07 Topik 3 new

Topik X Sebutan Baku

3 Bahasa Melayu

HASIL PEMBELAJARAN

Di akhir topik ini, anda seharusnya dapat:
1. Menerangkan definisi, matlamat dan dasar sebutan baku Bahasa

Melayu;
2. Menjelaskan perancangan dan cabaran yang dihadapi bahasa baku;
3. Menerangkan pengajaran tentang sebutan baku bahasa Melayu di

dalam pengajaran dan pembelajaran bahasa di bilik darjah; dan
4. Menyatakan penggunaan tatabahasa yang tidak baku kepada

tatabahasa bahasa Melayu baku.

X PENGENALAN

Topik kali ini berkaitan dengan sebutan baku bahasa Melayu. Ia meliputi
definisi, matlamat dan dasar sebutan baku bahasa Melayu. Subtopik berikutnya
turut membincangkan perancangan dan cabaran yang dihadapi bahasa baku dan
pengajaran di dalam bilik darjah serta penggunaan tatabahasa secara
menyeluruh.

3.1 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

Apa yang anda faham tentang sebutan baku bahasa Melayu? Dalam subtopik ini
kita akan melihat dan mengkaji dengan lebih lanjut lagi tentang:
(a) Pengenalan sebutan baku bahasa Melayu;
(b) Dokumentasi bahasa baku;
(c) Definisi bahasa baku;

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 51

(d) Matlamat pembakuan bahasa;
(e) Sebutan bagi kata serapan daripada bahasa Inggeris; dan
(f) Sebutan bagi kata serapan daripada bahasa Arab.

3.1.1 Pengenalan Sebutan Baku Bahasa Melayu

Bahasa Melayu baku ialah bahasa Melayu yang sempurna, lengkap daripada
semua aspek; daripada segi kodanya, statusnya, penggunaan bahasanya, betul
ejaannya, betul tatabahasanya, betul istilahnya, betul penggunaan katanya, betul
laras bahasanya dan betul sebutannya.

3.1.2 Dokumentasi Bahasa Baku

Pendokumentasian membawa maksud mengutip, mengatur, menyusun dan
merekod bahan/benda atau perkara yang hendak diguna pakai untuk simpanan
atau menyampai maklumat kepada umum. Sekiranya maklumat yang hendak
didokumenkan itu adalah tentang bahasa Melayu baku, banyak bahan bercetak
boleh didapati daripada buku, jurnal, surat khabar, CD dan sebagainya. Antara
bahan yang sesuai digunakan adalah seperti yang berikut:
(a) Pedoman Umum Sebutan Baku Bahasa Melayu, Dewan Bahasa dan

Pustaka, 1988.
(b) Daftar Umum Sebutan Baku Bahasa Melayu, Dewan Bahasa dan Pustaka,

1991.
(c) Pedoman Sebutan Baku Bahasa Melayu, Dewan Bahasa dan Pustaka, 1994.

Untuk memperoleh maklumat yang terperinci, lakukanlah rujukan di
perpustakaan dan teruskan pembacaan anda tentang topik ini terutamanya
untuk memahami definisi bahasa Melayu baku.

3.1.3 Definisi Bahasa Baku

Menurut Garvin dan Mathiot (1998), bahasa baku membawa maksud
pembakuan dalam semua aspek bahasa; berusaha dan melakukan proses
pengekodan, kutipan informasi pelbagai aspek tentang bahasa yang diterima
daripada masyarakat dan yang telah menjadi norma kebahasaan bagi seluruh
masyarakat itu. Dengan perkataan lain, pengekodan adalah satu persetujuan
tidak rasmi yang diambil tentang satu variasi daripada beberapa variasi yang
wujud dan variasi itu menjadi kelainan yang mewakili bahasa. Misalnya, variasi
yang dipilih sebagai variasi bahasa baku ini ada kaitannya dengan faktor-faktor

52 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

sosiosejarah, umpamanya, kerana variasi ini dituturkan oleh orang atasan,
kumpulan elit atau variasi yang digunakan di daerah bandar besar atau ibu kota
negara itu, yakni variasi yang dituturkan oleh golongan yang terpelajar maka
variasi (bahasa itu) diterima pakai oleh penutur-penutur yang lain.

Bahasa Melayu baku ialah variasi yang banyak digunakan oleh majoriti
penduduk yakni komuniti penutur bahasa dan variasi yang digunakan apabila
orang ramai daripada berbagai-bagai dialek di negara ini berkumpul dan
berbincang dan menggunakan satu dialek. Tujuan utama adalah supaya bahasa
yang digunakan itu difahami oleh orang ramai dan setiap pihak berusaha
menggugurkan ciri-ciri kedaerahan dalam bahasa masing-masing dan
menggunakan sedikit sebanyak variasi yang bersifat bahasa Melayu umum. Oleh
kerana penutur dialek bahasa Melayu Johor Riau berada di tahap majoriti,
timbul persetujuan bahawa dialek inilah yang paling sesuai dinaikkan taraf
sebagai bahasa baku.

Variasi bahasa baku kini digunakan dalam sistem pendidikan (bahasa sekolah),
dalam semua situasi rasmi seperti dalam ucapan, mesyuarat dan persidangan
dan di dalam media massa. Oleh kerana ia dibakukan bahasa ini disifatkan
sebagai bahasa standard. Dalam memperlihatkan unsur-unsur kebakuan,
sebahagian besar dialek kedaerahan yang masih ada telah digugurkan sehingga
dapat difahami oleh penutur- penutur daripada dialek yang lain.

