấm nhuần.

Còn với Tri thức kinh điển bằng tranh: Tư bản, ETS đã dựa theo thói
quen đọc và tiếp thu của thiếu niên để biên soạn phiên bản phù hợi với
thiếu nhi, cùng với hàng trăm hình vẽ minh hoạ sinh động, hứa hẹn sẽ là
một cuốn sách vô cùng thích hợp cho các bạn nhỏ bước vào thế giới kinh
điển của Tư bản, mở ra tầm nhìn rộng lớn hơn, giúp các bạn tìm ra cảm
hứng, mở mang trí óc, theo đuổi giấc mơ ngay từ những năm tháng còn
niên thiếu, khám phá cuộc sống rộng lớn này từ điểm khởi đầu là những
tác phẩm kinh điển.

Với cuốn sách Tri thức kinh điển bằng tranh: Tư bản, các bạn nhỏ sẽ
được tìm hiểu về nhiều vấn đề liên quan đến tư bản: hàng hóa, tiền tệ; sự
chuyển hóa của tiền thành tư bản; sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối; sản
xuất giá trị thặng dư tương đối; tiền lương; quá trình tích lũy tư bản. Cuốn
sách còn giới thiệu những biến hóa hình thái của tư bản và tuần hoàn của
những biến đổi hình thái ấy; chu chuyển của tư bản; tái sản xuất và lưu
thông của tổng tư bản xã hội. Ngoài ra, tác phẩm còn chứa đựng toàn bộ
quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa như: sự chuyển hóa giá trị thặng dư
thành lợi nhuận và tỷ suất giá trị thặng dư thành tỷ suất lợi nhuận; sự

chuyển hóa lợi nhuận thành lợi nhuận trung bình; quy luật tỷ suất lợi
nhuận; sự chuyển hóa tư bản hàng hóa và tư bản tiền tệ thành tư bản
kinh doanh tiền tệ; sự phân chia lợi nhuận thành lợi tức và lợi nhuận
doanh nghiệp;…Tất cả những nội dung này đều được minh họa bằng
những hình ảnh thú vị, đầy màu sắc bằng lối ngôn ngữ rất trẻ thơ.

Với Tri thức kinh điển bằng tranh: Tư bản, các bạn nhỏ còn được
tìm hiểu những quan điểm triết học cũng như các phương pháp luận
của Karl Marx. Đặc biệt hơn, tác phẩm còn đưa ra rất nhiều cẩm nang
đọc sách và học tập. Điều này rất có ích với các bạn nhỏ trong quá
trình học tập và nghiên cứu sau này.

ETS trân trọng giới thiệu!



Mục lục

PHẦN I: KARL MARX – VĨ NHÂN KHÔNG DỪNG BƯỚC 1

Chương 1: Cuộc đời Karl Marx: mạnh mẽ vươn cao, không nề nguy hiểm 2

Chương 2: Hơn thế nữa: Marx là người thế nào? 17

Chương 3: Cây bút không ngừng viết: 24
những trước tác kinh điển của Marx

PHẦN II: BỘ SÁCH TƯ BẢN RA ĐỜI NHƯ THẾ NÀO? 29

Chương 1: Hỏi kênh sao được trong như vậy: 30
Ba nguồn lý luận trực tiếp của Marx

Chương 2: Tốt nhất lại là dở nhất: Bối cảnh thời đại bộ Tư bản ra đời 38

Chương 3: Hai di sản quý giá:
Thế giới quan và phương pháp luận cơ bản nhất của Marx 47

Chương 4: Nghiên cứu tư bản nhưng lại thiếu tư bản:
câu chuyện của bộ Tư bản 54

PHẦN III: KIỆT TÁC TƯ BẢN NÓI GÌ? 59

Chương 1: Xây dựng nền tảng: bàn về sản xuất trước 61
khi bàn về tư bản 70
82
Chương 2: Mở đầu: hàng hóa và tiền tệ 94
- “đơn giản nhưng không đơn giản” 104
116
Chương 3: Tư bản từ đâu ra: sản xuất giá trị thặng dư
Chương 4: Giá trị thặng dư đã đi đâu: sự tích lũy tư bản 125
Chương 5: Không dừng bước: sự vận động của tư bản
Chương 6: Tư bản trong cuộc sống thực:

tư bản với những chiếc áo khác nhau

Tổng kết: Khi nói đến bộ Tư bản, chúng ta nói những gì?

