บทเรียนสำเร็จรูป วิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน รหัสวิชา ว31105 ระดับชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ 4 เรื่อง ระบบนิเวศ ได้จัดทำขึ้นเพื่อใช้เป็นสื่อการเรียนการสอนควบคู่กับแผนการจัดการ เรียนรู้ เนื่องจากเนื้อหาแต่ละเรื่องมีมาก เวลาในการสอนมีน้อย ทำให้นักเรียนได้เรียนรู้ไม่ ครบทุกเนื้อหา ดังนั้นเพื่อสะดวกในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ครบตามหลักสูตรกำหนดจึงได้ จัดให้นักเรียนได้เรียนรู้เนื้อหาที่นำเสนอเป็นบทเรียนสำเร็จรูปและใช้เป็นคู่มือสำหรับค้นคว้า ด้วยตนเองเป็นการสรุปเนื้อหาจากง่ายไปยาก นักเรียนสามารถค้นพบความรู้ด้วยตนเอง โดย นักเรียนศึกษาทีละกรอบจากกรอบแรกไปถึงกรอบสุดท้ายเพื่อให้นักเรียนได้เรียนรู้เนื้อหาใน กรอบการเรียนรู้ที่เรียบเรียงไว้ตามลำดับขั้นตอน ซึ่งจะมีเนื้อหาที่กระชับเข้าใจง่ายมี ภาพประกอบที่สวยงาม อีกทั้งยังได้ฝึกกระบวนการคิดวิเคราะห์และทำความเข้าใจเนื้อหาจาก กรอบเนื้อหาโดยสอดคล้องกับประสบการณ์ของผู้เรียน และบูรณาการความรู้ของตนเอง และ แบบทดสอบเพื่อใช้ในการประเมินความรู้ของตนเองได้ โดยได้จัดทำขึ้นจำนวน 3 เล่ม เล่มที่ 1 เรื่อง โครงสร้างระบบนิเวศ เล่มที่ 2 เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม และ การถ่ายทอดพลังงานในระบบนิเวศ เล่มที่ 3 เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่าบทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้จะสามารถทำให้นักเรียนมี ความเข้าใจในเนื้อหาบรรลุจุดประสงค์การเรียนรู้ เป็นผู้ที่มีคุณลักษณะอันพึงประสงค์ตาม หลักสูตรและสามารถนำไปใช้เป็นความรู้พื้นฐานเพื่อศึกษาในระดับชั้นที่สูงขึ้นไป เนาวรัตน์ พันธ์สาคร ก คำนำ
หน้า คำนำ ก สารบัญ ข คำชี้แจงในการใช้บทเรียนสำเร็จรูป ค คำแนะนำสำหรับครูผู้สอน ง คำแนะนำสำหรับนักเรียน จ สาระสำคัญ ฉ จุดประสงค์การเรียนรู้ ฉ แบบทดสอบก่อนเรียน 1 กรอบที่ 1 3 กรอบที่ 2 5 กรอบที่ 3 10 แบบทดสอบหลังเรียน 15 เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน – หลังเรียน แบบประเมินความพึงพอใจ 17 18 บรรณานุกรม 19 ข สารบัญ
คำชี้แจงในการใช้บทเรียนสำเร็จรูป บทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้ได้จัดทำขึ้นเพื่อใช้ในการเรียนการสอนวิชาวิทยาศาสตร์ พื้นฐาน ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 เล่มที่ 1 เรื่อง โครงสร้างระบบนิเวศ ใช้เวลา 2 ชั่วโมง ซึ่งภายในบทเรียนสำเร็จรูป ประกอบด้วย 1. คำแนะนำสำหรับครูผู้สอน 2. คำแนะนำสำหรับนักเรียน 3. สาระสำคัญ 4. จุดประสงค์การเรียนรู้ 5. แบบทดสอบก่อนเรียน (Pre-test) 6. กรอบเนื้อหา 7. แบบทดสอบหลังเรียน (Post-test) 8. เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน-หลังเรียน 9. แบบประเมินความพึงพอใจ 10. บรรณานุกรม ค
