เล่มที่ 3 ความสัมพัน พั ธ์ ระหว่า ว่ งสิ่งมีชิ มี วิ ชิ ต วิ ที่อาศัยอยู่ร่ ยู่ ร่ วมกัน บทเรียนสำ เร็จรูป รายวิช วิ าวิท วิ ยาศาสตร์พื้น พื้ ฐาน รหัสวิช วิ า ว31105 ชั้น ชั้ มัธ มั ยมศึกษาปีที่ ปี ที่4 หน่วยที่ 1 เรื่องระบบนิเวศ นางเนาวรัตน์ พัน พั ธ์สาคร ตำ แหน่งครู วิท วิ ยฐานะ ครูชำ นาญพิเ พิ ศษ กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทวิยาศาสตร์และเทคโนโลยี โรงเรียนคุรุ คุ รุ ราษฎร์รังสฤษฏ์ สำ นักงานเขตพื้น พื้ ที่การศึกษามัธมัยมศึกษา ราชบุรี
คำนำ บทเรียนสำเร็จรูป วิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน รหัสวิชา ว31105 ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 เรื่อง ระบบนิเวศ ได้จัดทำขึ้นเพื่อใช้เป็นสื่อการเรียนการสอนควบคู่กับแผนการจัดการเรียนรู้ เนื่องจากเนื้อหาแต่ละเรื่องมีมาก เวลาในการสอนมีน้อย ทำให้นักเรียนได้เรียนรู้ไม่ครบทุกเนื้อหา ดังนั้นเพื่อสะดวกในการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ครบตามหลักสูตรกำหนดจึงได้จัดให้นักเรียนได้ เรียนรู้เนื้อหาที่นำเสนอเป็นบทเรียนสำเร็จรูปและใช้เป็นคู่มือสำหรับค้นคว้าด้วยตนเองเป็นการ สรุปเนื้อหาจากง่ายไปยาก นักเรียนสามารถค้นพบความรู้ด้วยตนเอง โดยนักเรียนศึกษาทีละ กรอบจากกรอบแรกไปถึงกรอบสุดท้ายเพื่อให้นักเรียนได้เรียนรู้เนื้อหาในกรอบการเรียนรู้ที่เรียบ เรียงไว้ตามลำดับขั้นตอน ซึ่งจะมีเนื้อหาที่กระชับเข้าใจง่ายมีภาพประกอบที่สวยงาม อีกทั้งยังได้ ฝึกกระบวนการคิดวิเคราะห์และทำความเข้าใจเนื้อหาจากกรอบเนื้อหาโดยสอดคล้องกับ ประสบการณ์ของผู้เรียน และบูรณาการความรู้ของตนเอง และแบบทดสอบเพื่อใช้ในการประเมิน ความรู้ของตนเองได้โดยได้จัดทำขึ้นจำนวน 3 ชุด เล่มที่ 1 เรื่อง โครงสร้างระบบนิเวศ เล่มที่ 2 เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม และการถ่ายทอด พลังงานในระบบนิเวศ เล่มที่ 3 เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่าบทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้จะสามารถทำให้นักเรียนมีความเข้าใจใน เนื้อหาบรรลุจุดประสงค์การเรียนรู้ เป็นผู้ที่มีคุณลักษณะอันพึงประสงค์ตามหลักสูตรและสามารถ นำไปใช้เป็นความรู้พื้นฐานเพื่อศึกษาในระดับชั้นที่สูงขึ้นไป เนาวรัตน์ พันธ์สาคร ก
สารบัญ หน้า คำนำ ก สารบัญ ข คำชี้แจงในการใช้บทเรียนสำเร็จรูป ค คำแนะนำสำหรับครูผู้สอน ง คำแนะนำสำหรับนักเรียน จ สาระสำคัญ ฉ จุดประสงค์การเรียนรู้ ฉ แบบทดสอบก่อนเรียน 1 กรอบที่ 1 3 กรอบที่ 2 6 กรอบที่ 3 9 กรอบที่ 4 12 กรอบที่ 5 16 กรอบที่ 6 17 แบบทดสอบหลังเรียน 22 เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน - หลังเรียน 24 แบบประเมินความพึงพอใจ 25 บรรณานุกรม 26 ข
คำชี้แจงในการใช้บทเรียนสำเร็จรูป บทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้ได้จัดทำขึ้นเพื่อใช้ในการเรียนการสอนวิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 เล่มที่ 3 เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ใช้เวลา 2 ชั่วโมง ซึ่งภายในบทเรียนสำเร็จรูป ประกอบด้วย 1. คำแนะนำสำหรับครูผู้สอน 2. คำแนะนำสำหรับนักเรียน 3. สาระสำคัญ 4. จุดประสงค์การเรียนรู้ 5. แบบทดสอบก่อนเรียน (Pre-test) 6. กรอบเนื้อหา 7. แบบทดสอบหลังเรียน (Post-test) 8. เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน-หลังเรียน 9. แบบประเมินความพึงพอใจ 10. บรรณานุกรม ค
