ความเชื่อเกี่ยวกับพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของบ่อเกลือพันปี ตำบลบ่อโพธิ์ อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก

ความเชื่อเกี่ยวกับพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ ของบ่อเกลือพันปี ตำ บลบ่อโพธิ์ อำ เภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก

รายงานนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาการเมืองและวัฒนธรรมท้องถิ่น (POL345) หลักสูตรรัฐศาสตรบัณฑิต สาขาวิชารัฐศาสตร์ ปีการศึกษา 2566 มหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงคราม จัดทำ โดย นายวสิน ฤทธิ์ศล 6412427037 นายสมรักษ์ ด่านจิรมนตรี 6412427039 นายสายธาร หนูหอม 6412427040 นายสิทธิวัฒน์ จีนภักดี 6412427041 นายสิรภัทร ศิริรัตน์ 6412427042 นายเอกกมลชัย วงษ์ตาผา 6412427073 ความเชื่อเกี่ยวกับพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของบ่อเกลือพันปี ตำ บลบ่อโพธิ์ อำ เภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก เสนอ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ธัญณ์ณภัทร์ เจริญพานิช

รายงานฉบับนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาการเมืองและ วัฒนธรรมท้องถิ่น (POL345) โดยมีจุดประสงค์เพื่อศึกษาความรู้ ซึ่งรายงานฉบับนี้มีเนื้อหาเกี่ยวกับ ประวัติความเป็นมาของบ่เกลือ พันปี ตำ บลบ่อโพธิ์ อำ เภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ความเชื่อ เกี่ยวกับบ่ออเกลือ พิธีกรรมและประเพณีต่างๆ ผู้จัดทำ ได้ทำ รายงาน เนื่องมาจากเป็นเรื่องที่น่าสนใจและ ต้องขอขอบคุณอาจารย์ผู้ให้ความรู้และแนวทางการศึกษาและ เพื่อน ๆ ทุกคนที่ให้ ความช่วยเหลือมาโดยตลอดผู้จัดทำ หวังว่ารายงาน ฉบับนี้จะให้ความรู้ และเป็นประโยชน์แก่ผู้อ่านทุก ๆ ท่าน คำ นำ คณะผู้จัดทำ

สารบัญ เรื่อง หน้า ประวัติพื้นที่ ประวัติความเป็นมาของบ่อเกลือพันปี ความเชื่อเกี่ยวกับบ่อเกลือ บทวิเคราะห์ ประเพณีและพิธีกรรม -ประเพณีการล้างบ่อเกลือหรือเปิดบ่อเกลือ -พิธีบุญปราสาทผึ้ง -พิธีเลี้ยงเจ้าปู่ วิเคราะห์ความสัมพันธ์ในเชิงพิธีกรรม ความสัมพันธ์ของบ่อเกลือกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ความสัมพันธ์ของบ่อเกลือกับการรักษาโรค ความสัมพันธ์ของบ่อเกลือกับการสู้รบ การสร้างความหมายข้อห้ามการเข้าบ่อเกลือ การเมืองวัฒนธรรมพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ 1 4 6 7 8 8 9 10 11 12 13 13 14 17

สารบัญ(ต่อ) เรื่อง หน้า การรื้อฟื้นการชูอัตลักษณ์ อ้างอิง 20 22

หนึ่งในสถานที่สำ คัญของเมืองบางยางในอดีต คือ ชุมชนบ้านบ่อ เกลือพันปี ตั้งอยู่บ้านบ่อโพธิ์ ตำ บลบ่อโพธิ์ อำ เภอนครไทย เป็น หมู่บ้านที่เก่าแก่ มีมาตั้งแต่สมัยก่อนสุโขทัย และยังเชื่อว่าบ่อเกลือ พันปีมีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาลแต่ได้ค้นพบในสมัยพ่อขุนบางกลาง ท่าว เมื่อพระองค์ ได้มาตั้งทัพที่ผาประตูเมือง และได้สั่งให้ทหารมา ลาดตระเวนทางบ้านบ่อโพธิ์จึงพบบ่อเกลือ ทหารของพ่อขุนบาง กลางท่าวสังเกตว่าบ่อน้ำ นี้เหตุใดจึงมีน้ำ ใส ๆ จึงแตะชิม ปรากฏน้ำ ใน บ่อได้มีรสเค็มจึงตักน้ำ ในบ่อไปถวายให้พ่อขุนบางกลางท่าว เมื่อท่าน ได้ชิมเห็นว่ามีรสเค็มจึงสั่งให้ทหารนำ น้ำ มาเคี่ยวในกระทะพอเคี่ยวน้ำ เกลือได้ตกผลึกเป็นเม็ดเกลือ จึงให้ทหารนำ มาเป็นเสบียง เพื่อส่งให้ กับกรุงสุโขทัยในศึกต่าง ๆ จนได้ชัยชนะและยกทัพกลับกรุงสุโขทัย ได้มีทหารบางส่วนที่ขอตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณบ่อเกลือใน ในสมัยนั้นพ่อขุนบางกลางท่าว (ท่าว) ผู้ปกครองเมืองบางยาง (นครไทย) ได้รวมพลตั้งทัพที่มั่นและได้ตั้งเมืองบางยางเป็นเมืองหน้า ด่าน มีเขตติดต่อกับเมืองราด (อุตรดิตถ์) ร่วมกับพ่อขุนผาเมืองเจ้า เมืองราด ในการยกทัพไปตีเมืองศรีสัชชนาลัยและเมืองสุโขทัยจนได้ ชัยชนะจากขอมพ่อขุนผาเมืองจึงยกเมืองสุโขทัย ให้พ่อขุนบางกลาง ท่าว ตั้งราชวงศ์พระร่วงครองเมืองสุโขทัยและได้เฉลิมพระนามเป็น พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ขึ้นปกครองเมืองสุโขทัยในปี 1762 ประวัติพื้นที่ 1