คำแนะนำสำหรับครูผู้สอน 1. ใช้บทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้ประกอบแผนการจัดการเรียนรู้ เรื่อง ระบบนิเวศ วิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 2. ใช้บทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้เสริมนักเรียนที่เรียนดีและช่วยนักเรียนที่เรียนช้า ได้ทันเพื่อนหรือใช้ทบทวนบทเรียน 3. ครูแจกบทเรียนสำเร็จรูปให้นักเรียนอ่านวิธีการใช้บทเรียนสำเร็จรูป จนเข้าใจดีแล้วให้นักเรียนเริ่มศึกษาบทเรียนด้วยตนเอง 4. ให้นักเรียนทำแบบทดสอบก่อนเรียน 5. ให้นักเรียนศึกษาบทเรียนสำเร็จรูปตั้งแต่กรอบที่ 1 จนถึงกรอบสุดท้าย ทั้งเนื้อหา คำถามประจำกรอบ และแบบทดสอบหลังเรียน 6. เมื่อนักเรียนศึกษาบทเรียนแต่ละเล่มแล้ว ให้นักเรียนทำแบบทดสอบ หลังเรียนด้วยตนเอง 7. ใช้เวลา 2 ชั่วโมง ง
ให้นักเรียนศึกษาบทเรียนสำเร็จรูปด้วยตนเอง บทเรียนนี้จะได้ผลเมื่อนักเรียนทำ ตามขั้นตอนต่อไปนี้ตั้งแต่ต้นไปจนจบ ดังต่อไปนี้ 1. ศึกษาสาระสำคัญ จุดประสงค์การเรียนรู้ 2. ทำแบบทดสอบก่อนเรียน (Pre-test) ตามความเข้าใจด้วยความซื่อสัตย์ต่อ ตนเองในการตอบคำถามโดยไม่ต้องเปิดดูคำตอบล่วงหน้า ตรวจสอบพร้อมแบบทดสอบ หลังเรียน (Post–test) 3. ศึกษาบทเรียนทีละกรอบตามลำดับ ซึ่งแต่ละกรอบจะมีคำถามให้นักเรียนตอบ ด้วยตนเองไม่ควรทำข้ามกรอบ โดยให้ตรวจคำตอบที่ทำไปแล้วในกรอบถัดไป 4. ถ้าคำตอบของผู้เรียนตรงกับคำตอบที่เฉลยไว้ให้ผู้เรียนหาคำตอบในกรอบต่อไป 5. ถ้าคำตอบไม่ตรงเฉลย ให้กลับไปศึกษากรอบนั้นใหม่และหาคำตอบให้ถูกต้อง จ คำแนะนำสำหรับนักเรียน
โครงสร้างระบบนิเวศ ประกอบด้วย กลุ่มสิ่งมีชีวิต ( community) หมายถึง สิ่งมีชีวิตต่างๆที่ยู่รวมกัน ในแหล่งที่อยู่ มีหลากหลายชนิดทั้งพืช สัตว์ และ สิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก ซึ่งมีความแตกต่างกันตามชนิดและจำนวน และแหล่งที่อยู่ (habitat) หมายถึง บริเวณที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิต องค์ประกอบของระบบนิเวศ การจำแนกองค์ประกอบของระบบนิเวศโดยทั่วไปมักประกอบไปด้วย องค์ประกอบที่ มีชีวิต (biotic) และองค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต (abiotic) ฉ จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. อธิบายและเข้าใจความหมายของโครงสร้างระบบนิเวศได้อย่างถูกต้อง 2. สามารถเขียนแผนภาพแสดงความสัมพันธ์ขององค์ประกอบของระบบ นิเวศในท้องถิ่นได้ สาระสำคัญ
แบบทดสอบก่อนเรียน คำชี้แจง : 1. ข้อสอบเป้นแบบปรนัย 4 ตัวเลือก 2. ข้อสอบมีทั้งหมด 10 ข้อ ข้อละ 1 คะแนน ใช้เวลาในการทำข้อสอบ 10 นาที 3. จงเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว โดยทำเครื่องหมาย X ลงใน กระดาษคำตอบ 1. ข้อใดไม่จัดเป็นระบบนิเวศ ก. ขอนไม้ที่ล้มอยู่ในป่ามีเฟิร์นและเห็ดขึ้นอยู่หลายชนิด ข. ต้นไทรใหญ่ในป่ามีนกอยู่หลายชนิด เพราะเป็นแหล่งอาหารของนก ค. ตันข้าวในนาเป็นผู้ผลิด ส่วนหนูและงูเป็นผู้บริโภคลำคับที่ 1 และ 2 ตามลำคับ ง. หมู่บ้านพฤกษามีบ้านอยู่ 80 หลัง มีสวนสาธารณะมีสนามกีฬากลางสำหรับบุคคล ในหมู่บ้าน 2. ระบบนิเวศทั้งหลายมารวมกันเรียกว่าอะไร ก. สิ่งมีชีวิต ข. กลุ่มสิ่งมีชีวิต ค. หน่วยของสิ่งมีชีวิต ง. โลกของสิ่งมีชีวิต 3. ประเทศไทยมีทรัพยากรธรรมชาดิที่หลากหลาย จากข้อความนี้ประเทศไทยน่าจะมี สภาพแวดล้อม โดยทั่วไปอย่างไร ก. ไทกา ข. ทุนดรา ข. ป่าฝนเขตร้อน ง. ทุ่งหญ้าสะวันน่า 4. ระบบนิเวศในบริเวณใตที่มีความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตมากที่สุด ก. ทุ่งหญ้าสะวันนาในทวีปแอฟริกา ข. ป่าฝนเขตร้อนในแถบศูนย์สูตร ค. ป่าเขตอบอุ่นในทวีปออสเตรเสีย ง. ป่าเขตทุนตราซึ่งมีน้ำแข็งปกคลุม 1