คำแนะนำสำหรับครูผู้สอน 1. ใช้บทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้ประกอบแผนการจัดการเรียนรู้ เรื่อง ระบบนิเวศ วิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 2. ใช้บทเรียนสำเร็จรูปชุดนี้เสริมนักเรียนที่เรียนดีและช่วยนักเรียนที่เรียนช้าได้ทัน เพื่อนหรือใช้ทบทวนบทเรียน 3. ครูแจกบทเรียนสำเร็จรูปให้นักเรียนอ่านวิธีการใช้บทเรียนสำเร็จรูป จนเข้าใจดีแล้ว ให้นักเรียนเริ่มศึกษาบทเรียนด้วยตนเอง 4. ให้นักเรียนทำแบบทดสอบก่อนเรียน 5. ให้นักเรียนศึกษาบทเรียนสำเร็จรูปตั้งแต่กรอบที่ 1 จนถึงกรอบสุดท้าย ทั้งเนื้อหา คำถามประจำกรอบ และแบบทดสอบหลังเรียน 6. เมื่อนักเรียนศึกษาบทเรียนแต่ละเล่มแล้ว ให้นักเรียนทำแบบทดสอบหลังเรียนด้วย ตนเอง 7. ใช้เวลา 2 ชั่วโมง ง
คำแนะนำสำหรับนักเรียน ให้นักเรียนศึกษาบทเรียนสำเร็จรูปด้วยตนเอง บทเรียนนี้จะได้ผลเมื่อนักเรียนทำ ตามขั้นตอนต่อไปนี้ตั้งแต่ต้นไปจนจบ ดังต่อไปนี้ 1. ศึกษาสาระสำคัญ จุดประสงค์การเรียนรู้ 2. ทำแบบทดสอบก่อนเรียน (Pre-test) ตามความเข้าใจด้วยความซื่อสัตย์ต่อ ตนเองในการตอบคำถามโดยไม่ต้องเปิดดูคำตอบล่วงหน้า ตรวจสอบพร้อมแบบทดสอบ หลังเรียน (Post–test) 3. ศึกษาบทเรียนทีละกรอบตามลำดับ ซึ่งแต่ละกรอบจะมีคำถามให้นักเรียน ตอบด้วยตนเองไม่ควรทำข้ามกรอบ โดยให้ตรวจคำตอบที่ทำไปแล้วในกรอบถัดไป 4. ถ้าคำตอบของผู้เรียนตรงกับคำตอบที่เฉลยไว้ให้ผู้เรียนหาคำตอบในกรอบ ต่อไป 5. ถ้าคำตอบไม่ตรงเฉลย ให้กลับไปศึกษากรอบนั้นใหม่และหาคำตอบให้ถูกต้อง จ
สาระสำคัญ จุดประสงค์การเรียนรู้ สิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศต่าง ๆ จะมีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันทั้งสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกัน และต่างชนิดกัน โดยรูปแบบของความสัมพันธ์มีได้หลายลักษณะ ดังนี้ 1) ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน 2) ภาวะพึ่งพากัน 3) ภาวะอิงอาศัย 4) ภาวะปรสิต 5) ภาวะแข่งขัน 6) ภาวะล่าเหยื่อ 1. นักเรียนสามารถอธิบายและวิเคราะห์ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตต่างชนิดที่อาศัยอยู่ ร่วมกันในรูปแบบต่าง ๆ ได้ 2. นักเรียนสามารถบอกความสำคัญของการอยู่ร่วมกันระหว่างสิ่งมีชีวิตได้ 3. นักเรียนสามารถจำแนกความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตตามรูปแบบต่าง ๆ ได้ ฉ
แบบทดสอบก่อนเรียน คำชี้แจง : 1. ข้อสอบเป้นแบบปรนัย 4 ตัวเลือก 2. ข้อสอบมีทั้งหมด 10 ข้อ ข้อละ 1 คะแนน ใช้เวลาในการทำข้อสอบ 10 นาที 3. จงเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว โดยทำเครื่องหมาย X ลงใน กระดาษคำตอบ 1. สิ่งมีชีวิตสองชนิดอยู่ร่วมกัน สิ่งมีชีวิตหนึ่งได้ประโยชน์แต่ฝ่ายเดียว แต่ไม่ทำลายสิ่งมีชีวิตอีกชนิดหนึ่ง การอยู่ร่วมกันแบบนี้เป็นความสัมพันธ์รูปแบบใด ก. ภาวะปรสิต ข. ภาวะอิงอาศัย ค. ภาวะพึ่งพากัน ง. ภาวะได้ประโยชน์ร่วมกัน 2. ข้อใดเป็นความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในรูปแบบภาวะพึ่งพากัน ก. ไลเคน ข. นกกับแมลง ค. นกเอี้ยงบนหลังควาย ง. พลูด่างกับต้นไม้ใหญ่ 