ปัจจุบันชาวบ้านบ่อโพธิ์เชื่อว่าบ่อเกลือในหมู่บ้านเป็นบ่อเกลือ ศักดิ์สิทธิ์ที่มีเจ้าปู่คอยปกปักรักษาบ่อเกลือและคอยดูแลคนในหมู่บ้าน ความเชื่อเหล่านี้ทำ ให้ชาวบ้านเกิดความเชื่อและความศรัทธา เคารพ ธรรมชาติ ในการที่จะดำ เนินชีวิตอยู่ร่วมกับบ่อเกลือพันปี หมู่บ้านบ่อโพธิ์ เป็นหมู่บ้านที่อยู่เหนือสุดของอำ เภอนครไทย ตั้งอยู่หมู่ที่ 1 ตำ บลบ่อโพธิ์ อำ เภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก อยู่ ห่างจากตัวอำ เภอนครไทยประมาณ 30กิโลเมตร อยู่ห่างจากตัว จังหวัดพิษณุโลกประมาณ 130 กิโลเมตร และอยู่ห่างจากแนวเขต อำ เภอ ด่านซ้ายจังหวัดเลยประมาณ 15 กิโลเมตรบ้านเรือนตั้งอยู่ ตามที่ราบเชิงเขาและที่ราบริมน้ำ มีภูเขาล้อมรอบ มีลำ น้ำ เฟี้ยไหล ผ่านหมู่บ้าน ลำ น้ำ เฟี้ยมีต้นกำ เนิดในเขตเทือกเขาบริเวณรอยต่อ ระหว่างอำ เภอด่านซ้าย จังหวัดเลย กับอำ เภอนครไทย จังหวัด พิษณุโลก ไหลผ่านพื้นที่ตำ บลบ่อโพธิ์ ตำ บลยางโกลน และรวมเป็น ส่วนหนึ่งของแม่น้ำ แควน้อยในเขตตำ บลเนินเพิ่ม อำ เภอนครไทย ความยาวประมาณ ๓๐ กิโลเมตร ลำ น้ำ เฟี้ยมีความสำ คัญมาตั้งแต่ สมัยก่อนประวัติศาสตร์ เนื่องจากว่าบริเวณต้นน้ำ มีการพบแหล่ง เกลือสินเธาว์กระจายอยู่หลายแห่ง บ่อโพธิ์เป็นหมู่บ้านที่อยู่ชายขอบ ของจังหวัดพิษณุโลก และภาคเหนือตอนล่างที่ติดต่อกับอำ เภอ ด่านซ้าย จังหวัดเลยซึ่งเป็นอำ เภอชายขอบของภาคตะวันออกเฉียง เหนือที่มาของชื่อหมู่บ้านก็มาจากชื่อของบ่อเกลือโบราณซึ่งเป็นที่รู้จัก ในท้องถิ่นแห่งนี้เป็นอย่างดี 2

บรรพบุรุษได้อพยพมาจากอำ เภอด่านซ้าย จังหวัดเลยการ อพยพปรากฏว่ามีชาวบ้านตั้งบ้านเรือนอยู่แล้วราว 10 ครอบครัว และตระกูลที่อพยพมาในระยะแรกและยังคงสืบทอดต่อมาจนถึง ปัจจุบันนี้คือ ตระกูลกอพิมพา ตระกูลกัญหา และตระกูลราชอินตา ดังนั้นผู้คนที่อาศัยอยู่ที่บ้านบ่อโพธิ์นี้ส่วนใหญ่เป็นผู้คนที่อพยพมา จากอำ เภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ซึ่งสามารถสังเกตได้จากภาษาที่ คนในชุมชนใช้สื่อสาร โดยจะใช้ภาษาไทย-อีสาน มีสำ เนียงเหมือนกับ ชาวอำ เภอด่านซ้าย หมู่บ้านแห่งนี้ไม่ได้มีที่ราบที่เหมาะแก่การเพาะ ปลูกเลย แต่ที่ชาวบ้านเข้ามาตั้งถิ่นฐานและดำ รงชีวิตอยู่ในหมู่บ้านบ่อ โพธิ์เนื่องจากว่าในอดีตหมู่บ้านแห่งนี้มี แหล่งเกลือสินเธาว์ พบบ่อ เกลือโบราณจำ นวน 12 บ่อกระจายอยู่ริมฝั่งลำ น้ำ เฟี้ย ทำ ให้ชาว บ้านสามารถผลิตเกลือเพื่อไปแลกข้าวมาบริโภคในครัวเรือนได้ แต่ ปัจจุบันเหลือเพียงบ่อเดียวคือ “บ่อโพธิ์” เท่านั้นที่ยังสามารถนำ น้ำ เกลือมาต้มผลิตเกลือได้ บ่อเกลือแห่งนี้อยู่ทางทิศใต้ของหมู่บ้าน ปากบ่อมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2.50 เมตร ลึก ประมาณ 3 เมตร สภาพทางภูมิศาสตร์ของบ้านบ่อโพธิ์ลักษณะเป็นพื้นที่หุบเขา อาณาเขตของหมู่บ้านถูกล้อมรอบด้วยภูเขาทุกด้าน มีลำ น้ำ เฟี้ยไหล ผ่านกลางหมู่บ้าน แต่ในฤดูหนาวที่บ้านบ่อโพธิ์จะหนาวมาก บางปีก็ เกิดปรากฏการณ์น้ำ ค้างแข็งหรือแม่คะนิ้งด้วย ทั้งนี้ก็เพราะว่ามี สภาพป่าที่อุดมสมบูรณ์ ในหมู่บ้านไม่มีการใช้น้ำ ประปาจากใต้ดิน แต่ มีการใช้น้ำ จากระบบประปาภูเขาซึ่งจุดรวมน้ำ ซับอยู่ที่วัดบ้านบ่อโพธิ์ ก่อนที่จะมีการต่อท่อน้ำ ลงมายังบ้านเรือนของชาวบ้าน 3

การสร้างเมืองนครไทย เริ่มต้นหน้าประวัติศาสตร์ชาติไทย ปรากฏชื่อ เมืองบางยาง ของพ่อขุนบางกลาง ท่าว หรือพ่อขุนศรี อินทราทิตย์ ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์พระร่วง ราชธานีสุโขทัย ก่อ ร่างสร้างเมืองรวบรวมผู้คน สร้างชัยปราการประตูผาเมืองบนขุนเขา ตั้งค่ายพักก่อนยกทัพขับไล่ชนชาติขอมผู้ครองอาณาจักรเมือง สุโขทัยในเวลานั้น ก่อนการเดินทัพนั้นพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ได้ทรง ปลูกต้นจำ ปาขาวเสี่ยงทาย จำ ปาขาวต้นนี้จึงเปรียบเสมือนจุดริเริ่ม ต้นกำ เนิดประเทศไทยนั่นเอง ปัจจุบันต้นจำ ปาขาวนี้ ยังออกดอกสี ขาวนวล ปรากฏให้เห็นอยู่ในวัดกลางนครไทย ระหว่างเดินทัพ พัก ตั้งค่ายนั้นเอง ทหาร ก็ค้นพบบ่อน้ำ เค็ม แหล่งผลิตเกลือ เสบียง กรังอันสำ คัญต่อการเดินทัพในบริเวณพื้นที่รกร้างเชิงเขา บ่อที่ ปรากฏในขณะนั้นเป็นบ่อน้ำ เค็มอยู่กลางโพรงต้นโพธิ์ใหญ่ นี่จึงเป็น ที่มาของชื่อหมู่บ้าน บ่อโพธิ์ ประวัติความเป็นมาของบ่อเกลือพันปี 4

ว่ากันว่าสมัยก่อนคนจะตัวใหญ่ประมาณ 8 ศอก ตัวใหญ่เค้า จึงเรียกว่าคนแปดศอก ได้มีประเพณีของประเทศลาวเค้าได้เอาต้น โพธิ์มาทำ บั้งไฟ บั้งไฟได้ยิงมาตกลำ น้ำ เฟี้ยยิงมาจากประเทศลาว โดยใช้ต้นโพธิ์มาเป็นบั้งไฟ ได้มาตกบริเวณลำ น้ำ เฟี้ยทั้งหมด 32 ลูก ลูกไหนฝังลงในไปในดิน โคนต้นจะชี้ขึ้นฟ้าแต่ปลายต้นโพธิ์จะฝัง ลงไปในดิน ถ้าหากต้นไหนฝังไปในดินก็จะมีน้ำ เกลือผุดขึ้นมา ดังที่ เราเห็น บ่อทั้งหมด 32 บ่อจะมีสภาพคือจะมีเกลือผุดขึ้นมาเป็นเม็ด หรือเรียกว่าโป่ง บ่อของบ่อเกลือพันปี บ่อโพธิ์จะเป็นไม้ทั้งหมดและมี รูปบ่ออยู่ในที่ต่างๆไม่ว่าจะอยู่ในลำ น้ำ ริมลำ น้ำ ซึ่งสะท้อนให้เห็น ความคิดเกี่ยวกับการเกิดบ่อเกลือของคนในหมู่บ้าน และมีการค้นพบ บ่อเกลือในสมัยของพ่อขุนบางกลางท่าว ขณะที่พระองค์ทรงครอง เมืองบางยาง หรือนครไทยในปัจจุบันนี้ 5

