ไฟล์บทความเพลงเรือ-อ.วิช

ผู้เรียบเรียง : ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วิชญ์ บุญรอด คณะมนุษยศาสตร ์มหาวิทยาลัยนเรศวร เพลงเรือ: ทุนทางวัฒนธรรมจากใต้ สู่ชาวท่าโพธิ์ จังหวัดพิษณุโลก

เพลงเรือ: ทุนทางวัฒนธรรมจากใต้สู่ชาวท่าโพธิ์ จังหวัดพิษณุโลก ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วิชญ์ บุญรอด คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร กรมส่งเสริมวัฒนธรรมก ำหนดให้ "ทุนทำงวัฒนธรรม" หมำยถึง มรดกภูมิปัญญำทำงวัฒนธรรม ของชำติ ซึ่งสำมำรถแบ่งออกเป็น 2 ลักษณะคือ "ที่จับต้องได้" และ "ที่จับต้องไม่ได้" โดยมีกำรก ำหนดให้ มี 6 สำขำดังนี้(กรมส่งเสริมวัฒนธรรม, 2562) 1. ภำษำและวรรณกรรมพื้นบ้ำน 2. ศิลปะกำรแสดง 3. แนวทำงปฏิบัติทำงสังคม พิธีกรรม และงำนเทศกำล 4. งำนช่ำงฝีมือดั้งเดิม 5. ควำมรู้และแนวปฏิบัติเกี่ยวกับธรรมชำติและจักรวำล 6. กีฬำภูมิปัญญำไทย นอกจำกนี้ประเทศไทยยังมีมรดกทำงศิลปวัฒนธรรมในรูปแบบของโบรำณสถำน โบรำณวัตถุ ศิลปวัตถุ และงำนศิลปกรรมต่ำง ๆ ที่มีกำรสร้ำงสรรค์ขึ้นมำเพื่อสืบทอดเป็นมรดกวัฒนธรรมให้กับรุ่น หลัง บำงสิ่งยังถูกลงทะเบียนเป็นมรดกโลกและเป็นตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของ มนุษยชำติจำกยูเนสโก ทั้งนี้เป็นทุนทำงวัฒนธรรมที่มีมูลค่ำสูงท ำให้เกิดมูลค่ำเพิ่มขึ้นต่ออุตสำหกรรม สร้ำงสรรค์ และสำมำรถน ำทุนทำงวัฒนธรรมเช่นเรื่องรำวและเนื้อหำของวัฒนธรรมมำใช้ในกำรสร้ำง ควำมโดดเด่นให้กับผลิตภัณฑ์ของตนเอง หรือใช้ทุนทำงวัฒนธรรมเพื่อสร้ำงควำมแตกต่ำงหรือจุดขำย ให้กับสินค้ำ เพื่อให้เกิดมูลค่ำเพิ่มขึ้นส ำหรับสินค้ำและบริกำรของตนเอง โดยทรัพยำกรทำงวัฒนธรรม เป็นกำรสะสมข้อมูลทำงวิชำกำร ควำมคุ้นเคย และควำมรู้สึกที่เฉพำะบุคคลในเรื่องของประวัติครอบครัว กำรลงทุนในกำรศึกษำ และสถำนะในสังคม ซึ่งส่งผลสืบเนื่องในกำรประสบควำมส ำเร็จในชีวิตที่แตกต่ำง กัน ทรัพยำกรทำงวัฒนธรรมที่บุคคลแต่ละคนได้สะสมมำจะมีผลกระทบต่อกำรเข้ำใจและรับรู้วัฒนธรรม ที่บังคับหรือมีอิทธิพลในสังคมของบุคคลนั้น ๆ ทุนทำงวัฒนธรรมเป็นควำมรวมของทรัพยำกรที่มีคุณค่ำและมีควำมส ำคัญ ซึ่งสะสมมำจำกอดีตและ ถูกส่งผ่ำนรุ่นไปรุ่น ทั้งในรูปแบบที่สำมำรถสัมผัสได้และไม่สำมำรถสัมผัสได้ ควำมคิด วัฒนธรรม และ ปัญญำท้องถิ่นถูกน ำมำแปลงให้เป็นทรัพยำกรที่มีคุณค่ำและสำมำรถส่งผลให้เกิดประโยชน์ต่อกำร ด ำรงชีวิตและสังคม รวมถึงทุนที่ใช้ในกระบวนกำรสร้ำงสรรค์สินค้ำและบริกำรที่มีควำมหมำยและคุณค่ำ ทำงวัฒนธรรมเป็นส่วนหนึ่งที่ส ำคัญ โดยทุนทำงวัฒนธรรมมีกำรแบ่งออกเป็นสองประเภท คือ 1) ทุน ทำงวัฒนธรรมที่สำมำรถสัมผัสได้ เป็นสิ่งที่สำมำรถจับต้องได้ ซึ่งไม่เพียงแค่จ ำกัดอยู่ในรูปแบบของ มรดกทำงวัฒนธรรมเท่ำนั้น แต่รวมถึงทุนกำยภำพหรือสิ่งที่มนุษย์สร้ำงขึ้น เช่น โบรำณสถำน วัตถุ โบรำณ อำคำร บ้ำนเรือน สิ่งประดิษฐ์ และรูปปั้น 2) ทุนทำงวัฒนธรรมที่ไม่สำมำรถสัมผัสได้ เป็นทุน ทำงวัฒนธรรมที่ไม่ใช่วัตถุ แต่เป็นทรัพย์สินทำงปัญญำ ซึ่งเกี่ยวข้องกับควำมคิด กำรปฏิบัติ ควำมเชื่อ ค่ำนิยม ขนบธรรมเนียม ประเพณี พิธีกรรม ศิลปะกำรแสดง ภำษำ ดนตรีและเพลง และต ำนำนท้องถิ่น (รุจิภำส บุญส ำเร็จ และสันติธร ภูริภักดี, 2564)

ดังนั้น ผู้เขียนสรุปได้ว่ำ องค์ประกอบของทุนทำงวัฒนธรรมเป็นทรัพย์สินทำงปัญญำที่สืบทอดมำ จำกอดีต ซึ่งเกี่ยวข้องกับคุณค่ำควำมรู้ ภูมิปัญญำ และงำนสร้ำงสรรค์ที่เกิดจำกกำรค้นพบโดยผู้มีควำมรู้ ในท้องถิ่น ประกอบด้วยสิ่งที่ฝังอยู่ในตัวตนและกลุ่มคนมำนำนนับเป็นระยะเวลำยำวนำน สิ่งที่เป็น รูปธรรม และควำมเป็นสถำบัน ทั้งนี้มันเปิดโอกำสให้ชุมชนมีส่วนร่วมในทำงวัฒนธรรม และน ำ ทรัพยำกรทำงวัฒนธรรมที่มีอยู่ในเมืองมำใช้ประโยชน์อย่ำงเต็มที่ เพลงเรือ เพลงเรือ กล่ำวได้ว่ำเป็นทุนทำงวัฒนธรรมที่สำมำรถบูรณำกำรทั้งด้ำนศิลปะกำรแสดง ภำษำ ดนตรี และเพลงพื้นบ้ำน รวมถึงควำมเชื่อ ค่ำนิยม ขนบธรรมเนียม และประเพณีเข้ำด้วยกันอย่ำงลงตัว โดย กำรละเล่นเพลงเรือเป็นกำรละเล่นในลักษณะเพลงพื้นบ้ำนที่มีลักษณะเฉพำะ ซึ่งเกี่ยวข้องกับกิจกรรม กำรแล่นเรือในท้องถิ่นทั่วไปของประเทศไทย กำรละเล่นเพลงเรือจะมีกำรกระจำยอยู่ในทุกภำคของ ประเทศไทยและต่ำงมีชื่อเรียกที่แตกต่ำงกันตำมบริบทพื้นที่ เช่น เรียกเห่เรือ หรือเพลงเรือ ยกตัวอย่ำง ประเพณีเพลงเรือในจังหวัดชุมพร ถือเป็นประเพณีส ำคัญของกิจกรรมกำรเล่นเรือร่วมกับกำรชักพระบน