3. ต้นทานตะวันกับผึ้งมีความสัมพันธ์กันอย่างไร ก. ทั้งสองชนิดได้ประโยชน์ร่วมกัน ข. ทั้งสองชนิดต้องพึ่งพากันและกัน ค. ชนิดหนึ่งได้ประโยชน์อีกชนิดหนึ่งเสียประโยชน์ ง. ชนิดหนึ่งได้ประโยชน์อีกชนิดหนึ่งไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ 4. ข้อใดเป็นความสัมพันธ์ที่แตกต่างจากข้ออื่น ก. พลูด่างที่เลื้อยเกาะไปตามต้นปีบ ข. กุ้งซ่อนตัวอยู่ใกล้ ๆ กับดอกไม้ทะเล ค. พยาธิตัวตืดที่ผนังลำไส้สุนัขคอยดูดสารอาหาร ง. ต้นตำลึงใช้มือเกาะยึดไปตามลำต้นไม้เพื่อให้ได้รับแสงมากขึ้น 1
5. ความสัมพันธ์ระหว่างผีเสื้อกับดอกไม้เป็นแบบเดียวกับความสัมพันธ์ระหว่าง สิ่งมีชีวิตชนิดใด ก. หมัดกับหนู ข. เฟินกับต้นจามจุรี ค. กาฝากกับต้นมะม่วง ง. ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล 6. ต้นไม้แต่ละต้นในป่าทึบจะมีลำต้นสูงชะลูดเพื่อให้ได้รับแสงสว่าง โดยไม่ถูกบดบังจากต้นไม้อื่น ๆ ที่อยู่ใกล้เคียง จัดเป็นความสัมพันธ์แบบใด ก. ภาวะปรสิต ข. ภาวะแข่งขัน ค. ภาวะอิงอาศัย ง. ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน 7. ข้อใดเป็นความสัมพันธ์ที่ฝ่ายหนึ่งได้รับประโยชน์ ส่วนอีกฝ่ายไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ ก. เฟินกับต้นไม้ใหญ่ ข. ต้นหูกวางกับกาฝาก ค. โพรโทซัวในลำไส้ปลวก ง. ลูกนกกระจอกในรังเดียวกัน 8. ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ภาวะใดมีบทบาทในการควบคุมสมดุลของจำนวน ประชากรสิ่งมีชีวิตตามธรรมชาติมากที่สุด ก. ภาวะแข่งขัน ข. ภาวะล่าเหยื่อ ค. ภาวะอิงอาศัย ง. ภาวะพึ่งพากัน 9. ข้อใดจับคู่ความสัมพันธ์กันได้ถูกต้อง ก. มดดำกับเพลี้ย – ภาวะปรสิต ข. ผีเสื้อกับดอกไม้ - ภาวะอิงอาศัย ค. เหาฉลามกับปลาฉลาม - ภาวะล่าเหยื่อ ง. แบคทีเรียในปมรากพืชตระกูลถั่ว - ภาวะพึ่งพากัน 10. ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตในข้อใด ที่มีความสัมพันธ์ในลักษณะเดียวกัน ก. เห็บบนตัวสุนัข เหาฉลามกับปลาฉลาม ข. นกเอี้ยงกับควาย โพรโทซัวในลำไส้ปลวก ค. ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล ดอกไม้กับแมลงภู่ ง. กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ พยาธิในร่างกายมนุษย์ 2
ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตต่างชนิด (Interspecific interactions) หมายถึง ความเกี่ยวข้องหรือสายสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจากการอาศัยอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตต่างชนิดในระบบนิเวศ โดยก่อให้เกิดทั้งภาวะของการพึ่งพาอาศัยกันและกัน การแก่งแย่งแข่งขัน หรือแม้แต่การเบียดเบียน สิ่งมีชีวิตชนิดอื่นเพื่อความอยู่รอดซึ่งความสัมพันธ์เหล่านี้ สามารถจำแนกออกเป็น 6 ประเภท โดย ส่งผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิตแต่ละชนิดในลักษณะที่แตกต่างกันออกไป เช่น เป็นประโยชน์ต่อกัน (+) เป็นโทษหรือภัยคุกคาม (-) และการไม่ได้รับผลกระทบและผลประโยชน์ใด ๆ (0) ดังนี้ ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ 1. ภาวะพึ่งพากัน (mutualism +/+) 2. ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน (protocooperation +/+ ) 4. ภาวะปรสิต (Parasitism +/-) 5. ภาวะการล่าเหยื่อ (Predation +/-) 6. ภาวะการแข่งขัน (Competition -/-) 3. ภาวะอิงอาศัย หรือภาวะมีการเกื้อกูล (Commensalism +/0) กรอบที่ 1 3