ความเชื่อเกี่ยวกับบ่อเกลือพันปี 1. ชาวบ้านจะมีความเชื่อเกี่ยวกับบ่อเกลือว่าการที่จะต้มเกลือนั้น คนต้มจะต้องเป็นลูกหลานของคนในหมู่บ้านเท่านั้น 2. เมื่อถึงเวลาเปิดบ่อเกลือ ชาวบ้านจะทำ พิธีบวงสรวงเจ้าปู่บ่อเกลือ เพื่อเป็นการบอกกล่าวว่าฤดูการทำ เกลือกำ ลังจะเริ่มต้นขึ้น 3. ทุกปีก่อนจะทำ พิธีต้มเกลือชาวบ้านจะนำ ดอกไม้ บ้านหลังละ 1 คู่ ไปทำ พิธีขอขมาบ่อเกลือในวันทำ พิธี และชาวบ้าน บ้านละ 1 คน จะไปช่วยกันเอาน้ำ ออกจากบ่อเกลือออกทั้งหมดแล้วจะพักเกลือไว้ ทั้งหมด 3 คืน และจะทำ การต้มเกลือในช่วงฤดูแล้ง ฤดูฝนจะไม่มี การต้มเกลือเพราะเนื่องจากพื้นที่บริเวณนั้นอยู่ติดกับแม่น้ำ และเป็น พื้นที่ต่ำ จึงทำ ให้ช่วงฤดูฝนบริเวณนั้นจะถูกน้ำ ท่วม 4. ชาวบ้านจะนำ เกลือที่ต้มมานำ ไปประกอบอาหารและชาวบ้านจะมี การนำ เกลือไปทำ ปลาส้มที่จะใช้เกลือที่ต้มเองนั้นมาทำ และมีความเชื่อ ว่ากินเกลือแล้วไม่เป็นโรคคอพอกและไม่ได้นำ เกลือมาใช้ในการรักษา โรค 6

การศึกษาในครั้งนี้จะเป็นการศึกษาในพื้นที่บริเวณบ่อเกลือใน ตำ บลบ่อโพธิ์ อำ เภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก โดยประเด็นที่จะ ศึกษาวิเคราะห์นั้นจะเป็นประเด็นเกี่ยวกับความเชื่อของชาวบ้านตำ บล บ่อโพธิ์ที่เชื่อว่าพื้นที่บ่อเกลือนั้นเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ผู้ใดจะเข้าไปใน บริเวณนั้นจะต้องปฏิบัติตามกฎของการเข้าบ่อเกลือ ไม่อย่างนั้นชาว บ้านเชื่อว่าผู้ใดที่ไม่ปฏิบัติตามกฎจะมีอันเป็นไป และยังมีความเชื่อที่ ว่าบริเวณนั้นจะมีศาลปู่หลวงคอยปกป้องดูแลบริเวณบ่อเกลืออยู่ ชาวบ้านจึงมีพิธีบวงสรวงกราบไว้ก่อนทุกครั้งที่จะมีการต้มเกลือหรือ การนำ เกลือออกจากพื้นที่บริเวณนั้น และในประเด็นความเชื่อที่ ว่าการจะต้มเกลือหรือหาบเกลือออกขากบ่อเกลือนั้น ชาวบ้านเชื่อว่า จะต้องเป็นลูกหลานของคนในหมู่บ้านเท่านั้น และการหาบเกลือจะ ต้องทำ ด้วยตนเองห้ามใช้ผู้อื่นหาบแทน บทวิเคราะห์ 7

ประเพณีการล้างบ่อหรือเปิดบ่อเกลือเพื่อ กวดบ่อ (กวาดบ่อ)หรือทำ ความสะอาดบ่อเกลือและเริ่มต้นฤดูกาลต้มเกลือ ของคนในชุมชน หลังจากที่มีน้ำ ท่วมกลบบ่อเกลือไว้ในฤดูฝนหรือฤดู น้ำ หลากตั้งแต่ช่วงเดือนมิถุนายนเป็นต้นมา ในส่วนของประเพณีชาวบ้านนับถือเจ้าปู่จะมีการล้างบ่อ ใน การล้างบ่อจะมีอยู่เดือนหนึ่งที่บ่อปิดโดยธรรมชาติ เพราะในช่วงหน้า ฝนฝนจะตกลงมาทำ ให้ความเค็มในบ่อเกลือเจือจาง เวลาต้มจึงไม่มี เม็ดเกลือ พอฝนหยุด ในช่วงประมาณเดือนมกราคมก็จะมีการทำ พิธีล้างบ่อล้างจนสะอาด ช่วยกันหิ้วน้ำ สาวน้ำ ขึ้นมา (คือการใช้ เชือกผูกติดกับถังน้ำ หย่อนลงไปในบ่อและดึงขึ้นมา) แล้วเอาน้ำ สะอาดล้างจนสะอาด โดยลงไปในบ่อลึกประมาณ 32 ตาไม้ไผ่ลงไป ถึงก้นบ่อ จนน้ำ เกลือออกเพราะน้ำ เกลือจะไม่ผสมกับน้ำ จืดพอน้ำ เกลือขึ้นน้ำ เกลือจะดันน้ำ จืดขึ้นทำ ให้น้ำ จืดล้นบ่อกลายเป็นน้ำ เกลือดัง เดิม เป็นการขอให้เจ้าปู่เปิดบ่อเกลือ เพื่อจะได้นําน้ำ เกลือมาต้มทํา เกลือนั่นเอง ประเพณีและพิธีกรรม ประเพณีการล้างบ่อหรือเปิดบ่อเกลือ 8