PHẦN IV: ẢNH HƯỞNG TẦM THẾ GIỚI CỦA KARL MARX VÀ TƯ BẢN 129

Chương 1: Cơn sóng thực tiễn 130
134
Chương 2: Hạt giống Karl Marx gieo trồng: khu rừng lý luận
Chương 3: Luôn luôn đổi mới: Tư bản và nền kinh tế thị trường 138

định hướng xã hội chủ nghĩa



Phần I: Karl Marx – vĩ nhân không dừng bước

Karl Marx

“Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, trước khi bước vào hành trình
tìm hiểu về tư bản, chúng ta hãy cùng tìm hiểu tác giả của bộ
sách vĩ đại này: Karl Marx. Vĩ nhân sinh ra từ hơn 200 năm
trước và ngày nay vẫn thường được nhắc tới ấy có cuộc đời
như thế nào? Ông có những đóng góp gì? Tư tưởng của ông
chỉ thể hiện duy nhất trong bộ Tư bản chăng? Chúng ta hãy
cùng tìm câu trả lời.

CHƯƠNG 1

Cuộc đời Karl Marx: mạnh mẽ vươn cao, không nề nguy hiểm

“Cuộc đời như biển khơi, chỉ những
người có ý chí kiên định mới sang được
bờ bên kia.” – Heinrich Marx

Trên đây là câu nói mà cha ruột
Karl Marx dùng để khích lệ con trai
mình. Nếu ví mỗi người như một con
thuyền thì chúng sẽ có những đặc điểm
độc nhất vô nhị, hải trình và phương
hướng cũng sẽ khác nhau. Nhưng tất cả
đều có một điểm chung: ai cũng sẽ gặp
phải khó khăn trên biển cả cuộc đời. Khi
ấy, chúng ta cần dũng cảm đối mặt bởi
cơn bão chỉ là nhất thời, còn ước mơ thì
vẫn ở phía bờ bên kia.

Karl Marx
2

Phần I

GIA ĐÌNH GIÀU CÓ VÀ ÊM ẤM Karl Marx – Vĩ nhân không dừng bước

Ngày 5 tháng 5 năm 1818, Karl Marx chào đời tại thị trấn xinh đẹp Trier, tỉnh Rhine
thuộc nước Phổ. Marx lớn lên trong một gia đình giàu có, văn minh và tràn ngập tình
yêu thương. Cậu thông minh và nghịch ngợm, dễ gần, hay pha trò và kể cho bạn bè
những câu chuyện thú vị.

Điều may mắn nhất là từ nhỏ Karl Marx đã được hưởng nền giáo dục nghiêm khắc
từ gia đình. Cha cậu – Heinrich Marx – là một luật sư người Do Thái rất uyên bác và
có phẩm cách cao thượng, mẹ là một bà nội trợ hiền lành, chăm chỉ. Cha mẹ chính là
giáo viên tốt nhất của con cái: Heinrich Marx đã giúp Karl mở mang trong học tập và
những đạo lý làm người, mẹ của Karl lại dạy cậu những điều nhỏ nhặt trong cuộc sống.
Heinrich có ảnh hưởng đặc biệt lớn tới Karl. Khi đã khôn lớn, Karl Marx vẫn thường nhắc
tới và luôn mang bên người tấm ảnh đen trắng của cha mình.