1. ภาวะพึ่งพาอาศัยกัน (Mutualism : +/+) หมายถึง ความสัมพันธ์ระยะยาวของ สิ่งมีชีวิต 2 ชนิดที่อาศัยอยู่ร่วมกันในระบบนิเวศ โดยที่ทั้ง 2 ฝ่ายต่างได้รับผลประโยชน์จาก ความสัมพันธ์ในลักษณะนี้ ทำให้สิ่งมีชีวิตทั้ง 2 ชนิดไม่สามารถแยกตัวออกจากกันได้อีกเลย ตลอดช่วงชีวิต เช่น - ไลเคน (รากับสาหร่ายสีเขียว) - โพรโทซัวในลำไส้ปลวก - แบคทีเรียในปมรากพืชตระกูลถั่ว - ด้วงกับมด - ไลเคน (Lichens) : สิ่งมีชีวิตที่เกิดจากการพึ่งพาอาศัยกันของราและสาหร่าย โดยที่ราทำหน้าที่ให้ความชุ่มชื้น และแร่ธาตุแก่สาหร่าย ขณะที่สาหร่ายทำหน้าที่สร้างอาหาร ให้ราผ่านกระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสงของพืช 1. ภาวะพึ่งพากัน (mutualism) รูปที่ 1 ไลเคน ความสัมพันธ์แบบ + , + 4
- ไรโซเบียม (Rhizobium) แบคทีเรียในรากพืชตระกูล หรือ ราไมคอร์ไรซา (Mycorrhizal Fungi) ที่อาศัยอยู่ตามรากพืชชั้นสูง จุลินทรีย์เหล่านี้ ทำหน้าที่ตรึงแร่ธาตุและ ตระเตรียมธาตุอาหารให้อยู่ในรูปที่พืชสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ ขณะที่พืชเป็นทั้งแหล่งที่ อยู่อาศัยและแหล่งอาหารที่สร้างสารอาหารให้จุลินทรีย์เหล่านี้ รูปที่ 2 ไรโซเบียม ความสัมพันธ์แบบ + , + คำถามที่ 1 โพรโทซัวในลำไส้ปลวกมีความสัมพันธ์แบบใด 5
2. ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน (Protocooperation : +/+) เป็นความสัมพันธ์ที่ สิ่งมีชีวิตทั้งสองฝ่าย ต่างได้ประโยชน์ด้วยกันทั้งคู่ ความสัมพันธ์ในลักษณะนี้พบได้ทั่วไปใน สิ่งมีชีวิต ทุกกลุ่มในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม และสามารถแยกออกจากกันได้โดยดำเนินชีวิต ตามปกติ เช่น - ดอกไม้กับแมลง - นกเอี้ยงกับควาย - มดดำกับเพลี้ยแป้ง - ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล 2.1 ผึ้งกับดอกไม้ ผึ้งกินน้ำหวานจากดอกไม้เป็นอาหาร ขณะที่ดอกไม้ได้ผึ้งเหล่านี้ ช่วยผสมเกสรและแพร่ขยายพันธุ์ ตอบคำถามที่ 1 ภาวะพึ่งพาอาศัยกัน 2. ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน (protocooperation) รูปที่3 ผึ้งกับดอกไม้ ความสัมพันธ์แบบ + , + กรอบที่ 2 6
2.2. ปูเสฉวนและดอกไม้ทะเล : ปูเสฉวนอาศัยดอกไม้ทะเลช่วยพรางตาศัตรูให้ตัวเอง ปลอดภัย เพราะดอกไม้ทะเล มีเข็มพิษช่วยป้องกันศัตรูได้ ขณะที่ดอกไม้ทะเลอาศัยปูเสฉวน ช่วยพาเคลื่อนที่หาอาหารกิน รูปที่4 ปูเสฉวนและดอกไม้ทะเล ความสัมพันธ์แบบ + , + 2.3. นกเอี้ยงกับควาย : นกเอี้ยงได้กินแมลงต่าง ๆ บนหลังควายเป็นอาหาร ขณะที่ ควายสบายตัวขึ้นไม่รำคาญแมลงที่มาตอม และนกเอี้ยงยังเป็นสัญญาณเตือนภัยให้แก่ควาย รูปที่5 นกเอี้ยงกับควาย ความสัมพันธ์แบบ + , + 7
2.4. มดดำกับเพลี้ยแป้ง : เพลี้ยอาศัยมดดำพาไปวางไว้ตามต้นพืช เพื่อดูดน้ำเลี้ยง จากพืชเป็นอาหาร ขณะที่มดดำได้อาหารจากเพลี้ยด้วยการดูดน้ำเลี้ยงจากเพลี้ย รูปที่6 มดดำกับเพลี้ยแป้ง ความสัมพันธ์แบบ + , + คำถามที่ 2 ปูเสฉวนและดอกไม้ทะเล มีความสัมพันธ์แบบใด 8