พิธีบุญปราสาทผึ้ง เป็นงานประเพณีประจำ ปีที่ชาวบ้านบ่อโพธิ์ ถวายเจ้าหลวง ขันห้าว (ท่าวท้าว) แม่น้อย นางน้อย เพื่อเป็นการ ขอบคุณที่ให้น้ำ เกลือ หลังจากที่การต้มเกลือใกล้เสร็จสิ้นฤดูกาล เพราะเมื่อย่างเข้าฤดูฝนน้ำ ในลำ น้ำ เฟี้ยจะไหลเข้าสู่บ่อเกลืออีกครั้ง พิธีบุญปราสาทผึ้ง มีในเดือนเจ็ด ชาวบ้านจะนำ ขี้ผึ้งแท้มาใส่ในขัน แล้วตั้งกระทะขึ้นมาแล้วเอาขันลงไปวางไว้ในน้ำ เดือดๆแล้วนำ ลูกมะละ กอเล็กๆ นำ มาปลอก แล้วหาไม้โค้งนำ มะละกอมาเสียบเอามาชุบขี้ผึ้ง จึงกลายเป็นดอกผึ้งแล้วนำ ไปติดปราสาทผึ้ง ซึ่งถือว่าพิธีนี้เป็นการ ขอบคุณสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ให้น้ำ เกลือแก่ชาวบ้าน ทำ ให้ชาวบ้านมีอาชีพ มีรายได้ อีกทั้งยังเป็นการขอบคุณสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ปกปักรักษาคนใน หมู่บ้านด้วย พิธีบุญปราสาทผึ้ง 9

เป็นประเพณีที่จัดขึ้นหลังจากที่หยุดทำ เกลือแล้วตรงกับวันขึ้น 8 ค่ำ เดือน 8 เมื่อน้ำ ในลำ น้ำ เฟี้ยไหลลงในบ่อเกลือจะไม่สามารถนำ เกลือมาต้มเป็นน้ำ เกลือได้ชาวบ้านจึงว่างจากการทำ งานและพร้อมใจ กันจัดงานที่เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ประเพณีเลี้ยงหอ” ทุกเดือนแปด จะมีการเลี้ยงหอ การเลี้ยงหอหรือ การเลี้ยงพ่อปู่จะมีกะลอ กะลอคือ การนำ ไม้ไผ่มาเจาะรูเวลาตีก็จะทำ ให้เกิดเสียงดังไพเราะทำ ให้พ่อปู่มี ความสนุกสนานกัน และจากเรื่องเล่า จะมีการแสดงให้เกิดความ สนุกสนาน โดยการนำ ไม้ไผ่มาเป็นเครื่องดนตรี เพื่อเป็นการ ขอบคุณพ่อปู่ที่คอยปกปักรักษาลูกหลานในหมู่บ้านบ่อโพธิ์และแสดง ความเคารพ พิธีเลี้ยงเจ้าปู่ 10

ชาวบ้านในหมู่บ้านบ่อโพธิ์ทั้งหมดจะมีความเชื่อว่าพื้นที่บริเวณ บ่อเกลือพันปีนั้นเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์มีสิ่งศักดิ์สิทธิ์คอยปกป้องดูแล คุ้มครองอยู่ในบริเวณนั้น ซึ่งชาวบ้านเชื่อว่าพื้นที่ในบริเวณนั้นถ้าจะ ทำ อะไรต่างๆ จะต้องบอกกล่าวหรือขอขมาทำ พิธีการต่างๆให้ เรียบร้อยก่อน ถ้าไม่ปฏิบัติตามก็จะเกิดสิ่งไม่ดีตามมาหรือเจ็บไข้ได้ ป่วยแบบไม่รู้สาเหตุ พิธีกรรมและประเพณีที่กล่าวมานั้นส่วนใหญ่ ชาวบ้านจะทำ กันเป็นประจำ ทุกๆปี และเป็นธรรมเนียมการปฏิบัติสืบ ต่อๆกันเป็นรุ่นสู่รุ่น วิเคราะห์ความสัมพันธ์ในเชิงพิธีกรรม 11

ในบริเวณบ่อเกลือนั้นจะมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์คอยดูแลหมู่บ้านและบ่อ เกลือ โดยมีศาลนางเอื้อยนางน้อยจะคอยรักษาบ่อเกลือ เจ้าปู่จะดูแล หมู่บ้าน ส่วนหอใหญ่คือ คันห้าว หรือเจ้าหลวงจะอยู่หอบน และมีพ่อ หมน นายย้วง แม่ด้าม จะคอยปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายปกป้องลูกหลานโดย การยิงธนู ซึ่งเรื่องเล่านี้แสดงให้เห็นถึงที่ตั้งของแต่ละศาล และสะท้อน ให้เห็นถึงความเชื่อของคนในหมู่บ้าน ว่าศาลแต่ละศาลก็จะมีสิ่ง ศักดิ์สิทธิ์คอยดูแลตามแต่บริเวณ โดยศาลบริเวณข้างบ่อเกลือจะเป็น นางเอื้อยนางน้อยคอยดูแลบ่อเกลือส่วนเจ้าหลวงที่หอใหญ่หรือศาล ใหญ่ข้างบน จะคอยปกปักรักษาหมู่บ้านดูแลความสงบสุข ปัดเป่า ความชั่วร้าย โดยมีทหารหรือบริวารของท่านช่วยอีกแรงหนึ่งด้วย ความศักดิ์สิทธิ์ของพ่อปู่หรือพ่อหลวงที่คอยปกปักรักษาชาว บ้านในหมู่บ้าน ทำ ให้ชาวบ้านอยู่รอดปลอดภัยมาโดยตลอด ทำ ให้มี เรื่องเล่าเกี่ยวกับข้อห้ามในการห้ามลบหลู่สิ่งศักดิ์สิทธิ์บริเวณหอใหญ่ ไม่อย่างนั้นจะเกิดอันเป็นไป ความสัมพันธ์ของบ่อเกลือกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ 12