5. ข้อใดเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ระบบนิเวศต่างกันในแต่ละแห่ง ก. ปริมาณแสง ข. ปริมาณน้ำฝน ค. อุณหภูมิ ง. ถูกทุกข้อ 6. ข้อใดคือไบโอมที่มีสภาพอุณหภูมิแตกต่างกันมากในแต่ละฤดู และในระหว่างกลางวันและ กลางคืน มีปริมาณน้ำฝนต่ำและพืชมีการปรับตัวเพื่อป้องกันการสูญเสียน้ำ ก. ไบโอมไทกา ข. ไบโอมทุนดรา ค. ไบโอมทะเลทราย ง. ไบโอมป่าผลัดใบเขตอบอุ่น 7. ไบโอมใดไม่พบในประเทศไทย ก. ไบโอมสะวันนา ข. ไบโอมป่าดิบชื้น ค. ไบโอมป่าสนเขา ง. ไบโอมทุ่งหญ้าเขตอบอุ่น 8. พืชที่พบในไบโอมประเภท Coniferous forest ป่าสน ได้แก่ ก. กระบองเพชร ข. ไม้ดอก ไม้พุ่ม และไลเคน ค. สน เฟอร์สพรูชและเฮมลอค ง. ไม้ยืนต้น ไม้พุ่ม ไม้ล้มลุก 9. ข้อใดคือความหมายของระบบนิเวศสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน ก. สิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน ข. กลุ่มสิ่งมีชีวิตอาศัยในบริเวณแห่งหนึ่ง ค. ระบบความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่หลากหลาย ง. ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งมีชีวิต และสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม 10. สิ่งมีชีวิตกลุ่มใดที่สามารถเปลี่ยนอนินทรียสารเป็นอินทรียสารได้ ก. พืชสีเขียว ข. สัตว์กินพืช ค. สัตว์กินเนื้อ ง. ผู้ย่อยสลาย ……………………………………………………………………………………………………… 2
กรอบที่ 1 โครงสร้างระบบนิเวศ โครงสร้างระบบนิเวศ ประกอบด้วย 1. กลุ่มสิ่งมีชีวิต ( community) หมายถึง สิ่งมีชีวิตต่างๆที่อยู่ รวมกันใน แหล่งที่อยู่ มีหลากหลายชนิดทั้งพืช สัตว์ และสิ่งมีชีวิต ขนาดเล็ก ซึ่งมีความแตกต่าง กันตามชนิดจำนวน กลุ่มสิ่งมีชีวิตจะมีความสัมพันธ์กับสิ่งไม่มีชีวิตในบริเวณนั้น ๆ เช่น พืชเจริญได้ดี ในดินที่มีความชื้น แสงสว่าง อุณหภูมิ ความเป็นกรด เบส และแร่ธาตุ ในปริมาณที่ เหมาะสม เมื่อพืชเจริญเติบโตดีจะเป็นอาหาร ของสัตว์พวกหนอน ผีเสื้อ ตั๊กแตน แต่ แมลงบางชนิด เช่น ผีเสื้อช่วยผสมเกสรดอกไม้ซึ่งให้ประโยชน์แก่พืช ในขณะที่พืชอยู่ รวมกันมาก ๆ ต่างแก่งแย่งแสงสว่างกันโดยแข่งกันเพิ่มความสูงจากลำต้น คำถามที่ 1 สิ่งมีชีวิตต่างๆที่อาศัยอยู่ในแหล่งที่อยู่ร่วมกัน เรียกว่าอะไร ระบบนิเวศ (Ecosystems) หมายถึง กลุ่มสิ่งมีชีวิต ที่อาศัยอยู่ร่วมกัน มีความสัมพันธ์กัน และมีความสัมพันธ์กับแหล่งที่อยู่ สิ่งมีชีวิต (Organization) คือ สิ่งที่สามารถแพร่พันธุ์และขยายพันธุ์เพื่อเพิ่ม ลูกหลานรุ่นต่อ ๆ ไปได้มีการเคลื่อนที่ มีการเจริญเติบโต ประชากร (Population) คือ สิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกนมาอยู่ร่วมกัน ในแหล่งที่ อยู่เดียวกัน 3