Còn một “người thân” nữa
ảnh hưởng rất lớn đến Marx. Ông là
bạn thân của Heinrich Marx, hàng
xóm của gia đình và là bố vợ Karl
Marx sau này: Nam tước Ludwig
von Westphalen. Ngài nam tước
đã giảng cho Karl về văn học, nghệ
thuật và chủ nghĩa xã hội không
tưởng. Ông rất thích cậu bé ham
hiểu biết, say sưa nuốt lấy từng lời;
còn Marx thì coi ông “vừa là bạn,
vừa là cha”.

3

NHỮNG SUY NGHĨ KHI LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP CỦA THANH NIÊN

Năm ấy, chàng thanh niên
17 tuổi Karl Marx đứng
trước ngã rẽ quan trọng
của đời người như mọi
thanh niên sắp trưởng
thành khác: nên chọn con
đường nào cho tương lai?
Marx có suy nghĩ riêng và
thể hiện mạnh mẽ bằng bài
luận tốt nghiệp trung học
có tiêu đề Những suy nghĩ
khi lựa chọn nghề nghiệp
của thanh niên.

Ông cho rằng cần cân nhắc nhiều điều kiện trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp.
Thứ nhất: nghề nghiệp phải thực sự tạo động lực chứ không nên xuất phát từ sự nhiệt
tình mù quáng bởi ham muốn hư danh; thứ hai: những lúc băn khoăn hãy lắng nghe
kinh nghiệm sống của cha mẹ; thứ ba: bình tĩnh nhìn nhận tầm quan trọng và những
khó khăn của nghề nghiệp đó; thứ tư: suy nghĩ xem bản thân có những tố chất mà công
việc cần hay không.

Sau những suy nghĩ trên thì có thể chọn những “công việc khiến ta có phẩm giá
nhất”, công việc “có thể độc lập sáng tạo trong lĩnh vực của mình”, “mục tiêu chủ yếu
là hạnh phúc của nhân loại và sự hoàn thiện bản thân chúng ta”.

Ở phần kết luận, Marx nhiệt thành viết: “Nếu nghề nghiệp đó có thể mang lại hạnh
phúc cho nhân loại… thì hạnh phúc của chúng ta sẽ không còn tầm thường, hạn chế và
ích kỷ mà sẽ lan tỏa đến hàng triệu người, lý tưởng của chúng ta sẽ tồn tại lặng thầm
nhưng luôn hữu ích và những người cao thượng sẽ nhỏ lệ trước tro cốt của chúng ta.”

4

Phần I

ĐẠI HỌC: NHỮNG NĂM THÁNG TƯƠI ĐẸP CỦA TUỔI TRẺ Karl Marx – Vĩ nhân không dừng bước

Năm 1835, sau khi tốt nghiệp trung học, Marx đã chọn học luật tại Đại học Bonn theo
lời cha. Cha ông luôn mong con trai kế thừa sự nghiệp của mình và trở thành một luật
sư ưu tú; Marx cũng dốc hết nhiệt huyết vào việc học.

Năm thứ hai, Marx chuyển sang học tiếp tại Đại học Berlin danh tiếng. Ông không
chỉ dừng lại ở kiến thức chuyên ngành mà còn bước vào thế giới tri thức rộng lớn nhờ
cách tự học “đọc – viết – bình luận – ôn tập”. Dần dà, triết học trở thành niềm đam mê
của Marx. Ông bắt đầu nghiên cứu triết học Hegel và đặc biệt hứng thú với phương pháp
biện chứng của Hegel.

Marx đã gặp người bạn đời Jenny von Westphalen khi đang là sinh viên. Xuất thân
từ gia đình dòng dõi, vừa xinh đẹp vừa thông minh, Jenny rất hâm mộ nhân cách và tài
năng của Marx. Nàng từ chối những người theo đuổi để gắn bó với chàng trai cần cù và
tràn đầy nhiệt huyết. Từ đó về sau, Jenny và Marx cùng nhau chia ngọt sẻ bùi đến tận
cuối cuộc đời.

Năm 1841, sau hai năm
miệt mài nghiên cứu, kế thừa
và phát triển quan điểm của
các tiền bối, Marx đã hoàn
thành luận án tiến sĩ của mình.
Karl Marx chính thức được vinh
danh là “tiến sĩ trẻ tuổi nhất
lịch sử nước Phổ”. Năm đó ông
mới 22 tuổi.