ความสัมพันธ์ของบ่อเกลือกับสุขภาพหรือการ รักษาโรค ชาวบ้านไม่ได้นำ เกลือไปใช้ในการรักษาโรคแต่ชาวบ้านจะนำ มา ประกอบอาหารเพื่อนรับประทานแล้วจะมีความคิดหรือความเชื่อที่ว่า รับประทานแล้วจะไม่เป็นโรคคอพอก ความสัมพันธ์ของบ่อเกลือกับการสู้รบ สมัยพ่อขุนบางกลางท่าว(ท่าว)หรือพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ได้ยกทัพ มาอยู่ผาประตูเมือง ได้พบบ่อเกลือและได้ให้ทหารนั้นนำ มาต้มในการ รับประทานเป็นอาหาร และได้ส่งไปเป็นเสบียงให้กับทหารที่กรุง สุโขทัยที่รบกับพม่า 13

บริเวณบ่อเกลือห้ามลบหลู่พูดจาหยาบคาย และมีข้อห้ามเกี่ยว กับการห้ามลบหลู่บริเวณบ่อเกลือ ทั้งการพูดจาไม่ดีท้าทายหรือคิด ไม่ดีกับบ่อเกลือ หรือแม้กระทั่งถ่ายรูปโดยไม่ขออนุญาตก็ถือ เป็นการลบหลู่ ทำ ให้เกิดเจ็บป่วยหรือเสียชีวิตโดยไม่ทราบสาเหตุ ชาวบ้านในชุมชนที่นับถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์จะมีความเชื่อเรื่องการ เคารพบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เมื่อมีพิธีกรรมหรือการบวงสรวงเกิดขึ้น จะ มีกฎข้อห้ามต่าง ๆเช่น การห้ามไม่ให้สมาชิกในหมู่บ้านออกจากพื้นที่ และไม่ให้ผู้อื่นเข้ามาในหมู่บ้าน หากมีประเพณีการเลี้ยงหอ ห้ามให้ คนในออกคนนอกเข้า นอกเสียจากประเพณีนี้จะเสร็จถึงจะเข้าออก ได้จะมีการนำ ใบไม้มาปิดบังทางเดินขึ้นเพื่อไม่ให้คนนอกเข้ามา คนใน ก็ห้ามออกเพราะขู่กันว่าจะมีเสือมากินหรืออาจมีอันเป็นไป การสร้างความหมายของข้อห้ามการเข้าบริเวณบ่อเกลือ 14

การถุยน้ำ ลาย ผู้หญิงที่ถ่มน้ำ ลายลงไปในบ่อเกลือจะทำ ให้เกิด มีอันเป็นเกิดเจ็บป่วยโดยไม่รู้สาเหตุหรือมีอันเป็นไป ซึ่งนอกจากจะ เป็นการสอนให้ประพฤติปฏิบัติต่อบ่อเกลือด้วยความสำ รวมแล้ว ยัง ทำ ให้น้ำ ในบ่อเกลือยังคงความสะอาด ไม่มีเชื้อโรคหรือสิ่งสกปรกที่ อาจทำ ให้ชาวบ้านเจ็บป่วยหรือเป็นโรคติดต่อได้ ทำ ให้ชาวบ้านนำ มา ใช้บริโภคมาทำ อาหาร ปรุงอาหาร ค้าขายได้อย่างปลอดภัย การห้ามทะเลาะกันบริเวณบ่อเกลือ เป็นข้อห้ามอีกข้อที่สำ คัญ สำ หรับคนในหมู่บ้านที่ทำ อาชีพขายเกลือ คือ เมื่อจะมาตักน้ำ เกลือ จะต้องต่อแถวให้เรียบร้อย ห้ามทะเลาะกัน ห้ามแซงแถว ใครมาก่อน ได้ก่อนใครมาทีหลังต้องต่อแถวรอน้ำ เกลือตามคิว หากทะเลาะกันก็ จะทำ ให้น้ำ เกลือแห้งหายไป เพราะว่าปู่หลวงเคยเป็นทหารมาก่อน เพราะฉะนั้นใครที่จะมาเอาเกลือต้องมีระเบียบวินัยห้ามแย่งกัน ใคร มาทีหลังมาเอาก่อนไม่ได้ ต้องเอาตามคิวตามที่ตัวเองต่อแถวเท่านั้น ชาวบ้านที่นี่ยึดอาชีพทำ เกลือเป็นหลักเวลาจะตักเกลือหาบเกลือนำ มา ต้มต้องเข้าแถวให้เป็นระเบียบเรียบร้อยห้ามทะเลาะกัน ถ้าเกิดมีการ ทะเลาะแย่งน้ำ เกลือจากบ่อเกลือหรือพูดจาไม่ดี พ่อปู่จะทำ ให้น้ำ เกลือ แห้งหายไป ทำ ให้ชาวบ้านไม่สามารถตักน้ำ เกลือขึ้นมาได้ต้องรอเป็น วันๆ ถึงจะมีน้ำ ขึ้นมาเหมือนเดิมแต่ก็นำ มาต้มไม่ได้ 15