2. แหล่งที่อยู่ ( habitat ) หมายถึง บริเวณที่อยู่อาศัยของ สิ่งมีชีวิต จำแนกได้เป็น 2 ประเภท 1) แหล่งที่อยู่ในน้ำ ได้แก่ แหล่งน้ำจืด ทะเล 2) แหล่งที่อยู่บนบก ได้แก่ ที่ราบลุ่ม ที่ราบสูง ทุ่งหญ้า ป่า ทะเลทราย ดินแดนหิมะ 3. สิ่งแวดล้อม ( Environment) คือ สิ่งต่างๆที่อยู่รอบตัวเรา อาจจะเป็น สิ่งมีชีวิตหรือไม่มีก็ได้ สามารถมองเห็นได้และมองไม่เห็น แบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม 1) สิ่งแวดล้อมที่มีชีวิต เช่น พืช สัตว์ มนุษย์ 2) สิ่งแวดล้อมที่ไม่มีชีวิต เช่น อากาศ ดิน น้ำ แสงสว่าง 3) สิ่งแวดล้อมจากฝีมือมนุษย์ เช่น อาคารบ้านเรือน เจดีย์ ตึกหลายชั้น ตอบค ำถำมที่ 1 กลุ่มสิ่งมีชีวิต ( community) โลกของเราจัดเป็นระบบนิเวศที่ใหญ่ที่สุด เรียกว่า โลกของสิ่งมีชีวิต หรือชีวภาค (biosphere) 4
กรอบที่ 2 องค์ประกอบของระบบนิเวศ การจำแนกองค์ประกอบของระบบนิเวศแยก ตาม หน้าที่ในระบบ ได้แก่พวกที่สร้างอาหารได้เอง (autotroph) และสิ่งมีชีวิตได้รับ อาหารจากสิ่งมีชีวิตอื่น (heterotroph) อย่างไรก็ตามการจำแนกองค์ประกอบของ ระบบนิเวศ โดยทั่วไปมักประกอบไปด้วยองค์ประกอบที่มีชีวิต (biotic) และ องค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต (abiotic) 1. องค์ประกอบที่มีชีวิต (biotic component) ได้แก่ 1) ผู้ผลิต (producer or autotrophic) ได้แก่สิ่งมีชีวิตที่สร้าง อาหารเองได้ จากสารอนินทรีย์ส่วนมากจะเป็นพืชที่มีคลอโรฟิลล์ 2) ผู้บริโภค (consumer) ได้แก่ สิ่งมีชีวิตที่ไม่สามารถสร้างอาหาร เองได้ (heterotroph) ส่วนใหญ่เป็นสัตว์ที่กินสิ่งมีชีวิตอื่น เป็นอาหาร เนื่องจาก สัตว์เหล่านี้มีขนาดใหญ่จึง เรียกว่า เมโครคอนซูมเมอร์ (macroconsumer) 2.1). ผู้บริโภคพืช (Herbivoe) สิ่งมีชีวิตที่กินแต่พืชเป็นอาหาร เช่น วัว ควาย ช้าง ม้า ยีราฬ เป็นต้น ซึ่งเป็นสัตว์ที่ไม่ดุร้าย ผู้บริโภคพืช องค์ประกอบของระบบนิเวศ 5
2.2) ผู้บริโภคสัตว์ (Carnivore) สิ่งมีชีวิตที่กินแต่เนื้อสัตว์ เป็นผู้ ล่าในระบบนิเวศ มีลักษณะดุร้าย ตัวใหญ่ เช่น เสือ สิงโต ถ้าตัวเล็กจะหากินเป็นฝูง หมาใน ปลาปิลันยา เป็นต้น ผู้บริโภคสัตว์ คำถามที่ 2 รู้หรือไม่ !! ว่ากระต่ายเป็นผู้บริโภค ประเภทไหน...? 6
2.3). ผู้บริโภคทั้งพืชและสัตว์ (Omnivore) สิ่งมีชีวิตที่กิน ทั้งพืชและสัตว์เป็นอาหาร เช่น คน เป็ด ไก่ สุนัข แมว เป็นต้น ผู้บริโภคทั้งพืชและสัตว์ 2.4) ผู้บริโภคซากพืชซากสัตว์ (Scavenger) สิ่งมีชีวิตที่ กินซากเป็นอาหาร เช่น แร้ง ไส้เดือน มด ปลวก เป็นต้น ผู้บริโภคซากพืชซากสัตว์ ตอบคำถามที่ 2 กระต่ายเป็นผู้บริโภคพืช 7
3) ผู้ย่อยสลาย (decomposer) ได้แก่สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่สร้างอาหารเอง ไม่ได้ เช่น แบคทีเรีย เห็ด รา (fungi) และแอกทีโนมัยซี (actinomycete) ทำหน้าที่ ย่อยสลายซากสิ่งมีชีวิตที่ตายแล้วในรูปของสารประกอบโมเลกุลใหญ่ ให้กลายเป็น สารประกอบโมเลกุลเล็กในรูปของสารอาหาร (nutrients) เพื่อให้ผู้ผลิตนำไปใช้ได้ ใหม่อีก ผู้ย่อยสลาย คำถามที่ 3 เพราะเหตุใดเห็ดที่เราเห็น จึงไม่ใช่ผู้ผลิต ? 8