5

RỜI KHỎI THÁP NGÀ, ĐẾN TÒA SOẠN BÁO RHEINISCHE ZEITUNG

Do vấn đề chính sách của chính phủ Phổ, Marx dù có bằng tiến sĩ nhưng vẫn không
được ở lại trường làm giảng viên. Ra khỏi tháp ngà tri thức, ông bắt đầu viết bài cho báo
Rheinische Zeitung. Ngòi bút sắc bén và tư duy chặt chẽ giúp Marx ngày càng có sức
ảnh hưởng: năm 24 tuổi, ông trở thành tổng biên tập tờ báo này.

Một điểm đáng chú
ý là Marx gia nhập câu
lạc bộ Học Phái Hegel Trẻ
Tuổi dành cho tiến sĩ ngay
từ thời đại học. Những
kinh nghiệm trong thời
gian này khiến ông bắt
đầu quan tâm tới các vấn
đề hiện thực xã hội, tạo
nền tảng vững chắc cho
công việc bình luận thời
sự sau khi tốt nghiệp.

Năm 1843, tờ báo
Rheinische Zeitung bị đóng cửa vì phản đối chính phủ Phổ thời đó. Quãng thời gian làm
báo giúp Marx cảm nhận được quan hệ mật thiết giữa các vấn đề xã hội và kinh tế nên
ông nảy sinh hứng thú nghiên cứu kinh tế học xã hội.

Bạn thấy đó, bất kỳ giai đoạn nào trong đời cũng sẽ trở thành nền tảng để chúng
ta đạt được thành công sau này.

6

Phần I

GẶP GỠ NGƯỜI BẠN ĐÁNG QUÝ NHẤT Karl Marx – Vĩ nhân không dừng bước
TRONG ĐỜI: ENGELS

Cuối tháng 10 năm 1843, gia đình Marx di cư từ
Phổ sang París, Pháp. Ở đó, ông gặp gỡ rất nhiều
nhà cách mạng và nhân sĩ ưu tú. Ông cùng họ sáng
lập tờ báo tiến bộ mang tên Niên giám Pháp-Phổ,
mở ra một giai đoạn mới trong đời. Và quan trọng
nhất là ông đã gặp được người bạn đáng quý nhất
của mình: Friedrich Engels.

Engels sinh năm 1820, cha ông là chủ một
xưởng dệt. Ông đã làm việc trong xí nghiệp của cha từ khi chưa học hết phổ thông.
Ở đó, Engels sớm chứng kiến cảnh khốn cùng của nhân dân lao động nên thường xuyên
bận lòng. Dù bận rộn nhưng ông vẫn luôn dành thời gian để học tập và viết lách.

Từ năm 1842 đến năm 1844, ông lần lượt viết bài cho báo Rheinische Zeitung
và Niên giám Pháp-Phổ, thường hay trao đổi với Karl Marx qua thư. Dần dà, hai chàng
thanh niên vốn không quen biết đã có sự đồng cảm mãnh liệt về tư tưởng và nóng lòng
được gặp mặt.

Ngày 24 tháng 8 năm 1844, tại quảng trường nhà hát kịch Pháp ở Paris, hai người
gặp nhau và trở thành bạn thân, luôn giúp đỡ nhau trong sự nghiệp và cuộc sống. Trong
10 ngày gặp gỡ, Marx và Engels đã thảo luận không biết mệt mỏi từ chập tối tới tận lúc
bình minh.

Trong những năm sau này, Marx và Engels đã hợp tác hoàn thành nhiều bộ trước
tác kinh điển, cùng lãnh đạo nhiều phong trào công nhân. Engels thường giúp đỡ Marx
những lúc kinh tế khó khăn. Sau khi Marx qua đời, Engels đã bỏ công sức chỉnh lý những
bài viết của ông và xuất bản thành sách. Đó chính là tập 2 và 3 của bộ Tư bản.