Walau bagaimanapun, oleh sebab bahasa baku itu merupakan satu norma,
penggunaan dan pengalaman bahasa baku ini masih mengizinkan sedikit
sebanyak variasi, misalannya variasi dialek dan juga variasi-variasi pengaruh
dialek daerah dan dialek sosial yang tertentu dan dalam konteks tertentu.
Namun demikian, sifat keseragaman yang umum masih lagi dapat dilihat dan
dikenali dengan jelas. Oleh sebab itu, bahasa itu tetap dikatakan sebagai bahasa
baku.

Contoh bahasa Melayu baku lisan yang lazim diajukan ialah variasi yang
digunakan oleh sebahagian besar penyampai berita televisyen dan radio,
khutbah Jumaat, penyampai berita di lapangan terbang dan dalam pengajaran di
sekolah. Sementara contoh bahasa Melayu baku tulisan ialah bahasa tulisan yang
digunakan dalam tulisan- tulisan formal seperti karya-karya ilmiah, makalah-
makalah di dalam majalah, memorandum, surat rasmi dan rencana-rencana
berwibawa di dalam akhbar, misalnya lidah pengarang.

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 53

3.1.4 Matlamat dan Dasar Pembakuan Bahasa

Anda mungkin memikirkan beberapa matlamat yang berkaitan dengan Dasar
Bahasa Kebangsaan (DPK) atau hubung kaitnya dengan Dasar Pendidikan
Kebangsaan (DPK2). Sebenarnya secara khusus, tujuan pembakuan bahasa
Melayu yang menjadi bahasa kebangsaan selama ini adalah seperti yang berikut:

(a) Untuk mewujudkan satu variasi sebutan baku dalam bahasa Melayu yang
dapat digunakan dalam situasi formal atau situasi rasmi.

(b) Untuk meningkatkan kecekapan berbahasa Melayu dalam kalangan
pengguna bahasa.

(c) Untuk memantapkan sistem dan struktur dalaman bahasa Melayu, supaya
sistem sebutannya menjadi mantap dan baku sejajar dengan pemantapan
dan pembakuan tatabahasa, kosa kata (perbendaharaan kata umum dan
istilah), sistem ejaan, dan laras bahasa.

(d) Secara khusus, untuk menyeragamkan cara berbahasa dan bertutur dan
mengurangkan penggunaan pelbagai variasi dan gaya sebutan serta
menghindarkan penggunaan dialek setempat dalam pengajaran dan
pembelajaran Bahasa Melayu di peringkat sekolah.

Matlamatnya sungguh besar dan mempunyai kepentingan nasional. Jikalau
begitu, sudah pastilah pembakuan bahasa ini mempunyai dasarnya yang
tersendiri! Dasar umum telah ditetapkan bahawa sebutan baku kata bahasa
Melayu hendaklah berdasarkan ejaan, iaitu sebutan menurut perlambangan
huruf dan penyukuan kata, serta fungsinya dalam ayat. Sebagai garis panduan
umum tentang sebutan baku bahasa Melayu, perhatian perlu diberikan kepada
ciri-ciri sebutan seperti di dalam Rajah 3.1.

54 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

Rajah 3.1: Ciri-ciri sebutan
Anda mungkin tertarik dengan fakta yang berkaitan dengan bahasa baku. Jika
anda mengetahui sebutan bagi kata serapan daripada pelbagai bahasa alangkah
baiknya!
Sudah pasti faktanya ada, sebagaimana yang anda inginkan. Apa kata jika kita
bincangkan perkara itu satu-persatu.

AKTIVITI 3.1

Mengapakah bahasa baku diperkenalkan di dalam sebuah negara yang
majmuk seperti Malaysia? Apakah halangan yang akan timbul sekiranya
setiap ahli di dalam masyarakat menggunakan dialek atau loghat masing
masing?

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 55

3.1.5 Sebutan Bagi Kata Serapan daripada Bahasa
Inggeris

Sebutan bagi kata serapan daripada bahasa Inggeris dan bahasa-bahasa Eropah
yang lain didasarkan kepada pedoman umum yang menghendaki supaya setiap
huruf dilafazkan menurut nilai bunyinya dalam bahasa Melayu. Sebagai bukti
lihat sahaja contoh di bawah:

(a) Huruf vokal a dilafazkan dengan bunyi [a] juga, dan dengan [e], [3], [ԥ], [a],
dan sebagainya. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Album [al.bum]
Data [da.ta]
Popular [po.pu.lar]
Radio [ra.dio]
Skandal [skan.dal]

(b) Huruf vokal e taling dilafazkan dengan bunyi [e'], sekiranya sebutannya
dalam bahasa sumber bukan bunyi pepet [e]; atau boleh dilafazkan dengan
bunyi [ İ ] bagi kata ekasuku seperti dalam bahasa sumber. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Kabaret [ka.ba.re't]
Sen [se'n.]
Telefon [te'.le'.fon]
Teori [te'o.ri]
Sel [se'l] atau [s İ I]
Beg [be'g] atau [b İ g]

(c) Huruf vokal e pepet dilafazkan dengan bunyi [ԥ] juga pada semua
kedudukan terbuka atau tertutup.

