TYT BİYOLOJİ

Tandem YayınlarıTYT fasikül 1

BİYOLOJİ

YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ - 1

ıralnıyaY mednaTKazanımlar

• Canlıların ortak özelliklerini irdeler.
• Canlıların; hücresel yapı, beslenme, solunum,

boşaltım, hareket, uyarılara tepki, metabolizma,
homeostazi, uyum, organizasyon, üreme, büyü-
me ve gelişme özellikleri vurgulanır.
• Canlıların yapısını oluşturan organik ve inorga-
nik bileşikleri açıklar.
• Su, mineraller, asitler, bazlar ve tuzların canlılar
için önemi belirtilir.
• Karbonhidratların, lipitlerin, proteinlerin, nükle-
ik asitlerin, enzimlerin yapısı, görevi ve canlılar
için önemi belirtilir.

1. ÜNİTE TYT FASİKÜL 1

YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ - 1 B) BESLENME

BİLİMSEL BİLGİNİN DOĞASI VE BİYOLOJİ Canlılar enerji ihtiyaçlarını karşılamak, hücre yapısına katıla-
cak maddeleri temin etmek, hücre içindeki yaşamsal olayla-
Bir bilim olarak biyoloji, canlıları tüm yönleriyle inceleyen bi- rı düzenlemek için besinlere ihtiyaç duyarlar. Beslenme şekli
lim dalıdır. Biyolojinin kelime anlamı canlı bilimi veya yaşam canlı grupları arasında farklılıklar gösterir. Canlılar beslenme
bilimi olarak verebilir. Biyoloji bilimi canlıların yapılarını, dav- şekillerine göre ototrof ve heterotrof canlılar olmak üzere iki
ranışlarını, büyümelerini, gelişmelerini, yeryüzündeki dağılım- grupta incelenirler.
larını, çevre ile ilişkilerini ve vücutlarında meydana gelen tüm
olayları inceler. Ototrof ya da üretici olarak adlandırılan canlılar güneş ışığını
kullanarak besinlerini kendileri üretir. Mantarlar ve hayvanlar
Vücudumuzdaki işleyişin mekanizması, hastalıkların nasıl or- gibi diğer çok hücreliler ise güneş ışığını kullanamadıkları için
taya çıktığı, bitkilerin yaşam için önemi, mikroorganizmaların heterotrof olarak beslenirler. Tüketici olarak da adlandırılan
canlılara etkileri, çevre kirliliğinin ortaya çıkardığı sorunlar gi- bu canlılar besinlerini üreticilerden ya da diğer tüketicilerden
bi bizi doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen pek çok olay karşılar.
biyoloji bilgileri kullanılarak izah edilebilir.

Bilimin temelini oluşturan merak duygusudur. Tandem Yayınları Hayvanlar tüketici canlılardır.
CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ
Tabiatta yaşam belirtileri gösteren varlıklar canlı olarak kabul Ototrof veya heterotrof olarak beslenen canlılar ih-AKLINDA OLSUN
edilir. Ancak canlılığın net olarak tanımlanabilmesi pek müm- tiyaç duydukları su ve mineralleri yaşadıkları ortam-
kün değildir. Örneğin hareket edebilme özelliğine bakılarak dan hazır olarak alırlar.
bir varlığın canlı olduğuna karar verilemez; çünkü cansız var-
lıklardan da hareket etme özelliğine sahip olanlar vardır. Bu C) SOLUNUM
özelliklere sahip olan varlıklar canlı, varlıkların canlı olma du-
rumu ise canlılık olarak tanımlanır. Canlılar metabolizma faaliyetlerini sürdürmek için enerjiye ih-
A) HÜCRESEL YAPI tiyaç duyarlar. Organik besinlerin yapısındaki bağlarda depo-
Hücre, organizmaların canlılık faaliyetlerini gösteren en küçük lanan kimyasal enerji solunum olayı ile serbest hale geçer ve
birimdir. Tüm canlı hücrelerin içinde hayatsal olaylar belli bir canlının hayatsal fonksiyonlarında kullanılır. Solunum reaksi-
düzen içinde gerçekleşir. Canlıların bazıları tek hücreli bazıla- yonları; oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantas-
rı ise çok hücrelidir. Bakteri, amip, paramesyum bir hücreli yon olmak üzere üç çeşittir.
canlı örneğidir. Bitki, hayvan ve bazı mantarlar ise çok hücre- Solunum hücre düzeyinde gerçekleşen bir yıkım olayıdır. So-
li organizmalardır. lunum ile elde edilen enerji yeni hücrelerin yapımı, madde
sentezi, hareket etme, zararlı atık maddelerin uzaklaştırması
BİYOLOJİ gibi pek çok olayda kullanılır.