7

Tháng 2 năm 1866, trong một bức thư gửi Engels, Marx viết: “Tình bạn giữa chúng
ta thật đáng quý biết bao. Ông nên biết rằng tôi chưa từng coi trọng một mối quan hệ
nào đến thế.” Năm 1867, khi tập 1 của bộ Tư bản sắp được in, Marx lại viết thư cho
Engels: “Vậy là tập 1 đã hoàn thành. Để có được điều này, tôi chỉ biết cảm ơn ông! Nếu
không có sự hy sinh của ông, tôi chắc chắn không thể hoàn thành công việc đồ sộ là
viết tới ba tập sách này được. Tôi biết ơn ông sâu sắc!” Trong lời tựa của bản in lần thứ
3 tập 1 bộ Tư bản, Engels xúc động nhắc tới Marx (lúc đó đã mất): “Tôi đã mất đi người
bạn tốt và thân thiết nhất, người mà tôi đã sát cánh suốt 40 năm qua. Lòng biết ơn của
tôi với ông ấy là không lời nào tả xiết.”

8

Phần I

SÁNG LẬP CHÍNH ĐẢNG ĐẦU TIÊN CỦA GIAI CẤP VÔ SẢN Karl Marx – Vĩ nhân không dừng bước

Từ tháng 9 năm 1845 đến tháng 8 năm 1846, Marx và Engels cùng viết cuốn Hệ tư
tưởng Đức, chứng minh được sự tất yếu của chủ nghĩa xã hội về mặt lý luận. Trong
qua trình viết sách, họ ý thức sâu sắc rằng lý luận tiên tiến phải có sức mạnh thực
tiễn thì mới có ý nghĩa, chỉ đăng báo hay xuất bản sách là hoàn toàn chưa đủ.

Vì thế, từ năm 1846, Marx và Engels tập trung sức lực để xây dựng chính đảng
của giai cấp vô sản1. Thông qua việc thành lập Ủy ban Thông tin Chủ nghĩa Cộng sản và
Nhóm Chủ nghĩa Cộng sản, họ đã tăng cường sự liên hệ giữa đại diện giai cấp vô sản các
nơi với những tổ chức tiến bộ khác. Họ tuyên truyền rộng rãi chủ nghĩa cộng sản khoa

1. Chỉ giai cấp lao động buộc phải bán sức lao động để kiếm sống vì không có tư liệu sản xuất (những tài nguyên
cần thiết cho sản xuất), bao gồm công nhân và nông dân. “Vô sản” không phải là không có tài sản cá nhân, mà là
không có tư liệu sản xuất.

9

học, mạnh mẽ phê phán những tư tưởng sai lầm đang
tràn lan trong giai cấp công nhân.

Công sức của họ đã được đền đáp. Tháng 1 năm
1847, Liên đoàn Công lý chính thức mời Marx và
Engels gia nhập để giúp họ cải tổ. Tháng 6 năm 1847,
Liên đoàn Công lý tổ chức đại hội đại biểu lần thứ
nhất tại London, đổi tên thành Liên đoàn Chủ nghĩa
Cộng sản và thông qua Tuyên xưng về đức tin chủ
nghĩa cộng sản do Engels khởi thảo. Đây là cương lĩnh
của tổ chức sau này.

Mặc dù đại hội đại biểu lần thứ nhất của Liên đoàn Chủ nghĩa Cộng sản đã tuyên
cáo thành lập tổ chức công nhân quốc tế đầu tiên, nhưng nội bộ Liên đoàn vẫn xung đột
về tư tưởng. Họ cần phải làm sáng tỏ những khác biệt và thống nhất tư tưởng, thông
qua cương lĩnh cùng chương trình hành động. Tháng 11 năm 1847, Liên đoàn tổ chức
đại hội đại biểu lần thứ hai: Engels đã soạn thảo Nguyên lý chủ nghĩa cộng sản – một
bộ nguyên lý lớn lao hơn hẳn cương lĩnh. Bài diễn thuyết đặc sắc của Marx và Engels tại
hội nghị nhận được sự ủng hộ của đại biểu công nhân các nước.

Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Marx và Engels, Liên đoàn Cộng sản đã
thực sự được củng cố: chính đảng đầu tiên của giai cấp vô sản trong lịch sử

10

Phần I

nhân loại đã ra đời. Sau đại hội, Marx và Engels cùng soạn thảo bản cương lĩnh đầu tiên Karl Marx – Vĩ nhân không dừng bước
của chính đảng giai cấp vô sản quốc tế: Tuyên ngôn đảng cộng sản. Tuyên ngôn nhanh
chóng được dịch ra nhiều thứ tiếng và truyền bá rộng rãi.

NHỮNG CỐNG HIẾN VÀ MẤT MÁT TRONG CÁCH MẠNG TẠI CHÂU ÂU

Tháng 2 năm 1848, khi Tuyên ngôn đảng cộng sản chính thức chào đời, cuộc
cách mạng châu Âu 1848 (còn được gọi là “mùa xuân của nhân dân”) đã bùng
nổ. Phong trào cách mạng lớn nhất lịch sử châu Âu này bắt đầu từ Sicilia (Ý), sau

đó tới Cách mạng Tháng Hai tại Pháp rồi nhanh chóng lan sang Bỉ, Đức, Áo.
Nhưng vì thế lực phong kiến rất mạnh, còn giai cấp tư sản trở mặt, tiểu thị dân
thì dao động nên cuộc đấu tranh của quần chúng đã thất bại vào cuối năm 1848.

11

Trong phong trào cách mạng mạnh mẽ ấy, Marx đã tái lập tờ báo Rheinische
Zeitung và chuyên tâm viết bài phân tích tình hình cách mạng. Ông đã dồn hết tài sản
(gồm cả di sản của cha mình) vào sự nghiệp. Marx đã trải qua muôn vàn khó khăn trên
con đường theo đuổi lý tưởng.

TRỞ VỀ NHÀ TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU KINH TẾ HỌC CHÍNH TRỊ

Với sự giúp đỡ của Engels, Marx đã kết thúc quãng đời phiêu dạt ở các nước châu Âu và
định cư tại London năm 1850. Nhờ tích lũy từ thực tiễn cách mạng và những năm tháng
nghiên cứu kinh tế học chính trị, Marx đã bước vào giai đoạn vàng của việc viết sách.

Hằng ngày, Marx lên Bảo tàng Quốc
gia Anh tìm tư liệu và thức đêm viết bài
cho nhật báo Diễn đàn New York để kiếm
sống. Kinh tế khó khăn, bệnh gan nhiều
lần tái phát, mụn nhọt bỗng nhiên xuất
hiện, vợ mang bệnh nặng và rất nhiều
việc nhà vụn vặt trở thành xiềng xích
nặng nề ngăn bước tiến của ông.

Lửa thử vàng, gian nan thử sức.
Marx đã vượt qua mọi khó khăn và đạt
được nhiều thành tựu to lớn khi nghiên
cứu kinh tế học chính trị.

Từ tháng 7 năm 1857 đến tháng 6 năm 1858, Marx đã hoàn thành bản thảo cuốn
A contribution to the critique of political economy (tạm dịch: Góp phần phê phán kinh
tế chính trị) dài 50 trang – được coi là bản thảo đầu tiên của bộ Tư bản. Tháng 6 năm
1859, tập sách đầu tiên trong bộ Góp phần phê phán kinh tế chính trị được xuất bản. Lý
thuyết giá trị lao động lần đầu tiên được luận chứng đầy đủ và trở thành nền tảng cho
kinh tế học Marx. Từ tháng 8 năm 1861 đến tháng 7 năm 1863, Marx hoàn thành 200
trang bản thảo – có thể coi là bản nháp thứ hai của Tư bản.