ตอบคำถามที่ 3 เห็ด ไม่มีคลอโรฟิ ลล์จึงไม่สามารถรถสร้างอาหารเองได้ 2. องค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต (abiotic component) ได้แก่ 1) สารอนินทรีย์ (inorganic substances) ประกอบด้วยแร่ธาตุ และสารอนินทรีย์ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญในเซลล์สิ่งมีชีวิต เช่น คาร์บอน ออกซิเจน คาร์บอนไดออกไซด์ และน้ าเป็นต้น สารเหล่านี้มีการหมุนเวียนใช้ใน ระบบนิเวศ เรียกว่า วัฏจักรของสารเคมีธรณีชีวะ (biogeochemical cycle) 2) สารอินทรีย์ (organic compound) ได้แก่ สารอินทรีย์ ที่จำเป็นต่อชีวิต เช่น โปรตีน คาร์โบไฮเดรต ไขมัน และซากสิ่งมีชีวิตเน่าเปื่อยทับถม กันในดิน (humus) เป็นต้น 3) สภาพภูมิอากาศ (climate regime) ได้แก่ ปัจจัยทางกายภาพ ที่มีอิทธิพลต่อสิ่งแวดล้อม เช่น อุณหภูมิ แสง ความชื้น อากาศ และพื้นผิวที่อยู่อาศัย (substrate) ซึ่งรวมเรียกว่า ปัจจัยจำกัด (limiting factors) คำถามที่ 4 ก้อนหิน จัดว่าเป็นองค์ประกอบที่ไม่มีชีวิตประเภทใด? 9
กรอบที่ 3 ไบโอมบนบก (Terrestrial biom ไบโอม ตอบคำถามที่ 4 ก้อนหิน เป็นองค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต ประเภท “สารอนินทรีย์” ไบโอม (Biomes) หรือ ชีวนิเวศ คือ ระบบนิเวศใดๆ ก็ตามที่มีองค์ประกอบ ของปัจจัยทางกายภาพเช่น อุณหภูมิ ความชื้น และปัจจัยทางชีวภาพ เช่น พืชและ สัตว์ ที่คล้ายคลึงกันกระจายอยู่ในเขตภูมิศาสตร์ต่างๆ ประเภทของไบโอม แบ่งได้ 2 ประเภทใหญ่ๆ คือ 1. ไบโอมบนบก 2. ไบโอมในน้ำ 10 1. ไบโอมบนบก (Terrestrial biomes) ใช้เกณฑ์ปริมาณน้ำฝน และอุณหภูมิเป็นตัวกำหนด ไบโอมบนบก ที่มีอยู่ใน โลกนี้แบ่งออกได้หลายไบโอม แต่ไบโอมบนบกที่สำคัญที่จะกล่าวถึง ได้แก่ ไบโอมป่าดิบชื้น ไบโอมป่าผลัดใบในเขตอบอุ่น ไบโอมทุ่งหญ้าเขตอบอุ่น ไบโอมสะวันนา ไบโอมป่าสน ไบโอมทะเลทราย และไบโอมทุนดรา เป็นต้น
1.1. ไบโอมป่าดิบชื้น ป่าดิบชื้น (Tropical rain forest) พบได้ใน บริเวณใกล้เขตเส้นศูนย์สูตรของโลกใน ทวีปอเมริกา กลาง ทวีปอเมริกาใต้ ทวีปแอฟริกา ทวิปเอเชียตอนใต้ และบริเวณบางส่วนของ หมู่เกาะแปซิฟิก ลักษณะของ ภูมิอากาศร้อนและชื้น มีฝนตกตลอดปี ปริมาณน้ำฝน เฉลี่ย 200-400 เซนติเมตรต่อปี ในป่าชนิดนี้พบพืชและ สัตว์หลากหลายนับพันสปีชีส์ เป็นป่าที่มีความสมบูรณ์ 1.2. ไบโอมป่าผลัดใบในเขตอบอุ่น ป่า ผ ล ั ด ใ บ ใ น เ ข ต อ บ อ ุ ่ น (Temperate deciduous forest) พบกระจายทั่วไปในละติจูดกลาง ซึ่งมีปริมาณความชื้นเพียงพอที่ต้นไม้ใหญ่จะ เจริญเติบโตได้ โดยมีปริมาณน้ำฝนเฉลี่ย 100 เซนติเมตรต่อปี และมีอากาศค่อนข้างเย็น ในป่าชนิดนี้ ต้นไม้จะทิ้งใบ หรือผลัดใบก่อนที่จะถึง ฤดูหนาวและ จะเริ่มผลิใบอีกครั้งหลังจากฤดูหนาวผ่านพ้นไปแล้ว 1.3. ไบโอมป่าสน ป่าสน (Coniferous forest) ป่าไทกา (Taiga) และ ป่าบอเรียล (Boreal) เป็นป่าประเภทเดียวกันที่ มีต้นไม้เขียวชอุ่มตลอดปีพบได้ทางตอนใต้ของ แคนาดา ทางตอนเหนือของทวีปอเมริกาเหนือ ทวีป เอเชีย และยุโรป ในเขตละติจูดตั้งแต่ 45-67 องศา เหนือ ลักษณะของภูมิอากาศมีฤดูหนาวค่อนข้าง ยาวนาน อากาศเย็นและแห้ง พืชเด่นที่พบ ได้แก่ พืช จำพวกสน เช่น ไพน์(Pine) เฟอ (Fir) สพรูซ (Spruce) และ เฮมลอค (Hemlok) เป็นต้น 11