Ejaan Sebutan
Artikel [ar.ti.k ԥl]
Dividen [di.vi.d ԥn]
Meter [me'.t ԥr]
Parlimen [par.li.m ԥn]
Presiden [pre'.si. d ԥn]
Sistem [sis.t ԥm]

56 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

Catatan: Bunyi [e] pepet ini termasuklah bagi huruf e di akhir bentuk -isme
dan bentuk -ase yang menjadi penanda unsur enzim seperti yang berikut:

Ejaan Sebutan
Sosialisme [so.sia.lis.me ]
Nasionalisme [na.sio.na.lis.me ]
Amilase [a.mi.la.se ]

(d) Huruf vokal i dilafazkan dengan bunyi [i] juga pada semua kedudukan
kata, termasuk kata yang diucapkan dengan bunyi diftong dalam bahasa
sumbernya. Contoh:

Ejaan Sebutan
Dinamo [di.na.mo]
Idea [i.de'a]
Identiti [i.dԥn.ti.ti]
Firma [fir.ma]
Krisis [kri.sis]

(e) Huruf vokal O dilafazkan dengan bunyi [O]; atau boleh dilafazkan dengan
bunyi [O] bagi kata ekasuku seperti dalam bahasa sumber. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Akordion [a.kor.dion]
Bom [bom]
Ekonomi [e'.ko.no.mi]
Hormon [hor.mon]
Komando [ko.man.do]
SOS [sos] atau [sOs]
Kos [kos] atau [k os]
Tol [tol] atau [t ol]

(f) Huruf vokal u dilafazkan dengan bunyi [u] juga pada semua kedudukan
kata, termasuk kata yang diucapkan dengan bunyi diftong atau bunyi [yu]
dalam bahasa sumbernya. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Industri [in.dus.tri]
Kurikulum [ku.ri.ku.lum]
Subsidi [sub.si.di]
Unik [u.nik]
Unit [u.nit]

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 57

Universal [u.ni.vԥr.sal]
Universiti [u.ni.vԥr.si.ti]

(g) Huruf diftong ai dilafazkan dengan bunyi [ai] dan bukan dengan bunyi [e']
atau seumpamanya, pada semua kedudukan kata (suku ~ kata terbuka)
dalam bahasa Melayu. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Aileron [ai.le.ron]
Aising [ai.si ݅]
Trailer [trai.lԥr]

(h) Huruf diftong au dilafazkan dengan bunyi [au], dan bukan dengan bunyi
[0] atau [0], pada semua kedudukan kata (suku kata terbuka) dalam bahasa
Melayu. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Audit [au.dit]
Auditorium [au.di.to.rium]
Automatik [au.to.ma.tik]
Autonomi [au.to.no.mi]

(i) Huruf diftong oi dilafazkan dengan bunyi [oi] dalam bahasa Melayu.
Contohnya;

Ejaan Sebutan
Konvoi [kon.voi]
Koboi [ko.boi]
Boikot [boi.kot]

(j) Beberapa bentuk gabungan dua huruf vokal dilafazkan menjadi bunyi
vokal tunggal dalam bahasa Melayu. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Diesel [di.sel]
Protein [pro. tin]
Oak [ok]
Zoologi [zu.lo.gi]
Aerobik [e'.ro.bik]

58 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

(k) Huruf konsonan g dilafazkan dengan bunyi [g], dan bukan [j], dalam
bahasa Melayu. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Agenda [a.gen.da]
Agensi [a.gԥn.si]
Geografi [ge'o.gra.fi]
Geologi [ge'o.lo.gi]
Strategi [stra.tԥ.gi]
Teknologi [te'k.no.lo.gi]

Catatan: Bunyi [g] bagi huruf ini sama dengan bunyi yang terdapat dalam
kata-kata Melayu jati yang dilafazkan dengan bunyi [g] juga. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Gagang [ga.ga݅]
Gigi [gi.gi]
Gelagat [gԥ.la.gat]

(l) Huruf konsonan x yang terletak di awal kata dilafazkan dengan bunyi [z]
seperti dalam bahasa sumber. contohnya:

Ejaan Sebutan
Xenolit [ze'.no.lit]
Xenon [ze'.non]
Xerofit [ze'. ro. fit]
Xilem [zi.lԥm]
Xilofon [zi.lo.fon]

(m) Huruf gugus konsonan di awal kata atau awal suku kata dilafazkan
sepenuhnya. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Deskriptif [de's.krip.tif]
Drama [dra.ma]
Klasik [kla.sik]
Profesor [pro. fe'.sor]

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 59

(n) Bentuk gugus konsonan dengan /s/ sebagai konsonan akhir, seperti /ks/,
/ns/ dan /ps/, dilafazkan sepenuhnya di akhir kata atau akhir suku kata.
Contohnya:

Ejaan Sebutan
Ambulans [am.bu.lans]
Psikologi [psi.ko.lo.gi]
Konteks [kon.teks]

(o) Huruf konsonan yang dilafazkan dalam bentuk bunyi yang lemah (atau
dihilangkan) ialah unsur gugus konsonan akhir dalam rangkap yang lain,
seperti -rd, -rt, -rm, -It, dan .Contohnya:

Ejaan Sebutan
Kloroform [klo.ro.fom]
Kobalt [ko.balt]
Napalm [na.pam]