12

Phần I

Từ tháng 8 năm 1863, Marx lại tiếp tục cầm bút. Ông phải thực hiện quyết định Karl Marx – Vĩ nhân không dừng bước
năm 1862 của mình: công bố thành quả nghiên cứu bằng cuốn Tư bản với tiêu đề phụ
là Góp phần phê phán kinh tế chính trị.

Cuối tháng 12 năm 1865, bản thảo đầu tiên của trọn bộ Tư bản cuối cùng cũng
hoàn thiện nhưng Marx muốn cải thiện thêm nên chưa vội xuất bản. Ông tỉ mẩn chỉnh
sửa nhiều lần như một nhà điêu khắc với chiếc đục nhỏ. Đến tháng 4 năm 1867, tập 1
của bộ Tư bản mới thực sự hoàn thiện. Ngày 14/9/1867, tập 1 bộ Tư bản được xuất bản,
in 1.000 cuốn.

Từ những phác thảo đầu tiên đến khi tập 1 bộ Tư bản chính thức xuất bản năm
1867 là tròn 10 năm. Còn nếu tính từ khi Marx bắt đầu nghiên cứu kinh tế học chính trị
(năm 1843) thì là 24 năm. Bộ kiệt tác trường tồn với thời gian ấy được ấp ủ trong một
thời gian rất dài.

13

LÃNH ĐẠO LIÊN HIỆP CÔNG NHÂN QUỐC TẾ

Phong trào công nhân đã suy thoái sau khi cách mạng châu Âu thất bại năm 1848;
nhưng khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 1857 đã tạo điều kiện cho phong trào sống
lại. Năm 1864, Marx đã có uy tín rất lớn trong giai cấp vô sản các nước Âu Mỹ; ông tạm
dừng sáng tác bộ Tư bản để nhận lời mời tham gia hội nghị quốc tế của giai cấp công
nhân các nước Anh, Pháp, Đức.

Hội nghị quyết định thành lập Liên hiệp Công nhân Quốc tế, khởi thảo chương
trình hành động và tiến hành bầu ủy ban lãnh đạo. Là một trong 34 ủy viên, Marx nhận
nhiệm vụ viết lại dự thảo chương trình cùng Tuyên ngôn liên hiệp công nhân quốc tế
(tức Quốc Tế I) và được toàn ủy ban thông qua. Trong đoạn kết của Tuyên ngôn, lời hiệu
triệu mà ông và Engels từng viết trong Tuyên ngôn đảng cộng sản năm 1848 lại vang
lên một lần nữa: Vô sản toàn thế giới, đoàn kết lại!

Sau đó, dù không giữ chức chủ tịch nhưng Marx vẫn là người lãnh đạo thực tế của
Quốc Tế I. Ông thúc đẩy việc thiết lập quan hệ giữa ủy ban và đại biểu công nhân các
nước, giúp công hội các nước cải cách và kết nạp họ vào Liên hiệp. Chi bộ Quốc Tế I còn
giúp đỡ công hội ở nhiều nước và mở rộng nhiều phong trào công nhân. Dưới sự lãnh
đạo của Marx và Engels, Liên hiệp đã truyền bá rộng rãi tư tưởng xã hội chủ nghĩa khoa
học, kiên quyết đấu tranh với những phần tử theo chủ nghĩa cơ hội.

Marx giữ chức bí thư truyền thông

Đức trong ủy ban. Ông hết lòng hoàn

thành chức trách và thu được những

书  店 thành quả to lớn. Năm 1869, chính đảng
đầu tiên của giai cấp vô sản ở cấp quốc

营业中 gia được thành lập: Đảng Công nhân Dân

chủ Xã hội Đức.

14

Phần I

DÀNH HẾT TÂM SỨC CHO CÔNG XÃ PARIS Karl Marx – Vĩ nhân không dừng bước

Vì tranh chấp địa vị bá chủ châu Âu nên chiến tranh Pháp-Phổ đã bùng nổ năm 1870.
Từ khi Đệ nhị đế chế Pháp sụp đổ và nền cộng hòa Pháp thành lập đến lúc Phổ thôn tính
Pháp và thành lập đế quốc Đức, Marx vẫn luôn theo dõi sát sao và phân tích tình hình
chiến sự, đồng thời tuyên truyền hiệu triệu công nhân.

