The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by amaliaroheni42, 2022-10-04 04:42:31

BAHAN AJAR Tembang Macapat Pocung

BAHAN AJAR Tembang Macapat Pocung

BAHAN AJAR

TEMBANG MACAPAT
POCUNG

KANGGE KELAS XI SEMESTER GASAL

dening: Amalia Desi Roheni, S.Pd.

TEMBANG
MACAPAT POCUNG

IDENTITAS : XI/ Gasal
: Bahasa Jawa
Kelas : Tembang Macapat
Mata Pelajran
Materi

KD Pengetahuan KD Keterampilan

3.1 Menelaah teks Serat 4.1 Menanggapi isi Serat Wedhatama pupuh
Wedhatama pupuh Pocung. Pocung dan menulis serta menyajikan syair
Serat Wedhatama pupuh Pocung.

INDIKATOR PENCAPAIAN
KOMPETENSI

3.1.1 Menganalisis guru gatra, guru 4.1.2 Mencipta syair tembang
wilangan, dan guru lagu Serat Pocung dengan bahasa sendiri (P4)
Wedhatama pupuh Pocung (C4)







TUJUAN PEMBELAJARAN

1.Melalui kegiatan pembelajaran dengan menggunakan pendekatan scientific, model
pembelajaran problem based learning, ceramah, diskusi, tanya jawab dan penugasan
peserta didik dapat menganalisis guru gatra, guru wilangan, dan guru lagu Serat Wedhatama
pupuh Pocung dengan mengembangakan sikap jujur, peduli, dan bertanggungjawab (C4,
Hots)
2.Melalui kegiatan pembelajaran dengan menggunakan pendekatan scientific, model
pembelajaran problem based learning, ceramah, diskusi, tanya jawab dan penugasan
peserta didik dapat mencipta syair tembang pocung dengan bahsa sendiri dengan percaya
diri (P4, Hots)

PETA KONSEP

MATERI TEMBANG MACAPAT

01 PANGERTEN 02 PAUGERAN

03 WATAK 04 SASMITA

05 WOS 06 LANGKAH

FASE 1: IDENTIFIKASI MASALAH

Materi Faktual

Mangga para siswa dipun tingali tembang macapat Pocung kangge damel pitakenan amrih paham bab tembang
macapat pupuh pocung.
Tuladha cakepan tembang macapat Pocung

FASE 2: MENGORGANISASI PESERTA DIDIK

Materi Konseptual

A. Pangertene Tembang Macapat
Tembung macapat dumadi saka tembung “maca” tegese maca utawa nglagokake; lan tembung “pat”

kang owah dadi “mat” (proses asililasi tunggal ditikulasi) wancahan saka tembung “nikmat”, maknane:
enak utawa krasa banget (Poerwadarminta, 1939: 298). Dadi macapat tegese seneng maca kanthi kebak rasa
endah lan nikmat.

B. Paugerane tembang macapat
1. Guru gatra: cacahe gatra/ larik saben sapada.
2. Guru wilangan: cacahe wanda saben sagatra.
3. Guru lagu: tibaning swara ing saben pungkasan gatra (dhong-dhing).

C. Watak Tembang Macapat

Cacahe tembang macapat ana 11, yaiku mijil, maskumambang, sinom, asmarandana, gambuh,

kinanthi, dhandhanggula, durma, pangkur, megatruh, pocung.

Saben tembang macapat duweni watak uga kanggo medhar rasa kang beda-beda.

No. Tembang macapat Watak Kanggo medhar

1. Mijil prihatin rasa sedhih, suka pitutur melas, gandrung

2. Maskumambang nelangsa, ngeres-ngeresi rasa sedhih, kelara-lara nelangsa

3. Sinom canthas, ether gandrung, suka pitutur prenes, sigrak
4. Asmarandana
sedhih, prihatin ing asmara carita sedhih lan asmara

5. Gambuh sumanak, sumandulur Pitutur

6. Kinanthi seneng, tresna, grapyak suka pitutur rasa tresna

7. Dhandhanggula ngresepake, nggambarna rasa apa bae

8. Durma sereng, nepsu rasa sereng, paprangan, tantangan
9. Pangkur sereng, nepsu pitutur sereng, carita perang

10. Megatruh trenyuh, melas carita susah

11. Pocung gregeten, kendho carita sakepenake

D. Sasmitane Tembang Macapat

a. Pocung : mucung, pinucung, kluwak, lan tembung-tembung kang nduweni
wanda “cung”.
b. Gambuh :
tambuh, embuh, kambuh, jumboh; lan tembung-tembung kang awanda
c. Maskumambang : “mbuh”.

d. Megatruh : kambang, kentir, kencana timbul ing warih.
duduk, dudukwuluh, pegat, megat, ruh, aruh.
g. Kinanthi : kanthi, kekanthen, gandheng.
wiyos, winiraos, rarasati, metu.
h. Mijil : mingkur, mungkur, kukur-kukur, yuda kenaka.
asmara, kasmaran ing driya, branta, kingkin, sedhih.
i. Pangkur : mundur, udur, durcara, duraka.
anom, taruna, srinata, roning kamal, pangrawit, weni, logondhang.
j. Asmaradana :
manis, legi, sarkara, hartati, madu, dhandhang, guladrawa.
k. Durma :

n. Sinom :

o. Dhandhanggula :

E. Wos serat Wedahtama pupuh Pocung
Serat Wedhatama wosipun piwulang babagan budipekerti utawa tumindak becik. Serat wedhatama

ngajarake tuntunan moral ing babagan etika pribadi minangka pambangun karakter dhiri pribadi.