ทำงน้ ำในวันแรม 1 ค่ ำ เดือน 11 ของทุกปี ซึ่งเป็นวันที่พระสงฆ์ออกพรรษำจำกสวรรค์ชั้นดำวดึงส์เพื่อ เสด็จสู่มนุษย์ เพื่อเป็นกำรเฉลิมพระเสด็จแก่พระพุทธมำรดำ ศำสนิกชนทั้งหลำยไปสวดบูชำที่วัด และมี กำรบุญเลี้ยงพระในวันนี้ที่เรียกว่ำ "เป็นวันพระเสด็จ" นอกจำกนี้ยังมีกำรจัดกระบวนแห่ทั้งบนบกและบน น้ ำ โดยกระบวนแห่บนน้ ำจะมีกำรตกแต่งเรือพระอย่ำงงดงำม และขบวนเรือพำยลำกจูงกันยำวเหยียด โดยใช้เรือหลำยประเภท เช่น เรือยำวพำยแข่ง เรือสวยงำม เรือตลกขบขัน ซึ่งสถำนที่นัดรวมกันจะได้รับ กำรตกลงเพื่อควำมเหมำะสม ในขณะที่พำยเรือนั้นยังมีกำรร้องร ำและท ำเพลงเพื่อเสริมสร้ำงบรรยำกำศ กำรเล่นเพลงเรือนั้นไม่จ ำกัดเพียงใช้ในวันแห่พระเท่ำนั้น แต่ยังใช้ในวันทอดกฐินทำงน้ ำอีกด้วย ประเพณี กำรเล่นเพลงเรือมีอำยุมำนำนถึง 200 ปี ผู้เล่นเพลงเรือประกอบด้วยทุกคนในเรือ มีผู้ร้องเป็นพ่อเพลง หรือแม่เพลงเป็นผู้น ำร้อง และลูกคู่ในเรือจะท ำกำรพำยตำมท่วงท ำนองของเพลงเรือโดยคู่ละ 2 คน หรือ 20-30 คน (Laosuk, Srisombut & Wisuttipat, 2020) รูปภำพที่ 1 กำรละเล่นเพลงเรือในสมัยอดีต (หอมรดกไทย, 2566)

ในท้องถิ่นมีกำรใช้เรือมำดและเรือพำยม้ำเป็นยำนพำหนะในกำรเดินทำงไปสู่สถำนที่ที่ใช้ในกำรเล่น เพลง มีกำรแบ่งแยกระหว่ำงเรือของฝ่ำยชำยและฝ่ำยหญิงในกำรเล่นเพลงในเรือของแต่ละฝ่ำย ตัวอย่ำงเช่น วัดป่ำโมก วัดไชโย และวัดบ ำเลไลยก์ เป็นต้น เพลงเรือเล่นอย่ำงต่อเนื่องจนถึงช่วงรุ่งเช้ำ บทเพลงที่น ำมำใช้ครอบคลุมบทเพลงเกี่ยวกับพำรำสี บทลักหำพำหนี บทชิงชู้ และตีหมำกผัว กำรศึกษำ ทั่วไปพบว่ำกำรคติชนคดีประเภทเพลงเรือส่วนใหญ่เป็นเพลงเรือในภำคกลำงของประเทศไทย นอกจำกนี้ กำรค้นคว้ำข้อมูลเพิ่มเติมพบว่ำยังมีกำรเล่นเพลงเรือในภำคใต้ของประเทศไทยด้วย โดยกำรเล่นเพลงเรือ ในภำคใต้นั้นจะมีกำรเล่นในงำนประเพณีลำกพระหรือประเพณีชักพระของทำงภำคกลำง ในภำคใต้ของ ไทยมีกำรเล่นเพลงเรือปรำกฎเช่นเดียวกับในภำคกลำงของไทย โดยปรำกฏอยู่ในช่วงของประเพณีลำก พระ ซึ่งในภำคกลำงเรียกประเพณีนี้ว่ำ “ประเพณีชักพระ” ซึ่งเกิดขึ้นในเทศกำลออกพรรษำ รูปภำพที่ 2 เรือมำด (ชมรมคนรักเรือไทย, 2566) ในภำคใต้ของไทย