(p) Gugus konsonan awal yang tidak dibunyikan salah satu unsurnya dalam
bahasa sumber dilafazkan dengan dua cara seperti yang berikut:

Ejaan Sebutan
Knot [knot] / [ knot] / [not]
Pneumatik [pneu.ma.tik] / [neu.ma.tik]
Psikologi [psi.ko.lo.gi] / [si.ko.lo.gi]

(q) Kata atau ungkapan serapan daripada bahasa Perancis (atau bahasa-bahasa
Eropah yang seumpamanya) yang diterima bentuk ejaannya yang asal
dilafazkan menurut sebutan asal dalam bahasa sumber. Contohnya:

Kata/Ungkapan Sebutan
Ad hoc [ Ed.hok]
Espri de corps [e's.pri.de.kop ]
Ex-officio [e'ks,o.fi. sio ]
Vis-a-vis [vi.z . vis ]

Kata terbitan dengan mana-mana awalan, akhiran atau apitan yang kata
dasarnya berupa kata serapan daripada bahasa Inggeris (atau bahasa-
bahasa Eropah yang lain) dilafazkan menurut kaedah sebutan kata terbitan
seperti yang dinyatakan dalam perenggan yang lebih awal.

60 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

Kata Sebutan
Berteknologi [bԥr.te'k.no.lo.gi]
Keunikan [kԥ.u.ni.kan
Perekonomian [p ԥr. e'.ko.no.mian]
Perindustrian [p ԥr. in.dus.trian]

3.1.6 Sebutan bagi Kata Serapan daripada Bahasa
Arab

(a) Peraturan sebutan bagi kata serapan daripada bahasa Arab ada dua, iaitu:

(i) Cara sebutan yang tertakluk kepada pedoman umum sebutan kata
Melayu jati,\; dan

(ii) Cara sebutan menurut bunyi asal dalam sumber.

(b) Kata serapan daripada bahasa Arab yang sudah lama menjadi kata umum
dilafazkan sesuai dengan sebutan kata jati dalam bahasa Melayu.
Contohnya:

Ejaan Jawi Ejaan Rumi Sebutan
̢̗̜͂ Sahabat [sa.ha.bat]
͛ͣ͵͙ͣ͡ Darurat [da.ru.rat]
Ͳ̹̜̓ͭ Hakim [ha.kim]
Ͳ̺̓ͪ Zalim [za.lim]

(c) Kata daripada bahasa Arab yang asalnya bermula dengan bunyi ain ( t) dan
sudah terserap sebagai kata umum tetapi difikirkan perlu dikekalkan
sebutannya seperti dalam bahasa sumber boleh dilafazkan dengan dua
cara, iaitu:

(i) Cara sebutan menurut bunyi yang sudah terserap; dan

(ii) Cara sebutan yang mengekalkan bunyi ain.

Keutamaan diberikan kepada cara sebutan yang sudah terserap dalam
bahasa Melayu. Contohnya:

Ejaan Jawi Ejaan Rumi Sebutan
Ͳ̺̮̓ Alam [a.lam]/ [‫ݦ‬a.lam]
͵̻Ͼ̮ Ilmu [il.mu]/ [‫ݦ‬I.mu]
͓̻̓Ͼ̮ Ulama [u.la.ma]/ [‫ݦ‬u.la.ma]

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 61

Kecuali kata seperti akidah yang dilafazkan dengan satu cara sahaja, iaitu
[?a.qi.dah]

(d) Kata yang mengandungi suku kala tengah atau suku kala yang bermula
dengan satu cara sahaja, iaitu dengan melahirkan bunyi ain itu. Contohnya:

Ejaan Jawi Ejaan Rumi Sebutan
̮̠͂̓ͭͭ saat [sa. ‫ݦ‬at]
̯̻͂ͭͭ̚ Jumaat u.ma. ‫ ݦ‬at]
ʹ͡௬̷̯ Kaedah [ka. ‫ݦ‬e'.dah]
ͳ͵̮௛̴ Firaun [fir. ‫ݦ‬aun] (')

(e) Huruf k yang sepadan dengan huruf ain sebagai penutup suku kala tengah
atau suku kala akhir boleh dilafazkan dengan dua cara, iaitu:

(i) Dengan bunyi hentian glotis [‫ ;]ݦ‬atau

(ii) Dengan bunyi geseran rongga tekak bersuara [‫]ݦ‬.

Contohnya:

Ejaan Jawi Ejaan Rumi Sebutan
͂ͭͭ௬̮ͣ Rakyat [ra‫ݦ‬yat]
͂ͭͭͭͭ ̻͵Ͼ̯̻ Maklumat [ma‫ݦ‬lu.mat]

(f) Kata serapan yang berupa istilah agama atau yang berkaitan dengan
aktiviti agama Islam dilafazkan sesuai dengan bunyi asal dalam kata
bahasa sumber. Dalam hal ini, sebutan asal seperti dalam bahasa Arab
hanya digunakan bagi kala atau istilah serapan yang telah dipilih dan
ditetapkan supaya dilafazkan menurut bunyi Arab itu walaupun ditulis
menu rut kaedah umum ejaan Rumi. Contohnya:

Ejaan Jawi Ejaan Rumi Sebutan
̷̓͡Ͷ Kadi [ X a.di]
̜̀ͭ͝͡ hadis [ha.di s]
ͳ̭̻̓ͣ Ramadan [ra.ma.dan]
ͳ͵̻௬̘ tayamum [ta.ya.mum]

62 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

(g) Kata yang berakhir dengan huruf [ta marbutah] (t) dalam ejaan Jawi
dilafazkan dengan berdasarkan huruf atau [h] yang telah ditetapkan dalam
sistem ejaan Rumi. Contohnya:

Ejaan Jawi Ejaan Rumi Sebutan
͂ͭͭ ̀௛̽̚ Hijriah [hij.rah]
͛௛௬̞͙ Akhirat [a. xi.rat]
̼̠̿ͭͭ Sunah [su.nah]

Istilah agama Islam yang ditulis atau dieja menurut Kaedah Transliterasi
huruf Arab kepada huruf Rumi dilafazkan menurut bunyi asal seperti
dalam bahasa sumber. Contohnya:

Ejaan Jawi Ejaan Rumi Sebutan
̜̀ͭ͝͡ Hadith [ha.di s]
ͱ̻̯̓௪̠͙ isti'mal [is.ti‫ݦ‬mal]
͜͵̷̼ qunut [ xu.nut]

(h) Bunyi Penyengauan (nasalisasi)
Pada umumnya, bunyi nasal, iaitu selepas bunyi [m], [n], [ ݄ ], atau [ ݅ ].
Contohnya:

Ejaan Sebutan
Matang [ma. ta )]
Semut [s .mut]
Nyaman [ ݄a.man]
Nganga [ ݅a. a]
Dingin [di. i n]

(i) Suku kata (terbuka atau tertutup) yang bermula dengan bunyi konsonan
[w] dan [y] (bunyi separuh vokal) yang hadir selepas suku kat a terbuka
yang bermula dengan bunyi sengau [m], [n], [݄] atau [ ݅ ] turut juga
menjadi suku kata yang disengaukan. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Maya [m a.y a]
Mawas [m a.w as]
Aniaya [a.ni a.y a]
Nyawa [ ݄aw a]
Menyahut [m ԥ. ݄a.hut]
Mahal [m a.hal]
Mengawan [m ԥ. a. wan]

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 63

(j) Bunyi vokal yang diikuti oleh bunyi konsonan sengau tidak disengaukan
jika tidak didahului oleh bunyi konsonan sengau. Aturan ini merujuk
kepada kata serapan daripada bahasa Inggeris

(atau bahasa Eropah yang lain) yang menyengaukan vokal sebelum bunyi
konsonan sengau. Contohnya:

Bahasa Inggeris Bahasa Melayu
Ejaan-Sebutan Ejaan-Sebutan
Bomb [b omb] bom [bom]
Cent [s ent] sen [sen]
Tender [t End ar] tender [ten.d r]

(k) Selain bunyi sengau yang sepadan dengan bunyi huruf ain dalam kata
serapan daripada bahasa Arab, terdapat juga beberapa patah kata bahasa
Melayu yang dilafazkan dengan bunyi vokal sengau tanpa pengaruh bunyi
konsonan sengau. Gejala ini mungkin merupakan variasi sebutan bagi
bentuk baku tanpa bunyi sengau. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Sia [siya]
Sempoa [sam.po‫ݦ‬a]

(l) Sebutan bagi Nama Khas
Nama orang di Malaysia atau di luar Malaysia dilafazkan menurut
kebiasaan orang yang empunya nama atau kebiasaan setempat atau
kebiasaan antarabangsa. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Muhammad Hatta [mu.ham.mad hat.ta]
Sa ad bin Said [sa. ‫ݦ‬ad bin sa. ‫ݦ‬id]
Nelson Mandela [n el.s an man.de'.la]
Boutros Boutros-Gali [but.ros but.ros, ga Ii]

(m) Nama tempat di Malaysia atau di luar Malaysia dilafazkan menurut
kebiasaan sebutan setempat atau kebiasaan antarabangsa. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Selangor Darul Ehsan [sa.la. or da. rul e'h.san]
Bosnia-Herzegovina [bos.nia h r.ze.go.vi.na]
New Zealand [niyu zi.lԥnd]

64 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

(n) Nama khas yang lain yang mengandungi atau tidak mengandungi nama
orang atau nama tempat dilafazkan menurut sistem sebutan baku bahasa
Melayu.

Ejaan Sebutan
Bank Bumiputra [ba k bu.mi.pu.t tra]
Radio Televisyen [ra.dio te'.le'vi. syen]
Agensi Pengiklanan Multimedia [a.ge'n.si pe ݅i klan. nan
mul.ti.me'.diya]

(o) Akronim atau singkatan yang terbentuk sebagai kata (dalam bahasa
Melayu atau bukan bahasa Melayu) dilafazkan dengan dua cara, iaitu (i)
cara sebutan akronim menurut cara pemenggalan suku kata ejaan, atau (ii)
cara sebutan ungkapan atau nama penuh. Contohnya:

Ejaan Sebutan
Felcra [fel'kra] atau (Federal Land constitution
Authorithy]
RTM [ar.ti.`e'm] atau (Radio Televisyen Malaysia)

Pada umumnya, data tentang bahasa Melayu baku ini sungguh berguna
untuk dijadikan panduan pada masa saya berkomunikasi dalam situasi
formal. Bagaimana pula dengan intonasi?