Năm 1871, chi bộ Quốc
Tế I tại Pháp đã lãnh đạo phong
trào công nhân Paris chống lại
phần tử bán nước và kháng chiến
chống quân Phổ xâm lăng, tiếp
quản cơ quan hành chính Paris
và thành lập chính quyền đầu
tiên trong lịch sử của giai cấp
công nhân nhờ bỏ phiếu dân chủ:
Công Xã Paris. Marx liên hệ với
Công Xã đang bị cô lập và tích
cực đưa ra đối sách. Nhưng do
thiếu kinh nghiệm và không hoàn toàn tiếp thu lời khuyên của Marx, họ đã bị thế lực
phản động tiêu diệt sau hơn 70 ngày.1

Marx vô cùng đau xót nên bệnh gan và mụn nhọt tái phát. Dù vậy, ông vẫn dẫn
dắt người nhà và Engels cứu giúp những người sống sót của Công Xã Paris. Marx bỏ tiền
túi, tích cực kêu gọi quyên góp và cải tạo cả nơi ở của mình thành nơi tị nạn. Ông hoàn
thành cuốn Nội chiến Pháp trên giường bệnh (sau này nó được lưu hành rộng rãi, tổng
kết những bài học sâu sắc từ thất bại của Công Xã Paris).

Sau thất bại của Công xã Paris, lực lượng của Quốc Tế I không ngừng suy giảm.
Năm 1876, Quốc Tế I tuyên bố giải thể tại Philadelphia (Mỹ) theo kiến nghị của Marx.

1. Dù thất bại nhưng Công Xã Paris vẫn là cuộc tập dượt vĩ đại của chính quyền vô sản đầu tiên trong lịch sử
nhân loại.

15

NHỮNG NĂM CUỐI ĐỜI

Cuối năm 1872, sau hơn nửa đời đấu tranh vì sự nghiệp, cuộc sống của Marx bình lặng
trở lại: nhà ông không còn là nơi tập trung của những người Công Xã lưu vong hay nơi
hội họp của những lãnh đạo công nhân nữa. Ông từ chối mọi lời mời diễn thuyết công
khai, cũng không còn cố gắng cải chính những tin đồn thất thiệt.

Trong thời gian này, ông chăm chút sửa chữa từng câu chữ trong tập 1 bộ Tư bản,
thường viết lại cả câu (thậm chí cả trang) khiến bộ sách “có giá trị khoa học độc lập
bên ngoài nguyên tác”. Một trong những văn kiện mang tính cương lĩnh của phong trào
cộng sản quốc tế đã chào đời vào năm 1875: cuốn Phê phán cương lĩnh Gotha. Nửa sau
thập niên 70 của thế kỷ 19, Marx để tâm nghiên cứu lịch sử nhân loại trước thời kỳ tư
bản và để lại tác phẩm đồ sộ là Bút ký sử học.

Cuối thập niên đó, bệnh tình của Marx đã rất trầm trọng và phải chịu đủ sự dày
vò. Ngày 2/12/1881, Jenny qua đời và để lại cho ông một cú sốc lớn. Marx chìm vào
giấc ngủ vĩnh hằng ngay trên chiếc ghế trong phòng đọc sách lúc 14 giờ 45 phút, ngày
14/3/1883.

Trong bài điếu văn, Engels nghiêm trang
và đau xót bày tỏ: “Sự ra đi của ông ấy là mất
mát không thể đong đếm với giai cấp vô sản
đang đấu tranh ở Âu-Mỹ và với khoa học lịch
sử. Rất nhanh thôi, người ta sẻ cảm nhận được
khoảng trống được do sự ra đi của vĩ nhân này
để lại… Có thể ông có rất nhiều kẻ thù, nhưng
tư thù thì không. Trí tuệ và sự nghiệp của ông
sẽ mãi trường tồn!”

16