เป็นพื้นที่หนึ่งที่มีแม่น้ ำหลำยสำยและพื้นที่ที่ติดทะเล วิถีชีวิตของชำวบ้ำนในแถบ นั้นเกี่ยวข้องกับทำงน้ ำและกำรใช้เรือเช่นกัน ประเพณีลำกพระจะเป็นกำรลำกพระทำงน้ ำหรือทำงเรือ โดยใช้เรือหลำยล ำมำผูกติกันแล้วประดับประดำอย่ำงงดงำม มีเครื่องแห่ประโดมเสียงดนตรีเป็นอำวุธไป ตำมแม่น้ ำ ล ำคลอง ทะเลสำบ ท ำให้เกิดประเพณีกำรละเล่นต่ำง ๆ อันเกิดขึ้นในช่วงเวลำดังกล่ำว เช่น ประชันปิด (ประชันตะโพน) ประชันโพน (กลอง) กำรแข่งเรือ และกำรเล่นเพลงเรืออีกด้วย ประเพณีลำก พระหรือประเพณีลำกพระน้ ำ เพลงเรือที่เล่นในช่วงเวลำนี้เรียกกันว่ำ "เพลงเรือพระ" เพรำะร้องเล่นกันใน ประเพณีลำกพระน้ ำ นอกจำกเล่นเพลงเรือพระในงำนประเพณีลำกพระซึ่งตรงกับช่วงเวลำออกพรรษำ แล้ว ยังมีกำรเล่นในช่วงเวลำทอดกฐิน ทอดผ้ำป่ำ และงำนฉลองรื่นเริงอีกด้วยในช่วงฤดูกำลเดือน 11 เดือน 12 มีเล่นเพลงเรืออยู่ในแถบทำงเกำะสมุย บ้ำนดอน ไซยำ ท่ำชนะ จังหวัดสุรำษฎร์ธำนี และมีมำก ในแถบจังหวัดชุมพร ตลอดจนบ้ำนแหลมโพธิ์ จังหวัดสงขลำ แต่ในปัจจุบันจ ำนวนเพลงพื้นบ้ำนใน ภำคใต้นั้นอำจน้อยกว่ำเพลงพื้นบ้ำนในภำคอื่น ๆ เพลงเรือในภำคใต้มักเน้นกำรร้องให้สอดคล้องกับ จังหวะของกำรพำย โดยจะเริ่มต้นจำกกำรไหว้ครูก่อนที่จะวำดกลอนและร้องชวนอีกฝ่ำยให้มำร้องโต้ตอบ ชิงไหวพริบปฏิภำณด้วยกัน มีกำรใช้ค ำพูดที่สองแง่สองง่ำม เสียดสีประชดประชัน นอกจำกนี้ยังน ำ สถำนกำรณ์สังคมในขณะนั้นมำใช้ในกำรร้อง เพื่อสร้ำงควำมเพลิดเพลินและเสริมสร้ำงอำรมณ์ขันอีกด้วย (ณัฐธิดำ ฟักขำว, 2560)

รูปภำพที่ 3 เรือพำยไม้(หอจดหมำยเหตุอัครสังฆมณฑลกรุงเทพฯ, 2566) ลักษณะของการละเล่นเพลงเรือ ในลักษณะของกำรละเล่นเพลงเรือ เพื่อสร้ำงควำมสนุกสนำนและควำมเพลิดเพลินให้แก่ชำวบ้ำน โดยฝ่ำยชำยเป็นผู้ชักชวนฝ่ำยหญิงให้มำร่วมเพลง ซึ่งหลังจำกที่ฝ่ำยหญิงตอบรับเสียงเรียกชวน พวกเขำ จะพำยเรือออกไปตำมล ำพังและเริ่มต้นเล่นเพลงโดยโต้ตอบด้วยเสียงร้อง กำรเล่นเพลงนี้สำมำรถด ำเนิน ไปตลอดคืนถึงเวลำเช้ำ เครื่องดนตรีที่ใช้ประกอบเพลงเรือเป็นกรับไม้และอุปกรณ์เครื่องดนตรีอื่น ๆ อีก มำกมำย อีกทั้งยังมีร่มมะละกอใหญ่เปิดเพื่อป้องกันแสงแดดหรือน้ ำค้ำง และตะเกียงเจ้ำพำยุหรือ ตะเกียงลำนใช้เมื่อเล่นเพลงในช่วงกลำงคืน ในที่สุดของกำรเล่นเพลง เมื่อเพลงเรือสิ้นสุดลง ฝ่ำยชำยจะ พำยเรือไปส่งฝ่ำยหญิงที่บ้ำนของฝ่ำยหญิง ขั้นตอนในกำรร้องเล่นเพลงเรือที่ส ำคัญคือ ถ้ำเป็นเรือน้ ำ เมื่อสมำชิกพร้อมกันและลงเรือแล้วก็จะมีกำรบอกแม่ย่ำนำงเรือ น ำของมำเซ่นไหว้แม่ย่ำนำงเรือ อย่ำง ดอกไม้ธูปเทียน อำหำรคำวหวำนต่ำง ๆ ตำมที่เจ้ำของเรือเห็นว่ำแม่ย่ำนำงเรือชอบ หลังจำกนั้นจึงร้อง เพลงบอกแม่ย่ำนำง หลังจำกร้องเพลงบอกแม่ย่ำนำงแล้วสำมำรถที่จะน ำเพลงอะไรมำร้องเล่นได้ ตำม ควำมสำมำรถของพ่อเพลงแม่เพลง ในกำรบอกเพลงเรือส่วนมำก พ่อเพลงแม่เพลงจะด้นกลอนเพลง ต่ำง ๆ ตำมควำมสำมำรถและปฏิภำณไหวพริบเฉพำะบุคคล ลักษณะกลอนเพลงเรือน้ ำส่วนมำกจะออกไป ในทำงสองแง่สองง่ำม เป็นเพลงสนุกสนำน เมื่อเพลงเรือเปลี่ยนรูปแบบมำเล่นบนบก ขั้นตอนที่ส ำคัญ คือบอกแม่ย่ำนำง น ำอำหำรคำวหวำนไปไหว้แม่ย่ำนำง เมื่อถึงเวลำร้องเพลงเรือ อันดับแรกต้องร้อง เพลงบอกแม่ย่ำนำงเรือ เพลงเรียกขวัญ หลังจำกนั้นจะน ำเพลงที่แต่งไว้มำร้องเล่น โดยเพลงที่น ำมำร้อง เล่นนั้นจะเป็นเพลงที่เข้ำกับบรรยำกำศและวัตถุประสงค์ของงำนที่หำไปแสดง เมื่อร้องได้ประมำณ 15- 20 นำที หรือเห็นว่ำสมควรแก่เวลำแล้ว แม่เพลงก็จะร้องเพลงให้ศีลให้พร ขอบคุณเจ้ำภำพ หรือผู้จัดหำ คณะเพลงเรือบกมำเล่น แล้วร้องเพลงลำ ก็เป็นอันจบกำรร้องเล่นเพลงเรือ กำรร้องเล่นเพลงเรือนั้น จ ำเป็นที่จะต้องมีกำรร้องเพลงลำทุกครั้ง กำรละเล่นเพลงเรือเป็นกำรแสดงที่เป็นเอกลักษณ์และมีบทบำทส ำคัญในกำรดึงดูดกำรท่องเที่ยว โดยเฉพำะในงำนเทศกำลที่ส ำคัญ และกำรละเล่นเพลงเรือเป็นส่วนหนึ่งของชุมชนริมน้ ำเป็นเวลำนำน กำรท ำเรือมักเริ่มต้นโบรำณและใช้ไม้ทั้งต้นตัดตำมขนำดที่ต้องกำร เรียกว่ำ "กำรเบิกเรือ" โดยมักใช้ไม้ ตะเคียนซึ่งถือว่ำเป็นนำงไม้ที่คุ้มครองมำกและเดชำนุภำพ ก่อนที่จะลงเรือน้ ำจะมีพิธีบวงสรวง ซึ่งใช้ เครื่องสังเวยรำงวัลตำมแบบต ำรำโบรำณเพื่อเชิญแม่ย่ำนำงลงในเรือ ผู้ท ำพิธีบวงสรวงจะต้องมีควำมรู้ และศึกษำเรียนรู้เพื่อเล่ำเรียนตำมวิธีกำรและต ำรำที่ก ำหนด พิธีนี้รวมถึงกำรบูชำสมเด็จพระสัมมำสัม