Intonasi dalam Bahasa Melayu baku juga penting kerana intonasi boleh
membezakan cara berkomunikasi dan memberikan kelainan makna.

Bacalah konsep intonasi yang dibincangkan di bawah supaya anda
memahami maksud dan fungsi intonasi dalam bahasa Melayu baku.

3.2 INTONASI DALAM BAHASA MELAYU

Intonasi ialah nada suara yang turun naik atau tinggi rendah sewaktu bercakap
berdasarkan jenis dan bentuk ayat atau kalimat dalam bahasa Melayu, sama ada
ayat penyata biasa, ayat tanya, ayat perintah, ayat terbalik atau songsang, atau
ayat pasif dan seumpamanya.

Intonasi bahasa Melayu dapat dikenali dan digayakan dengan empat tingkat
nada yang biasa ditandai dengan angka 1, 2, 3, dan 4. Angka 1 menandai nada
yang paling rendah, dan angka 4 menandai nada yang paling tinggi. Nada 2
memulakan ujaran, dan nada 3 merupakan nada tekanan

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 65

Intonasi bahasa Melayu mempunyai hubungan yang rapat dengan sintaksis,
iaitu dapat membezakan jenis dan bentuk ayat. Intonasi wujud dalam bahasa
Melayu bagi menandai dan memisahkan frasa yang pelbagai jenis bentuknya.
Jadual 3.1 menunjukkan beberapa fungsi intonasi.

Jadual 3.1: Fungsi-fungsi Intonasi

Fungsi- fungsi Intonasi Penjelasan
Fungsi Emosional
Fungsi Gramatis Digunakan untuk menyatakan pelbagai makna, sikap -
seperti kegembiraan, kebosanan, kemarahan, kekejutan,
Fungsi Struktur Informasi kekecualian, ketakutan, dan ratusan sikap yang lain.

Fungsi Tekstual Digunakan untuk menandakan kontras dari segi
tatabahasa terhadap sesuatu ujaran, sama ada sesuatu
Fungsi Psikologis klausa atau ayat itu berupa pertanyaan atau
pernyataan, positif atau negatif, dan seumpamanya.
Fungsi lndexical
Digunakan untuk memberikan sesuatu yang baru
berbanding dengan yang telah dimaklumkan dalam
makna sesebuah ujaran, iaitu dengan menekankan kata
yang membawa makna tersebut.

Digunakan untuk membentuk nada dan gaya suara
yang turun naik bagi wacana yang lebih luas seperti
pembacaan teks berita yang membezakan satu berita
dengan berita yang lain.

Digunakan untuk membantu kita menggubah bahasa
menjadi unit-unit ujaran yang mudah dilihat dan
diingat, seperti belajar urutan nombor yang panjang
atau ungkapan dalam ucapan.

Digunakan untuk menandai identiti seseorang, iaitu
membantu mengenali seseorang sama ada tergolong
dalam kumpulan sosial atau pekerjaan yang berbeza,
seperti khatib, penjual ubat atau general tentera.

Jika demikian terperincinya bahasa baku, adakah perancangan untuk
membakukan bahasa Melayu baku yang kita gunakan dalam negara kita telah
dilaksanakan?

Sudah pastilah ada. Bacalah tentang perancangan pembakuan Bahasa dalam
perenggan yang berikut.

66 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

3.3 PERANCANGAN PEMBAKUAN

Perancangan pembakuan sebutan bagi bahasa Melayu adalah menjadi salah satu
objektif Dewan Bahasa dan Pustaka, iaitu sebagaimana yang termaktub dalam
Akta Dewan Bahasa dan Pustaka 1959 (Disemak 1978; Pindaan dan Peluasan
1995). Objektif yang dicatatkan sebagai tujuan- tujuan Lembaga Pengelola DBP
mengenai perkara ini [seksyen 5(1)] ialah:

"(iv) untuk membakukan ejaan dan sebutan, dan membentuk istilah-istilah yang
sesuai dalam bahasa Kebangsaan."

Walau bagaimanapun, terdapat cabaran dan masalah yang dihadapi oleh
perancang dan pelaksanaan bahasa Melayu baku ini. Masalah yang wujud
adalah seperti yang berikut:

(a) Masalah sebutan disifatkan sebagai masalah yang sangat rumit. Oleh sebab
itu, perancangan pembakuannya di Malaysia dilaksanakan selepas
dimantapkan aspek-aspek yang lain dalam bahasa Melayu. Antara
kegiatannya adalah seperti yang berikut:

(i) Mengadakan penyelidikan melalui beberapa bengkel dan seminar
sejak awal Rancangan Malaysia Keempat (1981).

(ii) Menjalankan kegiatan tentang sistem fonologi bahasa Melayu dan
dialek diadakan sehingga akhir tahun 1987.

(iii) Mengadakan siri bengkel sebutan baku yang telah diadakan dalam
tahun 1987 antara DBP dengan Persatuan Linguistik Malaysia (PLM),
Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM), dan pakar-pakar bahasa.

(iv) Menjalankan perumusan tentang pedoman sebutan baku dibuat oleh
sebuah Jawatankuasa Teknikal antara DBP dengan Pusat
Perkembangan Kurikulum, Kementerian Pendidikan Malaysia dan
PLM serta pakar-pakar bahasa pada tahun 1987.