ตอบคำถามที่ 2 ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน 3. ภาวะอิงอาศัย หรือภาวะมีการเกื้อกูล (Commensalism +/0) เป็นความสัมพันธ์ ที่ฝ่ายหนึ่งได้รับประโยชน์ ส่วนอีกฝ่ายไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ ซึ่งหากแยกกันอยู่ต่างฝ่ายก็ ยังสามารถดำรงชีวิตได้ตามปกติ เช่น - เฟินกับต้นไม้ใหญ่ - กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ - ปลาฉลามกับเหาฉลาม - แมลงปีกแข็งกับปลวก - ปลาการ์ตูนกับดอกไม้ทะเล - เพรียงหินบนกระดองเต่า 3. ภาวะอิงอาศัย หรือภาวะมีการเกื้อกูล (Commensalism) 3.1 ฉลามและเหาฉลาม : เหาฉลามเกาะติดกับฉลาม เพื่อกินเศษอาหารพร้อมกับ การได้รับการปกป้องคุ้มครองจากฉลาม โดยฉลามไม่ได้รับและไม่เสียประโยชน์ใด ๆ จากการ อยู่ร่วมกัน รูปที่7 ฉลามและเหาฉลาม ความสัมพันธ์แบบ + , 0 กรอบที่ 3 9
3.2 เฟินกับต้นไม้ใหญ่ : เฟินได้ร่มเงา ความชื้น และเกาะบนต้นไม้ใหญ่เพื่อชูลำต้นให้ ได้รับแสง ขณะที่ต้นไม้ใหญ่จะไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ รูปที่8 เฟินกับต้นไม้ใหญ่ ความสัมพันธ์แบบ + , 0 3.3 แมลงปีกแข็งกับปลวก : แมลงปีกแข็งขนาดเล็กได้อาหารและที่อยู่อาศัยจากรัง ปลวกขณะที่ปลวกเป็นฝ่ายที่ไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ รูปที่9 แมลงปีกแข็งกับปลวก ความสัมพันธ์แบบ + , 0 10
คำถามที่ 3 ปลาฉลามกับเหาฉลาม มีความสัมพันธ์แบบใด 3.4 กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ : กล้วยไม้ได้ที่อยู่อาศัยและความชื้นจากต้นไม้ใหญ่ ขณะที่ ต้นไม้ใหญ่จะไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ รูปที่10 กล้วยไม้กับต้นไม้ ใหญ่ ความสัมพันธ์แบบ + , 0 11
ตอบคำถามที่ 3 ภาวะอิงอาศัย หรือภาวะมีการเกื้อกูล 4. ภาวะปรสิต (Parasitism) 4. ภาวะปรสิต (Parasitism : +/-) เป็นความสัมพันธ์ที่ฝ่ายหนึ่งได้รับประโยชน์ แต่อีกฝ่ายหนึ่งเสียประโยชน์ โดยผู้ที่ได้ประโยชน์ คือ ผู้อาศัย (parasite) และผู้เสียประโยชน์ คือ ผู้ให้หรือผู้ถูกอาศัย (host) เช่น - กาฝากบนต้นไม้ใหญ่ - ต้นฝอยทองกับต้นไม้ใหญ่ - เห็บกับสุนัข - พยาธิในร่างกายมนุษย์ - เหาบนศีรษะ ปรสิตแบ่งเป็น 2 ชนิด คือ 1. ปรสิตภายใน (endoparasite) คือ ปรสิตที่อาศัยอยู่และหาอาหารอยู่ภายในร่างกาย ของผู้ถูกอาศัย เช่น พยาธิเป็นปรสิตภายในของมนุษย์ 2. ปรสิตภายนอก (ectoparasite) คือ ปรสิตที่อาศัยและเกาะติดอยู่ภายนอกร่างกาย ของผู้ถูกอาศัย เช่น เหา ยุง เป็นปรสิตภายนอกของมนุษย์ นอกจากนี้ยังมีกาฝากกับต้นไม้ใหญ่ ซึ่งกาฝากเป็นพืชที่อาศัยบนต้นไม้อื่น โดยไชชอนรากเข้าไปดูดน้ำเลี้ยงจากต้นไม้ที่อาศัยอยู่ กรอบที่ 4 12
4.1 กาฝากบนต้นไม้ใหญ่ : กาฝากดูดกินน้ำและอาหารจากต้นไม้ใหญ่ขณะที่ต้นไม้ ใหญ่เป็นฝ่ายเสียประโยชนอาจตายได้ รูปที่11 กาฝากกับต้นไม้ใหญ่ ความสัมพันธ์แบบ + , - 4.2 ต้นฝอยทองกับต้นไม้ใหญ่ : ต้นฝอยทองดูดกินน้ำและอาหารจากต้นไม้ใหญ่ ขณะที่ ต้นไม้ใหญ่เป็นฝ่ายเสียประโยชนอาจตายได้ รูปที่11 กาฝากกับต้นไม้ใหญ่ ความสัมพันธ์แบบ + , - 13
4.3 เห็บกับสุนัข : เห็บดูดกินเลือดจากสุนัขเป็นฝ่ายได้ประโยชน์ (+) ขณะที่สุนัข เสียเลือดเป็นฝ่ายเสียประโยชน์(-) รูปที่12 เห็บกับสุนัข ความสัมพันธ์แบบ + , - 4.4 พยาธิในร่างกายมนุษย์ : พยาธิแย่งสารอาหารจากมนุษย์เป็นฝ่ายได้ประโยชน์ (+) ขณะที่มนุษย์ไม่แข็งแรงอ่อนแอเป็นฝ่ายเสียประโยชน์ (-) ความสัมพันธ์แบบ + , - รูปที่12 เห็บกับสุนัข 14