คนในหมู่บ้านเวลาจะตักน้ำ ในบ่อเกลือจะต้องใช้วิธีการหาบเท่านั้นห้าม ใช้เครื่องทุ่นแรงเครื่องสูบ เป็นข้อห้าม ซึ่งเรื่องเล่านี้สะท้อนให้เห็นถึง วิถีชีวิตในการที่จะตักน้ำ ในบ่อเกลือ เพื่อรักษาน้ำ ในบ่อเกลือไม่ให้ หมดไป เพื่อให้คนรุ่นหลังมีอาชีพทำ มาหากินและทำ ให้บ่อเกลือพันปี ยังคงดำ รงอยู่สืบต่อไป 16

การเมืองวัฒนธรรมพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ การต้มเกลือในสมัยก่อน โดยการทำ เตาหรือเรียกว่าสามเส้าที่ เป็นภูมิปัญญาของคนในสมัยก่อน สะท้อนให้เห็นความสำ คัญของ เกลือที่สามารถนำ ไปเป็นเสบียงสำ หรับหุงหาอาหารให้แก่ทหารใน ขณะทำ สงครามต่างๆ และการทำ ที่อยู่อาศัยของคนในสมัยก่อน โดย ใช้ไม้ไผ่ตัดไม้ไผ่นำ มาเป็นเสาเรือนและใช้ไม้ไผ่ทำ ฟาก ซึ่งแสดงให้ เห็นถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ในสมัยก่อน อีกทั้งยังสะท้อนให้เห็นถึง ความเชื่อว่า บ่อเกลือเป็นบ่อเกลือศักดิ์สิทธิ์ คอยปกปักรักษา หมู่บ้านบ่อเกลือด้วย เกลือสินเธาว์ที่ผลิตได้จากที่นี่ในอดีตจะถูกชาวบ้านนำ ไป ค้าขายหรือแลกเปลี่ยนข้าวในเขตเมืองนครไทย เมืองหล่มสัก เมือง หล่มเก่า และเมืองด่านซ้าย โดยอาศัยเส้นทางคมนาคมโบราณ โดย เฉพาะการเดินทางไปเมืองหล่มสัก เมืองหล่มเก่า และเมืองด่านซ้าย นั้น ต้องเดินทางลัดเลาะไปตามทางเดินตามไหล่เขาและหุบเขาทาง ด้านตะวันออกเฉียงใต้ของหมู่บ้าน ผ่านบ้านโคกคล้าย (โคกค่าย) ซึ่งเป็นชุมชนโบราณ ก่อนที่จะเข้าสู่เขตเมืองหล่มเก่า จังหวัด เพชรบูรณ์ 17

การขนส่งเกลือในอดีต ชาวบ้านบ่อโพธิ์จะหาบเกลือไปแลกข้าว ตามชุมชนต่างๆ เช่น อำ เภอด่านซ้าย ถ้าใครมีฐานะดีหน่อยก็จะนำ เกลือต่างลาต่างวัวแทนการหาบ โดยมีอัตราการแลกเปลี่ยน 2 ต่อ 1 ส่วน กล่าวคือหากชาวบ้านจากบ้านบ่อโพธิ์นำ เกลือไปแลกข้าวก็ จะได้ปริมาณข้าวมากกว่าเกลือที่นำ ไปแลก 2 เท่า ซึ่งสาเหตุที่ได้ข้าว มากกว่านั้นก็จะถือว่าเป็นค่าเดินทาง จากบ้านบ่อโพธิ์มาถึงอำ เภอ ด่านซ้ายจะใช้เวลาเดินทางสองวัน (โดยการเดินเท้า) ในทางกลับกัน หากชาวบ้านจากอำ เภอด่านซ้ายเป็นผู้เดินทางมาแลกเองก็จะได้เกลือ ในปริมาณที่มากกว่าข้าวสองเท่าเช่นกัน สำ หรับสภาพวิถีชีวิตของชาวบ้านบ่อโพธิ์ในปัจจุบันยังผูกพัน อยู่กับวิถีชีวิตแบบดั้งเดิม ในการควบคุมทางสังคมของหมู่บ้านยังใช้ ระบบจารีต ระบบเจ้า ระบบผี ปกครองกันอยู่ จากการสอบถามคุณ ลุงขยัน แพทย์ไชโย ผู้ใหญ่บ้านบ่อโพธิ์ พบว่าปัญหาเรื่องการลัก ขโมยแทบจะไม่ปรากฏเลย ชาวบ้านบอกว่าถ้าขโมย เจ้าปู่หลวงจะ ลงโทษ หรือใครทำ ผิดกฎจารีตต่างๆ ก็เช่นกัน 18