Kita boleh juga mengetahui pelaksanaan bahasa Melayu baku di negara kita
melalui bacaan dan pemerhatian di pelbagai sektor awam dan swasta. Hal ini
begitu penting kerana kemuncak kepada perancangan ialah usaha-usaha untuk
melaksanakannya.

Teliti perenggan yang berikut supaya anda mengetahui pelaksanaan
penggunaan bahasa Melayu baku di negara kita.

(a) Pelaksanaan penggunaan sebutan baku di sektor pendidikan di Malaysia
bermula pada penggal dua tahun 1988. Pelaksanaan ini adalah berdasarkan

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 67

arahan "Pekeliling Ikhtisas Bil. 11/1998: Pelaksanaan Penggunaan Sebutan
Baku Ejaan Rumi Bahasa Malaysia di sekolah-sekolah" yang bertarikh 2
April 1988 yang dikeluarkan oleh Pengarah Bahagian Sekolah-sekolah,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

(b) Belum ada apa-apa arahan rasmi daripada kerajaan supaya dilaksanakan
penggunaan sebutan baku di sektor-sektor lain atau oleh orang ramai.

(c) Pihak Radio dan Televisyen Malaysia (RTM) belum melaksanakan sistem
sebutan baku bahasa Melayu melalui siarannya secara menyeluruh. Hanya
Radio Dua RTM (sekarang radio muzik) yang melaksanakan sebahagian
penggunaan sebutan baku.

(d) Pihak Sistem Televisyen Malaysia (TV3), rangkaian televisyen swasta juga
telah menggunakan sebutan baku bahasa Melayu melalui siarannya,
terutamanya dalam rancangan berita, rencana dan hebahan rancangan.

(e) Pelaksanaan sebutan baku bahasa Melayu di seluruh negara memerlukan
masa yang lebih lama. Masalah utama ialah kebiasaan sebutan lama/dialek
yang sukar hendak diubah kepada cara atau sistem baharu. Kita berharap,
generasi baharu dapat melaksanakannya melalui amalan dalam sistem
pendidikan.

(f) Pelaksanaan sebutan baku bahasa Melayu ialah kebiasaan sebutan lama
yang sukar hendak diubah kepada cara menurut sistem baru. Kita
berharap, generasi baru dapat melaksanakannya melalui amalan dalam
sistem pendidikan.

Berdasarkan aspirasi ini maka sebutan baku bahasa Melayu hendaklah
diimplementasikan di institusi pengajian, pentadbiran kerajaan dan bukan
kerajaan. Urusan atau kegiatan yang diklasifikasikan sebagai formal atau, rasmi
termasuklah situasi yang berikut:

(a) Pengajaran dan pembelajaran formal di institusi pendidikan oleh pegawai
pendidikan, pensyarah, guru dan pelajar.

(b) Ucapan pada khalayak ramai, seperti pidato, ceramah, syarahan,
perbahasan, forum, pengumuman dan kuliah.

(c) Komunikasi rasmi dan perbincangan di sektor awam, seperti dalam
mesyuarat rasmi, temu duga, wawancara dan ucapan dalam upacara rasmi.

(d) Siaran melalui media elektronik (radio, televisyen dan filem), seperti
pembacaan berita, penyampaian hebahan, ulasan dan pengacaraan sesuatu
rancangan.

Seperti yang telah dihuraikan di awal topik ini semua perkara yang berkaitan
dengan bahasa Melayu baku telah dibincangkan secara terperinci. Jika anda

68 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

sebagai seorang guru, bagaimana pula dapat anda dapat melaksanakannya
dalam pengajaran dan pembelajaran di bilik darjah?

Permasalahan ini boleh kita selesaikan. Cuba anda baca teks yang berikut supaya
kekusutan yang mungkin wujud dalam minda anda itu dapat kita leraikan.

Strategi pengajaran dan pembelajaran sebutan bahasa Melayu baku di dalam
bilik darjah boleh diimplementasikan oleh guru.

Antara cadangan yang praktikal yang boleh dilaksanakan di dalam bilik darjah
adalah seperti yang dicatat di bawah.

Cadangan umum:
Seseorang guru hendaklah merancang pengajaran untuk setahun, satu semester,
mingguan dan harian. Perancangan yang terperinci sangat penting untuk
mewujudkan pembelajaran yang ceria dalam kalangan murid yang dihadapi
oleh seseorang guru.

Guru hendaklah berupaya mempelbagaikan teknik pengajaran dan pembelajaran
supaya pembelajaran berlaku dalam suasana yang bermakna dan murid berasa
seronok.

AKTIVITI 3.2

Adakah anda berpuas hati dengan pencapaian penggunaan bahasa
baku dewasa ini? Sekiranya anda tidak berpuas hati, kenapa dan
bagaimana hendak mengembangkannya?

3.4 CADANGAN KHUSUS TENTANG STRATEGI
PENGAJARAN SEBUTAN BAKU BAHASA
MELAYU

Pengajaran sebutan digolongkan dalam kemahiran interpersonal yang
merangkumi lisan: mendengar dan bertutur. Dalam konteks penyepaduan
kemahiran bahasa, kemahiran lisan ini boleh diintegrasikan dengan kemahiran
membaca dan memahami dan seterusnya kemahiran menulis. Oleh sebab
kemahiran penyebutan ini berkait terus dengan sistem fonetik dan fonemik
bahasa Melayu, seseorang guru mestilah memahami subkemahiran yang

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 69

ditetapkan dalam sukatan pelajaran (SP) 8M sama ada sukatan pelajaran 8M
sekolah rendah atau sekolah menengah.