4.5 เหาบนศีรษะ : หาดูดกินเลือดจากมนุษย์เป็นฝ่ายได้ประโยชน์ (+) ขณะที่มนุษย์ เสียเลือดเป็นฝ่ายเสียประโยชน์ (-) รูปที่13 เหาบนศีรษะ ความสัมพันธ์แบบ + , - คำถามที่ 4 ต้นฝอยทองกับต้นไม้ใหญ่ มีความสัมพันธ์แบบใด 15
ตอบคำถามที่ 4 ภาวะปรสิต (Parasitism : +/-) 5. ภาวะการล่าเหยื่อ (Predation) 5. ภาวะการล่าเหยื่อ (Predation : +/-) เป็นความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด ที่อาศัยอยู่ ร่วมกัน โดยที่มีฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดได้รับผลประโยชน์โดยตรงหรือที่เรียกกันว่า “ผู้ล่า” (Predator) ขณะที่ฝ่ายซึ่งสูญเสียประโยชน์ หรือสูญเสียชีวิต คือ “ผู้ถูกล่า” หรือ “เหยื่อ” (Prey) นั่นเอง เช่น สิ่งมีชีวิตในกลุ่มผู้บริโภคพืช (Herbivore) ผู้บริโภคสัตว์ (Carnivore) และผู้บริโภคทั้งพืช ทั้งสัตว์ (Omnivore) ซึ่งความสัมพันธ์ในภาวะการล่าเหยื่อนี้ ถือเป็น อีกหนึ่งกลไกในธรรมชาติ ที่มีส่วนช่วยในการสร้างสมดุลให้แก่ระบบนิเวศ โดยการควบคุมจำนวนประชากรของ สิ่งมีชีวิต ทั้ง 2 ฝ่าย ทั้งที่ดำรงเป็นผู้ล่าและผู้ถูกล่า เช่น - แมวจับหนู - งูกินกบ - กบกินแมลง - สิงโตล่าควายป่า ความสัมพันธ์แบบ + , - รูปที่14 แมวจับหนู รูปที่15 งูกินกบ คำถามที่ 5 งูกินกบ มีความสัมพันธ์แบบใด กรอบที่ 5 16
6.ภาวะการแข่งขัน (Competition : -/-) หมายถึง ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต 2 ชนิด ซึ่งดำรงอยู่ภายใต้สภาพแวดล้อมเดียวกัน และทั้งสองฝ่ายต่างจำเป็นต้องใช้ทรัพยากร ประเภทเดียวกันในการดำรงชีวิต จนก่อให้เกิดภาวะแก่งแย่งแข่งขันที่ส่งผลเสียแก่ทั้งสองฝ่าย โดยความสัมพันธ์ลักษณะนี้ สามารถแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบ คือ ตอบคำถามที่ 5 ภาวะการล่าเหยื่อ (Predation : +/-) 6. ภาวะการแข่งขัน (Competition) 6.1 การแก่งแย่งแข่งขันระหว่างสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกัน (Intraspecies Competition) เช่น การแย่งอาหารภายในฝูงหมาป่า หรือการแย่งดินแดนและอาณาเขตของ สิงโต รูปที่16 การแย่งดินแดนและอาณาเขตของกวาง กวาง ความสัมพันธ์แบบ - , - กรอบที่ 6 17
6.2 การแก่งแย่งแข่งขันระหว่างสิ่งมีชีวิตต่างชนิด (Interspecific Competition) เช่น การแย่งอาหารของเสือและสิงโต ซึ่งมีแหล่งอาหารประเภทเดียวกัน หรือการแก่งแย่ง แสงแดดของต้นไม้ เป็นต้น รูปที่17 การแย่งอาหารของเสือและสิงโต กวาง ความสัมพันธ์แบบ - , - คำถามที่ 6 การแย่งดินแดนและอาณาเขตของกวาง มีความสัมพันธ์แบบใด 18
ตอบคำถามที่ 6 ภาวะการแข่งขัน (Competition) นักเรียนทราบหรือไม่ว่า นอกจากความสัมพันธ์ ของสิ่งมีชีวิตตามรูปแบบที่ได้เรียนรู้แล้วนั้น ยังมี ความสัมพันธ์รูปแบบอื่นอีกเรามาดูกันค่ะ ภาวะเป็นกลาง (neutralism) เป็นความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิต 2 ฝ่าย ที่ต่างฝ่าย ต่างอยู่ โดยไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ระหว่างที่อยู่ร่วมกัน เช่น ในทุ่งหญ้ามียีราฟ และม้าลาย อาศัยอยู่ร่วมกัน แต่ไม่มีการได้รับ หรือเสียประโยชน์ให้แก่กัน ความสัมพันธ์แบบ 0 , 0 ภาวะการหลั่งสารยับยั้งการเจริญเติบโต (antibiosis) เป็นการอยู่ร่วมกันของ สิ่งมีชีวิตสองชนิด ซึ่งสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งสร้างสารหรือหลั่งสารออกมายับยั้งหรือฆ่าสิ่งมีชีวิตอีก ชนิดหนึ่ง โดยฝ่ายหลั่งสารไม่ได้หรือเสียประโยชน์ใด ๆ เช่น ราเพนิซิเลียมหลั่งสารออกมาห้าม การเจริญเติบโตของแบคทีเรีย ความสัมพันธ์แบบ 0 , - 19