+ 1.4. ไบโอมทุ่งหญ้าเขตอบอุ่น ทุ่งหญ้าเขตอบอุ่น (Temperate grassland) หรือที่รู้จักกันในชื่อของ ทุ่งหญ้าแพรี่ (Prairie) ใน ตอนกลางของทวีปอเมริกาเหนือและทุ่งหญ้า สเตปส์(Steppes) ของประเทศรัสเซีย เป็นต้น สภาพภูมิอากาศมีปริมาณน้าฝนเฉลี่ย 25-50 เซนติเมตรต่อปีทุ่งหญ้าเขตอบอุ่นนี้เหมาะสำหรับ การทาการกสิกรรมและปศุสัตว์เพราะดินมีความ อุดมสมบูรณ์สูงมีหญ้านานาชนิดขึ้นอยู่ 1.5. ไบโอมสะวันนา สะวันนา (Savanna) เป็นทุ่งหญ้าที่พบ ได้ในทวีปแอฟริกา ทวีปอเมริกาใต้ทวีป ออสเตรเลีย และพบบ้างทางตะวันออกเฉียงใต้ ของทวีปเอเชีย ลักษณะของภูมิอากาศร้อน พืช ที่ขึ้นส่วนใหญ่ เป็นหญ้าและมีต้นไม้ขึ้นกระจาย เป็นหย่อมๆ ในฤดูร้อนมักมีไฟป่า เกิดขึ้นอยู่ เสมอๆ 1.6. ไบโอมทะเลทราย ทะเลทราย (Desert) พบได้ทั่วไปในโลก ใน พื้นที่ที่มีปริมาณฝนตกเฉลี่ยน้อยกว่า 25 เซนติเมตร ต่อปีทะเลทรายบางแห่งร้อนมากมีอุณหภูมิเหนือผิว ดินสูงถึง 60 องศาเซลเซียตลอดวัน บางแห่งค่อนข้าง หนาวเย็น พืชที่พบในไบโอมทะเลทรายนี้มีการ ป้องกันการสูญเสียน้าโดยใบลดรูปเป็นหนาม ลาต้น อวบเก็บสะสมน้า ทะเลทรายที่รู้จักกันโดยทั่วไป ได้แก่ ทะเลทรายซาฮารา (Sahara) ในทวีปแอฟริกา ทะเลทรายโกบี(Gob ) ในประเทศสาธารณรัฐ ประชาชนจีนและทะเลทรายโมฮาวี (Mojave) ในรัฐแคลิฟอร์เนีย ประเทศสหรัฐอเมริกา 12
1.7. ไบโอมทุนดรา ทุนดรา (Tundra) เป็นเขตที่มีฤดูหนาวค่อนข้าง ยาวนานฤดูร้อนช่วงสั้นๆ ลักษณะเด่น คือ ชั้นของดิน ชั้นบนลงไปจะจับตัวเป็นน้ำแข็งอย่างถาวร ทุนดราพบ ทางตอนเหนือของทวีปอเมริกาเหนือ และยูเรเซีย พบพืชและสัตว์อาศัยอยู่น้อยชนิด ปริมาณฝนน้อยมาก ฤดูร้อนช่วงสั้นๆ น้ำแข็งที่ผิวหน้าดินจะละลาย แต่เนื่องจากน้ำสามารถซึมผ่านลงไปในชั้นน้ำแข็งได้จึง ท่วมขังอยู่บนผิวดิน ทำให้ปลูกพืชได้ในระยะสั้นๆ พืช ที่พบจะเป็นพวกไม้ดอก และไม้พุ่ม นอกจากนี้ยังพบ สิ่งมีชีวิตชั้นต่ำ เช่น ไลเคน ในรัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา 2. ไบโอมในน้ำ ไบโอมน้ำที่พบเป็นองค์ประกอบหลักในไบโอสเฟียร์ ประกอบด้วย ไบโอมแหล่ง น้ำจืด (Freshwater biomes) และไบโอมแหล่งน้าเค็ม (Marine Biomes) และพบ กระจายอยู่ทั้งเขตภูมิศาสตร์ในโลกนี้ 1. ไบโอมแหล่งน้ำจืด (Freshwater biomes) โดยทั่วไปประกอบด้วยแหล่งน้ำนิ่ง ได้แก่ ทะเลสาบ สระ หนองหรือบึง กับแหล่งน้ำไหล ได้แก่ ธารน้ำไหลและ 2.1. ไบโอมแหล่งน้ำจืด (Freshwater biomes) ประกอบด้วยแหล่งน้ำนิ่ง ได้แก่ ทะเลสาบ สระ หนองหรือบึง กับแหล่งน้ำไหล ได้แก่ ธารน้ำไหลและ แม่น้ำ เป็นต้น 13
2.2. ไบโอมแหล่งน้ำเค็ม (Marine biomes) โดยทั่วไปประกอบด้วยแหล่งน้ำเค็ม ได้แก่ ทะเลและมหาสมุทร ซึ่งพบได้ ในปริมาณมากถึงร้อยละ 71 ของพื้นที่ผิวโลก และมีความลึกมาก โดยเฉลี่ยถึง 3,750 เมตร ไบโอมแหล่งน้ำเค็มจะแตกต่างจากน้ำจืดตรงที่มีน้ำขึ้น น้ำลงเป็น ปัจจัยกายภาพสำคัญ นอกจากนี้ยังพบช่วงรอยต่อของแหล่งน้ำจืดกับน้ำเค็มที่มา บรรจบกันและเกิดเป็นแหล่งน้ากร่อยซึ่งมักพบบริเวณปากแม่น้ำ นอกจากนี้พบว่ายังมีช่วงรอยต่อระหว่างแหล่งน้ำจืดและแหล่งน้ำเค็มมา บรรจบกันทำให้น้ำบริเวณนั้นเป็นน้ำกร่อยและเกิดเป็นแหล่งน้ำกร่อย (estuaries) ซึ่งมักจะพบตามบริเวณปากแม่น้ำ การขึ้นลงของกระแสน้ำมี อิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงค่าความเค็มของน้ำในแหล่งน้ำกร่อยเป็นอย่างมาก ทำให้ในรอบวันมีการแปรผันของความเค็มของน้ำ โดยสรุปแล้ว ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อมในระบบนิเวศจะมี โครงสร้างประกอบด้วย กลุ่มสิ่งมีชีวิตและแหล่งที่อยู่ ซึ่งองค์ประกอบของระบบ นิเวศ แบ่งได้ 2 องค์ประกอบคือ องค์ประกอบที่มีชีวิต (biotic) ได้แก่ ผู้ผลิต ผู้บริโภคและผู้ย่อยสลายและองค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต (abiotic) ได้แก่ สารอนินทรีย์ สารอินทรีย์และไบโอม (Biomes) หรือ ชีวนิเวศ คือ ระบบนิเวศใดๆ ก็ตามที่มี องค์ประกอบของปัจจัยทางกายภาพเช่น อุณหภูมิ ความชื้น และปัจจัยทางชีวภาพ เช่น พืชและสัตว์ ที่คล้ายคลึงกันกระจายอยู่ในเขตภูมิศาสตร์ต่างๆ ประเภทของ ไบโอม แบ่งได้ 2 ประเภทใหญ่ๆ คือ ไบโอมบนบก ไบโอมในน้ำ 14
แบบทดสอบหลังเรียน คำชี้แจง : 1. ข้อสอบเป้นแบบปรนัย 4 ตัวเลือก 2. ข้อสอบมีทั้งหมด 10 ข้อ ข้อละ 1 คะแนน ใช้เวลาในการทำข้อสอบ 10 นาที 3. จงเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว โดยทำเครื่องหมาย X ลงใน กระดาษคำตอบ …………………………………………………………………………………………………………………………… 1. ข้อใดไม่จัดเป็นระบบนิเวศ ก. ขอนไม้ที่ล้มอยู่ในป่ามีเฟิร์นและเห็ดขึ้นอยู่หลายชนิด ข. ต้นไทรใหญ่ในป่ามีนกอยู่หลายชนิด เพราะเป็นแหล่งอาหารของนก ค. ต้นข้าวในนาเป็นผู้ผลิด ส่วนหนูและงูเป็นผู้บริโภคลำคับที่ 1 และ 2 ตาม ลำคับ ง. หมู่บ้านพฤกษามีบ้านอยู่ 80 หลัง มีสวนสาธารณะมีสนามกีฬากลางสำหรับบุคคลใน หมู่บ้าน 2. ระบบนิเวศทั้งหลายมารวมกันเรียกว่าอะไร ก. โลกของสิ่งมีชีวิต ข. กลุ่มสิ่งมีชีวิต ค. หน่วยของสิ่งมีชีวิต ง. สิ่งมีชีวิต 3. ประเทศไทยมีทรัพยากรธรรมชาดิที่หลากหลาย จากข้อความนี้ประเทศไทยน่าจะมี สภาพแวดล้อม โดยทั่วไปอย่างไร ก. ไทกา ข. ป่าฝนเขตร้อน ค.ทุนดรา ง. ทุ่งหญ้าสะวันน่า 4. ระบบนิเวศในบริเวณใตที่มีความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตมากที่สุด ก. ทุ่งหญ้าสะวันนาในทวีปแอฟริกา ข. ป่าเขตทุนตราซึ่งมีน้ำแข็งปกคลุม ค. ป่าเขตอบอุ่นในทวีปออสเตรเสีย ง. ป่าฝนเขตร้อนในแถบศูนย์สูตร 5. ข้อใดเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ระบบนิเวศต่างกันในแต่ละแห่ง ก. ปริมาณแสง ข. ปริมาณน้ำฝน ค. อุณหภูมิ ง. ถูกทุกซ้อ 15