3

YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ - 1 FASİKÜL 1

D) BOŞALTIM dana gelen değişimlere karşı uyum sağlamalarında ve varlık-
larını koruyabilmelerinde rol oynar.
Her canlıda metabolizma olaylarına bağlı olarak atık ürünler
oluşur. Bütün canlılar oluşan zararlı ve atık ürünleri çeşitli yön- F) METABOLİZMA
temlerle dışarı atarlar. Canlılarda metabolizma sonucu oluşan
atık maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. Canlıların hücrelerinde meydana gelen yapım ve yıkım tepkime-
Boşaltım sayesinde canlılar sabit iç dengelerini (homeostasi- lerinin tümüne metabolizma denir. Hücrelerde meydana gelen
lerini) korumuş olurlar. yapım (sentez) reaksiyonlarına anabolizma, yıkım (parçalanma)
reaksiyonlarına ise katabolizma adı verilir. Anabolik ve katabo-
Bir hücreli organizmalar atık maddeleri hücre zarından (hüc- lik reaksiyonlar canlının hayatı boyunca gerçekleştirilir.
re yüzeyinden) dışarı atar. Tatlı suda yaşayan paramesyum,
öglena, amip gibi bir hücreliler fazla suyu boşaltım kofuluyla G) HOMEOSTAZİ
(kontraktil kofulla) hücreden uzaklaştırır. Hayvanların çoğun-
da ise boşaltım olayı özel yapılar (örneğin böbrekler) aracılı- Homeostazi canlının çevresinde gerçekleşen olumsuzluklar
ğıyla sağlanır. karşısında hücrenin kendi dengelerini koruma çabası, deği-
şen koşullarda iç dengenin aktif düzenlemesidir. Hemostazi
Kontraktil koful sürecinin amacı, fiziksel ve kimyasal tüm dengelerin yerinde
olduğu dingin durumun korunmasıdır. Canlılardaki tüm sis-
temler, homeostaziyi korumaya yönelik çalışır.

D) HAREKET Tandem Yayınları Terleme ile homoestazi sağlanır.

Canlılar beslenme, savunma, korunma gibi çeşitli ihtiyaçları- H) UYUM
nı karşılamak için hareket halindedirler. Canlılarda hücre, or-
gan, sistem veya organizma düzeyinde çeşitli hareketler gö- Organizmalar daima çevreleri ile etkileşim halindedirler. Çev-
rülebilir. Tek hücreli canlıların tüm hareketleri hücre düzeyin- re koşulları çoğunlukla değişkendir. Oysa canlılar hayatsal
de, bitkilerde yaprakların ışığa yönelmesi organ düzeyinde, olaylarını normal seyrinde sürdürebilmek için kararlı bir iç or-
hayvanların avını yakalamak için yaptığı koşma ve saldırı ha- tama ihtiyaç duyarlar. Bu durumda canlı dış ortamda meyda-
reketleri ise sistem veya organizma düzeyinde hareketler ola- na gelen değişimlere uyum sağladığı nispette yaşamını sür-
rak değerlendirilir. dürebilir. Canlıların bulundukları çevrede yaşamasını sağla-
yan kalıtsal, yapısal veya davranışsal değişikliklere uyum den-
mektedir.