พื้นที่นี้จึงเป็นชุมชนที่ใช้ระบบจารีตปกครองที่เข้มแข็งอยู่ ใน ขณะที่บทบาทของพระสงฆ์ก็มีอยู่บ้างในการทำ พิธีทางศาสนา ชาว บ้านก็ใส่บาตรพอขบฉันตามสมณะ บริโภคไม่มาก แต่ก็ไม่ขาดเขิน แต่ที่นี่จะนับถือเจ้าปู่หลวงมากกว่าพระ หากมีอะไรเกิดขึ้นก็จะมีการ ทำ พิธีขอร้องเจ้าปู่หลวง โดยมีเจ้ากวนน้อยเป็นผู้ทำ พิธี และชาวบ้าน ยังคงปฏิบัติตามจารีตประเพณีอย่างเคร่งครัด 19

การรื้อฟื้นการชูอัตลักษณ์ การดำ รงชีวิตนั้นชาวบ้านส่วนใหญ่ไม่ได้มีอาชีพทำ นา เพราะ ที่ราบมีน้อยมาก หากมีการทำ นาบ้างก็เป็นแบบขั้นบันได ส่วนใหญ่ ชาวบ้านจะทำ ไร่ข้าวโพดและไร่ถั่วเขียวตามไหล่เขาและหุบเขาข้าง เคียงกับหมู่บ้าน นำ เงินรายได้จากการทำ ไร่ไปซื้อข้าวสารจากตลาด มาบริโภคแทนมีการจับสัตว์น้ำ ขนาดเล็กในลำ น้ำ เฟี้ยมาประกอบ อาหารในครัวเรือน ครั้นเสร็จฤดูการทำ ไร่ ต้นปีใหม่ก็จะมีการทำ บุญ บ่อเกลือเพื่อนำ เกลือมาต้มไว้ใช้ในรอบปี บางคนก็ต้มขายหรือนำ ไป แลกข้าวกับหมู่บ้านใกล้เคียงบ้านที่อยู่ริมทางหลวงก็จะมีการนำ เกลือ มาบรรจุถุงวางขายสำ หรับผู้ที่สัญจรผ่านไปมา วิธีการต้มเกลือยัง คงเป็นแบบโบราณและยึดถือข้อปฏิบัติดั้งเดิม แม้ว่าสภาพสังคม ทั่วไปจะเปลี่ยนไปมากตามการเข้ามาของเทคโนโลยีและวัฒนธรรม สมัยใหม่ แต่ที่บ้านบ่อโพธิ์ก็ยังคงรักษารากเหง้าแห่งวัฒนธรรมของ ชุมชนเอาไว้ได้ 20

ปัจจุบันบ้านบ่อโพธิ์ได้รับการส่งเสริมจากสำ นักงานวัฒนธรรม จังหวัดพิษณุโลกให้เป็นหมู่บ้านท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม เป็นแหล่ง เรียนรู้ทางวัฒนธรรมที่สำ คัญของจังหวัด ชาวบ้านบ่อโพธิ์พร้อม ให้การต้อนรับผู้ที่มาเยือนทุกคนด้วยความโอบอ้อมอารีและมิตรภาพ หมู่บ้านในหุบเขาแห่งนี้ยังมีอะไรมีมากมายที่น่าสนใจและแตกต่างจาก สังคมภายนอก 21

เอกชัย บุญอาจ.(2553).เกลือบ่อโพธิ์. GOTOKNOW. HTTPS://WWW.GOTOKNOW.ORG/POSTS/380669#GOOG LE_VIGNETTE สยามธุรกิจ.(6 มิถุนายน 2556).บ่อเกลือพันปีขุมทรัพย์เลี้ยงชีวิตคนบ่อโพธิ์. HTTPS://WWW.SIAMTURAKIJ.COM/LIFESTYLE/19- กองจัดการสิ่งแวดล้อมธรรมชาติและศิลปกรรมกลุ่มงานจัดการสิ่งแวดล้อม ธรรมชาติ.บ่อเกลือพันปี.สำ นักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่ง แวดล้อม. HTTPS://NATURALSITE.ONEP.GO.TH/SITE/DETAIL/199 องค์การบริหารส่วนตำ บลบ่อโพธิ์.บ่อเกลือ พันปี.HTTPS://WWW.BOEPHO- NT.GO.TH/INDEX/? PAGE=ARTICLE9186 ธีระวัฒน์ แสนคำ .(1 มกราคม 2556).บ้านบ่อโพธิ์ บ่อเกลือ ความเชื่อและวิถี ชุมชนในหุบเขานครไทย.มูลนิธิเล็ก ประไพ วิริยะพันธุ์.HTTPS://LEKPRAPAI.ORG/HOME/VIEW.PHP?ID=1011 วันเฉลิม สุริยะวงค์,สุกัญญาโสภี ใจกล่ำ .(7 มีนาคม 2563).การศึกษาเรื่องเล่า ที่เกี่ยวข้องกับบ่อเกลือพันปี ในบ้านบ่อโพธิ์ ตำ บลบ่อโพธิ์ อำ เภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก.วารสารวิชาการมหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี,ปีที่ 8(ฉบับที่ 1),หน้าที่ 137-146. HTTPS://WWW.TCI-THAIJO.ORG/ อ้างอิง 22