FASE 3: MEMBIMBING PENYELIDIK

Materi Prosedural

Sesampunipun maos materi ing nginggil, gayut kaliyan ancasipun pasinaon sumangga para siswa samenika

nganalisis paugeran utawi pathokanipun tembang macapat pocung

F. Nganalisis Paugeran utawi Pathokan Tembang Macapat Pocung

Pada 33. Ngelmu iku kalakone kanthi laku
Lekase lawan kas
Tegese kas nyantosani
Setya budya pangekese dur angkara

Analisis: Guru gatra: 4
Ngel -mu i- ku ka- la- ko- ne ka- thi la- ku Guru wilangan: 12, 6, 8, 12
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Guru lagu : u, a, i, a
Le -ka -se la -wan kas

1 2 34 5 6

Te –ge -se kas nyan- to -sa -ni
1 234 5 6 78

Se –tya bu -dya pa –nge –ke- se dur ang- ka -ra
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

G. Langkah-langkah Nyerat Cakepan Tembang Pocung
1. Nemtokna tema
Tema menika gagasan utawi ide pokok ingkang dados dhasar nyerat cakepan tembang. Tema ingkang
dipunpilih tuladhanipun bab Pendhidhikan, Tresna, Budi Pakerti, lan sapanunggalanipun.
2. Nggatekna paugeran
Paugeran utawa pathokane tembang:
a. Guru gatrane : cacahing gatra saben sapada
b. Guru wilangane : cacahing wanda saben sagatra
c. Guru lagune : tibaning swara ing pungkaning gatra
3. Pamilihing tembung (diksi) kang trep
Tembung ingkang badhr dipingunakaken nalika nyerat cakepan tembang boten kedah basa Jawa kuna
ananging saged milih tembung basa padinan, tembung ngoko, krama, krama inggil, utawi tembung
serapan saking basa Indonesia utawi basa sanesipun.
4. Nggatekna tata tulis tembung
Tata tulis utawa ejaan ugi perlu dipungatekake panyeratanipun. sakumpami, nalika nyerat tembung
ingkang migunanakake swara a utawa o, nganggo aksara t utawa th, nganggo aksara d utawa dh.
Tuladha: tembung saged kaserat ngangge “a” (isa), boten dipuntulis ngangggo “o” (iso). Panyeratan
tembung: ojo” ingkang leres dipunserat “aja”.

FASE 4: MENGEMBANGKAN DAN MENYAJIKAN HASIL KARYA

Materi Metakognitif

Saksampunipun nyinauni langkah-langkah damel syair tembang macapat, wonten mriki dipunparingi tuladha syair

tembang macapat Pocung kanthi wosipun babagan pendhidhikan.

Tuladha syair tembang macapat Pocung tema pendhidhikan

Murid iku wajib bekti lan mituhu (12u) guru gatra :4
Pituturing dwija (6a)
Sabarang reh ngati ati (8i) guru lagu : u, a, i, a

Tata krama empan papan katindakno (12a) guru wilangan : 12, 6, 8, 12

FASEF5AS:EM5:EMNEGNGAANNAALLISISISIDSADNAENVALUASI
EVALUASI

DUDUTAN:
1. Tembang macapat inggih menika karya sastra kang awujud geguritan mawa paugeran utawa aturan
tartamtu.
2. Paugeran tembang macapat wonten 3 inggih menika guru gatra, guru lagu lan guru wilangan.
3. Watakipun tembang macapat pocung inggih menika gregeten, kendho.
4. Sasmitanipun tembang macapat pocung inggih menika mucung, pinucung, kluwak, lan tembung-
tembung kang nduweni wanda “cung”.
5. Nyerat tembang macapat pocung kedah mirsani paugeran kang trep lan gatekaken temanipun. Guru gatra
4, guru wiangan 12, 6, 8, 12 lan guru lagu u, a, i, a

RELEVANSI:
1. Kathah piwulang ingkang sae wonten ing salebetipun tembang macapat
2. Kita dados generasi muda kedah nguri-uri tembang macapat supados mbten ical lan kagerus dening lagu
manca

KAPUSTAKAN

Agustina, Yunika Tri. 2022. Bahasa Jawa. Surakarta: Putra Nugraha
Poerwadarminta, W.J.S, dkk. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B. Wolters Uitgevers
Putri, Rilita Damameita, Slamet Mulyana. 2015. Trampil Basa. Surakarta: Mediatama
Sai, Dewi Pangestu. 2022. Sastra Klasil lan Modern. Jakarta: Kememntrian Pendidikan, Kabudayaan, Riset dan

Teknologi


Click to View FlipBook Version