Oleh yang demikian, perkara yang paling pokok yang perlu difahami oleh guru
ialah kecekapan-kecekapan yang berikut:
(a) Pengecaman bunyi dalam kata dan ujaran.
(b) Pengecaman bunyi huruf vokal dan konsonan.
(c) Mendengar dan mengenal sebutan, intonasi, gaya
(d) Pengucapan yang baik dalam pelbagai situasi
(e) Membaca dan memahami -mengucap kata dan ayat
(f) Mengucap kata dan ayat dan mengena sebutan pelbagai bunyi konsonan,

gugusan konsonan, vokal dan diftong.
(g) Membaca kuat bahan prosa dan puisi dengan sebutan, intonasi dan gaya

pembacaan yang baik.

3.5 PENDEKATAN PENGAJARAN SEBUTAN

Pendekatan yang paling sesuai adalah pendekatan situasi dan kontekstual.
Maksud pendekatan ini adalah berkehendakkan seseorang murid itu memahami
situasi yang dibina oleh guru, kemudian mereka akan mengajuknya. Yang
penting, guru akan mewujudkan situasi tertentu seperti situasi di sebuah pasar
raya, di kaunter pejabat pos, kaunter bank, di kantin sekolah, di padang
permainan kanak-kanak, di stesen bas, di pondok perhentian bas, di stesen
komuter, di stesen ERL, Stesen ERT, di pelabuhan, atau sebagainya. Situasi ini
akan menambahkan keceriaan dalam kalangan murid-murid.

Guru hendaklah menentukan aspek kemahiran bahasa yang harus dikuasai oleh
murid-murid terlebih dahulu. Elemen ini hendaklah ditentukan melalui
perancangan objektif pengajaran dan pembelajaran.

3.5.1 Contoh Penyediaan Rancangan Pengajaran
Harian (RPH) yang Ringkas

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran ini murid dapat:
(a) Menyebut perkataan ekasuku dan dwisuku dengan tepat, sesuai dengan

fonetik bahasa Melayu.
(b) Berbincang dalam kumpulan dengan menggunakan sebutan baku bahasa

Melayu.

70 X TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU

(c) Menulis perkataan ekasuku dan dwisuku dengan tulisan rumi bahasa
Melayu yang kemas.

Untuk melicinkan proses pengajaran dan pembelajaran guru perlu
menitikberatkan beberapa perkara berikut, antaranya:

(a) Fokus utama dan sampingan hendaklah sesuai dengan rujukan SP, sama
ada untuk murid SR atau SM.

(b) Kemahiran bahasa hendaklah disepadukan, iaitu lisan, membaca dan
memahami serta menulis

(c) Unsur Kemahiran Bernilai Tambah (KBT) ~ menguji Pengetahuan sedia ada
murid(PSA)

(d) Mengenalpasti Bahan Bantu Belajar (BBB) yang sesuai

(e) Menyusun langkah-langkah pengajaran (set induksi hingga penutup) ~
Membuat refleksi sesudah tamat pengajaran.

(f) Menyediakan bahan-bahan rangsangan seperti berikut:
(i) Perkataan ekasuku ă leks, born, bab, bah, lut, barn, bang, bar, cat, cap,
dai, dat, faks, gong, had, haj, hak, jag.
(ii) Perkataan dwisuku ă ada, abu, bapa, suka, duka, baba, babu, cawan,
dakwat, danau, enau, enak, fasal, fana, gagak, ganggu, gali, habuk,
handal, ikat, iras, jangan, janji, kaku, laku, mana, nana, opah, papa,
rasa, sate, tatu, ubur, via, vivar, warna, x-ray.

Daripada perkataan ekasuku dan dwisuku bolehlah guru memberikan latihan
penyebutan yang sesuai dengan kebolehan pertuturan murid-murid. Guru boleh
memilih beberapa perkataan yang sesuai dan guru meminta murid-murid
mewujudkan perbincangan dalam kalangan mereka, iaitu dalam kumpulan tiga
hingga lima orang. Guru boleh mengizinkan mobiliti dalam kumpulan masing-
masing. Murid-murid diminta membina ayat yang sesuai dengan kebolehan
mereka. Guru boleh bertindak sebagai fasilitator dan membetulkan mana-mana
kesalahan yang dilakukan oleh mereka.

Akhirnya, guru mengarahkan murid-murid menulis karangan pendek atau
beberapa ayat daripada bahan rangsangan yang mengandungi beberapa
perkataan yang disebut oleh mereka dalam perkataan ekasuku dan dwisuku.

TOPIK 3 SEBUTAN BAKU BAHASA MELAYU W 71

x Bahasa baku adalah bahasa standard, bahasa yang terpilih atau bahasa yang
telah dinaikkan taraf untuk digunakan sebagai bahasa penyampai pengajaran
di sekolah, televisyen, radio, pentadbiran dan sebagainya.

x Sebutan baku juga berkait dengan bahasa baku kerana yang disebut secara
baku itulah yang standard, yang difahami oleh penutur komuniti bahasa.

Akronim Sebutan
Ejaan Sebutan baku
Komuniti penutur