Hayvanlar güçlü bacakları sayesinde hızlı hareket edebilirler. Kutup ayılarının beyaz renge sahip olmaları sayesinde ortama
uyum sağlarlar.
E) UYARILARA TEPKİ
BİYOLOJİ
Canlılar dış ortamdan gelen çeşitli uyarılara karşı tepki oluş-
tururlar. Bu tepkiler fizyolojik bazı değişimler şeklinde olabile-
ceği gibi hareket şeklinde de olabilir. Canlıların çeşitli uayran-
lara karşı tepki göstermesine uyarılma denir. Canlıların çev-
resel uyarılara karşı duyarlı olmaları onların çevrelerinde mey-

4

YAŞAM BİLİMİ BİYOLOJİ - 1 FASİKÜL 1

K) ORGANİZASYON CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ

Tüm canlılar, belirli bir organizasyona sahiptir. Atomlar birle- Canlı yapısını oluşturan temel bileşikler inorganik ve organik
şerek molekülleri, moleküller de birleşerek organelleri ve hüc- olarak iki grupta incelenir. İnorganik ve organik bileşenler
renin diğer kısımlarını oluşturur. Bazı canlılar tek hücreden arasındaki temel farklılık organik moleküllerin tamamında
oluşur. Beslenme, boşaltım gibi olaylar bu hücr içinde ger- karbon ve hidrojen bulunmasıdır.
çekleşir. Çok hücreli organizmalar ise tüm bunları özelleşmiş
hücreler arasındaki iş bölümü ile gerçekleştirir. Canlýlarýn Temel Bileþenleri
Çok hücreli canlılarda organizasyon düzeyleri aşağıda veril-
miştir. Ýnorganik Bileþenler Organik Bileþenler

Hücre ® Doku ® Organ ® Sistem ® Organizma Su Karbonhidratlar
Mineraller Yaðlar
L) ÜREME Asitler Proteinler
Bazlar Vitaminler
Canlıların soylarını devam ettirmek için yeni bireyler oluştur- Tuzlar Nükleik Asitler
masına üreme denir. Eşeyli ve eşeysiz olmak üzere iki çeşit Enzimler
üreme vardır. ATP

Kediler eşeyli olarak çoğalırlar. Tandem Yayınları 1. İNORGANİK BİLEŞİKLER
M) BÜYÜME VE GELİŞME
Büyüme tek hücreli canlılarda sitoplazmanın hacimce ve küt- İnorganik bileşikler canlı hücrelerinin yapısına katılır, metabo-
lece artışı ile çok hücreli canlılarda ise hücre sayısının ve hac- lik faaliyetlerde düzenleyici olarak ve yıpranan dokuların ona-
minin artışıyla sağlanır. Gelişme ise canlının sahip olduğu ya- rılmasında görev alır. Canlılar bu maddeleri vücutlarında sen-
pıların zamanla değişerek fonksiyonel olarak olgunlaşmasıdır. tezleyemezler. Dışarıdan hazır olarak alırlar. İnorganik bileşik-
ler sindirime uğramadan hücre zarından geçebilir. Hücrede
Örnek 1 enerji elde etmek amacıyla kullanılmazlar.

Aşağıda verilen özelliklerden hangisi tüm canlılarda ortak a. Su
görülen bir özellik değildir?
A) Ortama uyum sağlama Tüm organizmalarda en çok bulunan bileşen sudur. Organiz-
B) Oksijenli solunum ile enerji kazanma maların toplam kütlesinin %70’inden fazlası sudan oluşur. Ge-
C) Büyüme ve gelişme nellikle yaş ilerledikçe metabolik etkinliklerin azalmasına bağ-
D) Belirli bir organizasyona sahip olma lı olarak vücuttaki su oranı da azalır. Birçok canlının yaşam or-
E) Uyarılara tepki verme tamı sudur. Bitkiler, fotosentez yapabilmek için suya ihtiyaç
duyar.
Çözüm
Hücrelerdeki yaşamsal faaliyetler ancak yeterli su-TANDEM NOT
BİYOLOJİ yun bulunduğu ortamda gerçekleşebildiğinden su,
yaşamın devamı için gerekli olan maddedir. Meta-
bolizma olaylarının devam edebilmesi için su ora-
nının belli bir değere sahip olması gerekir.

Suyun önemli özellikleri ve bu özelliklerin canlılar için önemi
dört başlık altında toplanabilir.

Su molekülleri arasındaki kohezyon ve yü-
zey gerilimi:

Su molekülleri arasında bulunan hidrojen bağları su molekül-
lerini bir arada tutarak suyun daha kararlı bir bileşik olmasını
sağlar. Bu şekilde su moleküllerinin birbirinden kopmadan bir
arada kalmaları özelliğine kohezyon adı verilir.

5