ภาวะมีการย่อยสลาย (saprophytism) เป็นการดำรงชีพของกลุ่มผู้ย่อยสลาย สารอินทรีย์ เช่น เห็ด รา แบคทีเรีย และยีสต์ ความสัมพันธ์แบบ + , 0 เกร็ดความรู้ เครื่องหมายแสดงความสัมพันธ์ในทางนิเวศวิทยา + แสดงถึงการได้ประโยชน์ การเจริญเติบโต การอยู่รอด - แสดงถึงการเสียประโยชน์ สภาพที่ต่อต้านการเจริญเติบโต 0 แสดงถึงการไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ หรือไม่มีผลกระทบต่อกัน นักเรียนค่ะ เราสามารถจำแนกรูปแบบความสัมพันธ์หลักๆ ได้ดังนี้ค่ะ 20
สรุปความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ 1. การอยู่ร่วมกันโดยต่างฝ่ายต่างให้ประโยชน์ซึ่งกันและกัน (ความสัมพันธ์แบบ +, +) ดังนี้ - ภาวการณ์ได้ประโยชน์ร่วมกัน - ภาวะพึ่งพากัน 2. การอยู่ร่วมกันโดยฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์ อีกฝ่ายหนึ่งไม่ได้ ประโยชน์ และไม่เสียประโยชน์ (ความสัมพันธ์แบบ +, 0) ดังนี้ - ภาวะอิงอาศัย 3. การอยู่ร่วมกันโดยฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์และอีกฝ่ายหนึ่งเสีย ประโยชน์ (ความสัมพันธ์แบบ +, -) ดังนี้ - ภาวะปรสิต - ภาวะล่าเหยื่อ 4. การอยู่ร่วมกันโดยต่างฝ่ายต่างเสียประโยชน (ความสัมพันธ์แบบ -, -) ดังนี้ - ภาวะแข่งขัน 21
แบบทดสอบหลังเรียน คำชี้แจง : 1. ข้อสอบเป้นแบบปรนัย 4 ตัวเลือก 2. ข้อสอบมีทั้งหมด 10 ข้อ ข้อละ 1 คะแนน ใช้เวลาในการทำข้อสอบ 10 นาที 3. จงเลือกคำตอบที่ถูกต้องที่สุดเพียงข้อเดียว โดยทำเครื่องหมาย X ลงใน กระดาษคำตอบ 1. สิ่งมีชีวิตสองชนิดอยู่ร่วมกัน สิ่งมีชีวิตหนึ่งได้ประโยชน์แต่ฝ่ายเดียว แต่ไม่ทำลายสิ่งมีชีวิตอีกชนิดหนึ่ง การอยู่ร่วมกันแบบนี้เป็นความสัมพันธ์รูปแบบใด ก. ภาวะปรสิต ข. ภาวะพึ่งพากัน ค. ภาวะอิงอาศัย ง. ภาวะได้ประโยชน์ร่วมกัน 2. ข้อใดเป็นความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในรูปแบบภาวะพึ่งพากัน ก. พลูด่างกับต้นไม้ใหญ่ ข. นกกับแมลง ค. นกเอี้ยงบนหลังควาย ง. ไลเคน 3. ต้นทานตะวันกับผึ้งมีความสัมพันธ์กันอย่างไร ก. ทั้งสองชนิดต้องพึ่งพากันและกัน ข. ทั้งสองชนิดได้ประโยชน์ร่วมกัน ค. ชนิดหนึ่งได้ประโยชน์อีกชนิดหนึ่งเสียประโยชน์ ง. ชนิดหนึ่งได้ประโยชน์อีกชนิดหนึ่งไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ 4. ข้อใดเป็นความสัมพันธ์ที่แตกต่างจากข้ออื่น ก. พลูด่างที่เลื้อยเกาะไปตามต้นปีบ ข. กุ้งซ่อนตัวอยู่ใกล้ ๆ กับดอกไม้ทะเล ค. พยาธิตัวตืดที่ผนังลำไส้สุนัขคอยดูดสารอาหาร ง. ต้นตำลึงใช้มือเกาะยึดไปตามลำต้นไม้เพื่อให้ได้รับแสงมากขึ้น 22
5. ความสัมพันธ์ระหว่างผีเสื้อกับดอกไม้เป็นแบบเดียวกับความสัมพันธ์ระหว่าง สิ่งมีชีวิตชนิดใด ก. หมัดกับหนู ข. เฟินกับต้นจามจุรี ค. กาฝากกับต้นมะม่วง ง. ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล 6. ต้นไม้แต่ละต้นในป่าทึบจะมีลำต้นสูงชะลูดเพื่อให้ได้รับแสงสว่าง โดยไม่ถูกบดบังจากต้นไม้อื่น ๆ ที่อยู่ใกล้เคียง จัดเป็นความสัมพันธ์แบบใด ก. ภาวะปรสิต ข. ภาวะแข่งขัน ค. ภาวะอิงอาศัย ง. ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน 7. ข้อใดเป็นความสัมพันธ์ที่ฝ่ายหนึ่งได้รับประโยชน์ ส่วนอีกฝ่ายไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ ก. เฟินกับต้นไม้ใหญ่ ข. ต้นหูกวางกับกาฝาก ค. โพรโทซัวในล าไส้ปลวก ง. ลูกนกกระจอกในรังเดียวกัน 8. ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ภาวะใดมีบทบาทในการควบคุมสมดุลของจำนวน ประชากรสิ่งมีชีวิตตามธรรมชาติมากที่สุด ก. ภาวะแข่งขัน ข. ภาวะล่าเหยื่อ ค. ภาวะอิงอาศัย ง. ภาวะพึ่งพากัน 9. ข้อใดจับคู่ความสัมพันธ์กันได้ถูกต้อง ก. มดดำกับเพลี้ย – ภาวะปรสิต ข. ผีเสื้อกับดอกไม้ - ภาวะอิงอาศัย ค. เหาฉลามกับปลาฉลาม - ภาวะล่าเหยื่อ ง. แบคทีเรียในปมรากพืชตระกูลถั่ว - ภาวะพึ่งพากัน 10. ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตในข้อใด ที่มีความสัมพันธ์ในลักษณะเดียวกัน ก. ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล ดอกไม้กับแมลงภู่ ข. นกเอี้ยงกับควาย โพรโทซัวในลำไส้ปลวก ค. เห็บบนตัวสุนัข เหาฉลามกับปลาฉลาม ง. กล้วยไม้กับต้นไม้ใหญ่ พยาธิในร่างกายมนุษย์ 23
เฉลยแบบทดสอบก่อนเรียน 1. ข 2. ก 3. ก 4. ค 5. ง 6. ข 7. ก 8. ข 9. ง 10. ค เฉลยแบบทดสอบหลังเรียน 1. ค 2. ง 3. ข 4. ค 5. ง 6. ข 7. ก 8. ข 9. ง 10. ก 24
คำชี้แจง ให้นักเรียนทำเครื่องหมาย ลงในช่องที่ตรงกับความพึงพอใจของนักเรียนที่มีต่อบทเรียน สำเร็จรูป วิชาวิทยาศาสตร์ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 เรื่อง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตใน ระบบนิเวศ ซึ่งมีเกณฑ์การพิจารณาดังนี้ รายการประเมิน ระดับความพึงพอใจ มาก (3) ปานกลาง (2) น้อย (1) 1 รูปแบบของบทเรียนสำเร็จรูปมีความ เหมาะสม 2 เนื้อหาอ่านเข้าใจง่าย ไม่กำกวม 3 การจัดลำดับเนื้อหามีความเหมาะสม 4 เนื้อหาสอดคล้องกับจุดประสงค์การเรียนรู้ 5 คำถามหรือแบบฝึกหัดมีความยากง่าย เหมาะสม 6 การนำเสนอเนื้อหาน่าสนใจ 7 การเรียนโดยใช้บทเรียนสำเร็จรูปช่วยให้ เข้าใจ เนื้อหาได้มากขึ้น 8 บทเรียนสำเร็จรูปกระตุ้นให้เกิดความสนใจ และสนุกในการเรียน 9 บทเรียนสำเร็จรูปช่วยทบทวนเนื้อหา และศึกษาได้ด้วยตนเอง 10 บทเรียนสำเร็จรูปช่วยประเมินการเรียนรู้ ของตนเองได้อย่างต่อเนื่อง แบบประเมินความพึงพอใจ 25
บรรณานุกรม กรมวิชาการ. หลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ชุมนุม สหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทยจำกัด, 2551. ชัยวัฒน์ สุทธิรัตน์. (2552). 80 นวัตกรรมการจัดการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ. กรุงเทพฯ: บริษัทแดเน็กซ์ อินเตอร์คอร์ปเปอเรชั่น. ปรารถนา จันทร์เอี่ยมผ่อง. (2555). บทเรียนสำเร็จรูป. สำเร็จรูป. ออนไลน์: http://moomumpla.blogspot.com/2011/02/blog-post_15.html. สืบค้นเมื่อวันที่ 1 เมษายน 2556 อัญชลี ธรรมะวิธีกุล. (2552). การสร้างบทเรียนสำเร็จรูป. ออนไลน์: http://panchalee. wordpress.com/2009/04/17/programinstructional1/. สืบค้นเมื่อวันที่ 5 เมษายน 2556. https://ngthai.com/science/31096/organismrelationsscience https://www.trueplookpanya.com/knowledge/content/69653 https://sites.google.com/site/science0152/15-1 https://m.facebook.com/Wangchanforest/posts/2320714358230254/?locale2=ca_ ES&refsrc=deprecated&_rdr ความสม ั พน ั ธ ์ ของส ิ ่ งม ี ช ี วต ิ ในระบบน ิ เวศ ส ิ ่ งแวดลอ ้ ม 26