6. ข้อใดคือไบโอมที่มีสภาพอุณหภูมิแตกต่างกันมากในแต่ละฤดู และในระหว่างกลางวัน และกลางคืน มีปริมาณน้ำฝนต่ำและพืชมีการปรับตัวเพื่อป้องกันการสูญเสียน้ำ ก. ไบโอมไทกา ข. ไบโอมทุนดรา ค. ไบโอมป่าผลัดใบเขตอบอุ่น ง. ไบโอมทะเลทราย 7. ไบโอมใดไม่พบในประเทศไทย ก. ไบโอมสะวันนา ข. ไบโอมป่าดิบชื้น ค. ไบโอมป่าสนเขา ง. ไบโอมทุ่งหญ้าเขตอบอุ่น 8. พืชที่พบในไบโอมประเภท Coniferous forest ป่าสน ได้แก่ ก. กระบองเพชร ข. ไม้ดอก ไม้พุ่ม และไลเคน ค. สน เฟอร์ สพรูชและเฮมลอค ง. ไม้ยืนต้น ไม้พุ่ม ไม้ล้มลุก 9. ข้อใดคือความหมายของระบบนิเวศสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน ก. สิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่ร่วมกัน ข. กลุ่มสิ่งมีชีวิตอาศัยในบริเวณแห่งหนึ่ง ค. ระบบความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่หลากหลาย ง. ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งมีชีวิต และสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม 10. สิ่งมีชีวิตกลุ่มใดที่สามารถเปลี่ยนอนินทรียสารเป็นอินทรียสารได้ ก. ผู้ย่อยสลาย ข. สัตว์กินพืช ค. สัตว์กินเนื้อ ง. พืชสีเขียว ……………………………………………………………………………… 16
17 เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน 1. ง 2. ง 3. ข 4. ข 5. ง 6. ค 7. ก 8. ข 9. ง 10. ก เฉลยแบบทดสอบหลังเรียน 1. ง 2. ก 3. ข 4. ง 5. ง 6. ง 7. ก 8. ค 9. ง 10. ง
คำชี้แจง ให้นักเรียนทำเครื่องหมาย ลงในช่องที่ตรงกับความพึงพอใจของนักเรียนที่มีต่อ บทเรียนสำเร็จรูป วิชาวิทยาศาสตร์ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 เล่มที่ 2 เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อมและการถ่ายทอดพลังงานในระบบนิเวศ ซึ่งมี เกณฑ์การพิจารณาดังนี้ รายการประเมิน ระดับความพึงพอใจ มาก (3) ปานกลาง (2) น้อย (1) 1 รูปแบบของบทเรียนสำเร็จรูปมีความ เหมาะสม 2 เนื้อหาอ่านเข้าใจง่าย ไม่กำกวม 3 การจัดลำดับเนื้อหามีความเหมาะสม 4 เนื้อหาสอดคล้องกับจุดประสงค์การ เรียนรู้ 5 คำถามหรือแบบฝึกหัดมีความยากง่าย เหมาะสม 6 การนำเสนอเนื้อหาน่าสนใจ 7 การเรียนโดยใช้บทเรียนสำเร็จรูปช่วยให้ เข้าใจ เนื้อหาได้มากขึ้น 8 บทเรียนสำเร็จรูปกระตุ้นให้เกิดความ สนใจ และสนุกในการเรียน 9 บทเรียนสำเร็จรูปช่วยทบทวนเนื้อหา และศึกษาได้ด้วยตนเอง 10 บทเรียนสำเร็จรูปช่วยประเมินการ เรียนรู้ ของตนเองได้อย่างต่อเนื่อง 18 แบบประเมินความพึงพอใจ
กรมวิชาการ. หลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. กรุงเทพฯ : โรง พิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทยจำกัด, 2551. ชัยวัฒน์ สุทธิรัตน์. (2552). 80 นวัตกรรมการจัดการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ. กรุงเทพฯ: บริษัทแดเน็กซ์ อินเตอร์คอร์ปเปอเรชั่น. ปรารถนา จันทร์เอี่ยมผ่อง. (2555). บทเรียนสำเร็จรูป. สำเร็จรูป. ออนไลน์: http://moomum-pla.blogspot.com/2011/02/blog-post_15.html. สืบค้นเมื่อ วันที่ 1 เมษายน 2556 อัญชลี ธรรมะวิธีกุล. (2552). การสร้างบทเรียนสำเร็จรูป. ออนไลน์: http://panchalee. wordpress.com/2009/04/17/programinstructional1/. สืบค้นเมื่อวันที่ 5 เมษายน 2556. https://ngthai.com/science/31096/organismrelationsscience https://www.trueplookpanya.com/knowledge/content/69653 https://sites.google.com/site/science0152/15-1 https://m.facebook.com/Wangchanforest/posts/2320714358230254 บรรณานุกรม 19