พุทธเจ้ำ ทั้งเทวดำและมนุษย์ทั้งหลำย รวมถึงกำรเชิญเทวดำจำกสมันตรจักรวำลทั่วไตรภพอยู่ในพสุธำ พฤกษอรัญญบรรพต และเทวดำที่สถิตย์อยู่ในสวรรค์ชั้นกำมำพจรและพรหมภพ รวมถึงเทวดำที่อำศัย อยู่ในอำกำศและพื้นที่อื่น ๆ ในพิธีบวงสรวง เมื่อพิธีบวงสรวงและบูชำเทวดำเสร็จสิ้น ก็จะเริ่มลงเรือน้ ำได้ แม่ย่ำนำงที่คุ้มครองเรือจะรับประทำนพระอำหำรที่เตรียมไว้ให้ ซึ่งเป็นเครื่องสังเวยรำงวัลในพิธี บวงสรวง ในกำรร้องเพลงเรือ ขั้นแรกจะเป็นกำรร้องเพลงบอกแม่ย่ำนำงเรือ เพลงที่เรียกขวัญและเชิญเช้ำที่ สิ่งอ ำนวยควำมสะดวกให้แก่แม่ย่ำนำงเรือ หลังจำกนั้นจะได้รับอนุญำตให้เริ่มร้องเพลงที่เตรียมไว้ตำม วัตถุประสงค์และบรรยำกำศของงำน เพลงเรือสำมำรถดนตรีประกอบจังหวะได้โดยใช้เครื่องดนตรี พื้นเมือง เช่น กรับไม้ ตะเกียง เจ้ำพำยุ หรือตะเกียงลำน โดยกำรร้องเพลงเรือนั้นจะเป็นเพลงสนุกสนำน ที่สร้ำงควำมเพลิดเพลินแก่ผู้ฟัง และสำมำรถร้องร่วมกันได้ กำรร้องเพลงเรือสำมำรถเปลี่ยนรูปแบบได้ ตำมบรรยำกำศและควำมต้องกำร หลังจำกที่เพลงเรือเล่นเสร็จสิ้นและผู้ฟังร้องลำกันแล้ว พ่อเพลงหรือ แม่เพลงจะพำยเรือไปส่งแม่ย่ำนำงเรือที่บ้ำนอย่ำงปลอดภัย และกำรร้องเล่นเพลงเรือจะต้องมีกำรร้อง เพลงลำทุกครั้งเพื่อเสร็จสิ้นกำรแสดงเพลงเรือ ซึ่งเป็นอันจบของกำรละเล่นเพลงเรือ กำรร้องเล่นเพลง เรือเป็นพิธีกรรมที่สืบทอดต่อกันมำตั้งแต่สมัยโบรำณ มีบทบำทส ำคัญในกำรสร้ำงสัมพันธ์ระหว่ำงชุมชน และแสดงควำมเชื่อมั่นในควำมปลอดภัยของกำรเดินทำงในท้องน้ ำ แม่ย่ำนำงเรือมีบทบำทส ำคัญในกำร คุ้มครองและครอบครองเรือ ท ำให้เรือและผู้ที่อยู่ในเรือมีควำมปลอดภัยและเจริญก้ำวหน้ำไปในทำงที่ดี สิ่งส ำคัญต่อมำ คือกำรเรียกขวัญและเชิญแม่ย่ำนำงเรือให้ลงน้ ำ โดยเรำจะร้องบทเพลงที่แสดงควำมนับ ถือและเรียกขวัญแม่ย่ำนำง เพื่อเชิญให้แม่ย่ำนำงลงสู่เรือ หลังจำกนั้นเรำจะด ำเนินกำรร้องเพลงตำมที่ เตรียมไว้ โดยเลือกเพลงที่เหมำะสมกับบรรยำกำศและวัตถุประสงค์ของงำน เพลงเรือน้ ำสำมำรถมีกำรใช้ ดนตรีประกอบเพื่อเพิ่มควำมสนุกสนำน เช่น กำรใช้กลองหรือตะเกียง และสำมำรถร้องร่วมกันได้ซึ่งกำร ร้องเพลงเรือเป็นช่วงเวลำที่สร้ำงควำมสุขและควำมเพลิดเพลินแก่ผู้เข้ำฟัง ซึ่งบทเพลงเรือสำมำรถ เปลี่ยนรูปแบบได้ตำมบรรยำกำศและควำมต้องกำร บำงเพลงเรืออำจเป็นเพลงแจ้งเตือนเมื่อเกิด อันตรำยในท้องน้ ำ เพลงเรืออำจมีเนื้อเพลงที่เชื่อมโยงกับชุมชนริมน้ ำและกำรท ำงำนในท้องน้ ำ เช่น กำร ล่ำปลำ กำรเจริญเงินทองจำกกำรประมูลปลำ เป็นต้น บำงเพลงเรืออำจมีลักษณะเรียกร้องเพื่อควำม สนุกสนำนและควำมบันเทิง โดยผู้ร้องเพลงเรือจะเป็นพ่อเพลงหรือแม่เพลงที่เป็นผู้น ำและต้องกำรให้ ผู้ฟังร้องร่วมกัน กำรร้องเพลงเรือมักจะมีบทบำทส ำคัญในกำรสร้ำงสัมพันธ์ระหว่ำงชุมชนและเสริมสร้ำง ควำมเชื่อมั่นในควำมปลอดภัยของกำรเดินทำงในท้องน้ ำ และเพื่อสร้ำงควำมสุขและเป็นกำรฉลองในงำน เทศกำลและพิธีกรรมต่ำง ๆ เพลงเรือ ณ ชุมชนท่าโพธิ์ จังหวัดพิษณุโลก กล่ำวถึง พื้นที่ชุมชนท่ำโพธิ์ จังหวัดพิษณุโลก ที่มีเขตอำศัยติดอยู่กับแม่น้ ำน่ำน ในสมัยก่อนกำร คมนำคมทำงถนนยังไม่เป็นที่มำกนัก และกำรคมนำคมที่ส ำคัญเป็นทำงเรือ โดยกำรเดินเรือในแม่น้ ำน่ำน ที่เป็นสำยหลักในกำรเคลื่อนย้ำย ดังนั้นที่เรียกว่ำท่ำเรือและสัญลักษณ์ของท่ำน้ ำจึงเป็นสิ่งส ำคัญที่บ้ำน ท่ำโพธิ์ ซึ่งเพลงเรือท่ำโพธิ์ยังไม่มีหลักฐำนปรำกฎแน่ชัดเกี่ยวกับกำรก ำเนิดและเข้ำมำของเพลงเรือใน พื้นที่ แต่ชำวบ้ำนในชุมชนได้ยึดถือว่ำ กำรละเล่นเพลงเรือ เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมและชุมชนท่ำโพธิ์ ในอ ำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก และมีกำรอนุรักษ์และสืบทอดมำตลอดเวลำ อย่ำงไรก็ตำมในปัจจุบัน

เพลงเรือท่ำโพธิ์ก ำลังจะสูญหำยไปเนื่องจำกขำดคนที่สืบทอดและรักษำต่อไป ชำวบ้ำนในชุมชนจะเรียก กำรละเล่นเพลงเรือท่ำโพธิ์ว่ำเป็นเอกลักษณ์ของชุมชนและสัญลักษณ์ของวัฒนธรรมท้องถิ่น ซึ่งเพลง เรือท่ำโพธิ์เป็นเพลงพื้นบ้ำนที่ได้รับกำรน ำมำใช้ในกำรแสดงถึงประวัติศำสตร์ท้องถิ่น ประเพณี วัฒนธรรม และวิถีชีวิตของชำวแหลมโพธิ์ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ภำษำและท่วงท ำนองของเพลงเรือ ถือเป็นเอกลักษณ์ส ำคัญของผู้ที่อำศัยอยู่ในพื้นที่ริมแม่น้ ำ จังหวัดพิษณุโลกเป็นจังหวัดที่มีแม่น้ ำเป็นส่วน หนึ่งของกำรด ำน้ ำและสื่อสำรกันมำกนับเป็นประเพณีที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ ำ เช่น กำรแข่งขันเรือยำวที่มี รำกฐำนที่บ้ำนท่ำโรง ต ำบลวัดพริก อ ำเภอเมือง ทุกปีจะมีประเพณีถวำยผ้ำห่มพระพุทธชินรำช หลังจำก ที่ได้ถวำยผ้ำห่มพระพุทธชินรำชแล้ว จะเริ่มขบวนแห่เรือในแม่น้ ำน่ำนหน้ำวัดพระศรีรัตนมหำธำตุ โดยใน กำรแข่งขันนั้นเรือแต่ละล ำจะถูกตกแต่งอย่ำงงดงำม มีกำรจัดขบวนแห่ในรูปแบบต่ำงๆ เช่น ชยวนร ำ มังคละ ขบวนคนป่ำ ฯลฯ ก่อนกำรแข่งขันจะมีพิธีบวงสรวงแม่ย่ำนำงเรือ กำรแข่งขันเป็นแบบแพ้คัดออก และกำรตัดสินจะใช้สุดโคนเรือเป็นเกณฑ์ โดยไม่นับเครื่องตกแต่งหัว เพลงเรือท่ำโพธิ์มีควำมส ำคัญที่เป็น สัญลักษณ์ของชุมชนและวัฒนธรรมท้องถิ่น กำรน ำเสนอเพลงเรือไม่เพียงแค่กำรแข่งขันเท่ำนั้น แต่ยัง เป็นโอกำสส ำหรับชุมชนที่มำชมเพลงเรือและให้ก ำลังใจกับทีมเรือที่เข้ำแข่งขันอยู่ด้วย กำรแข่งขันเรือ ยำวและเพลงเรือท่ำโพธิ์เป็นกำรบ่งบอกถึงควำมสำมัคคีและควำมเชื่อมั่นในชุมชน อีกทั้งยังเป็นที่สะท้อน ควำมสงบเรียบร้อยและควำมเจริญของชำวท่ำโพธิ์ในอดีตและปัจจุบัน ประเพณีกำรแข่งเรือและเพลงเรือท่ำโพธิ์เป็นส่วนหนึ่งของประเพณีและวัฒนธรรมท้องถิ่นในเมือง พิษณุโลก กำรแข่งเรือเป็นกำรแสดงถึงควำมผูกพันกับแม่น้ ำน่ำนที่เป็นที่ตั้งของชำวเมือง ในประเพณี กำรเห่เรือ จะมีกำรอัญเชิญถ้วยพระรำชทำนอันยิ่งใหญ่ร่วมบุญกับประเพณีกำรทอผ้ำป่ำหัวเรือ และ ขบวนแห่ผ้ำห่มองค์พระพุทธชินรำช นอกจำกนี้ยังมีกำรประกวดกองเชียร์จำกหมู่บ้ำนต่ำงๆ เพื่อเชียร์ให้ ก ำลังใจแก่ทีมเรือที่เข้ำแข่งขันในสนำมตัดสินฝีพำยหน้ำวัดใหญ่ กำรแข่งขันนี้จัดขึ้นประมำณเดือน กันยำยนของทุกปี ณ แม่น้ ำน่ำนบริเวณหน้ำวัดพระศรีรัตนมหำธำตุวรมหำวิหำร นอกจำกกำรแข่งขันเรือ ยำว กำรเพลงเรือท่ำโพธิ์เป็นส่วนหนึ่งที่ส ำคัญในกำรละเล่นในพื้นที่ โดยผู้ใหญ่ในชุมชนจัดให้คนในพื้นที่ รอบๆ มำร่วมกันในกำรสร้ำงเรือเพื่อน ำมำเล่นเพลงเรือ สิ่งที่น่ำสนใจคือในสมัยอยุธยำมีกำรกล่ำวถึง เพลงพื้นบ้ำนเป็นครั้งแรกในกฎมณเฑียรบำลในรัชกำลสมเด็จพระบรมไตรโลกนำถ ส่วนในสมัยอยุธยำ ตอนปลำยในรัชกำลสมเด็จพระเจ้ำอยู่หัวบรมโกสินทร์มีเพลงชื่อว่ำ "เพลงเทพทอง" ที่ปรำกฏในหนังสือ เรื่อง "ปุณโณวำทค ำฉันท์" ของพระมหำนำค และในสมัยธนบุรีก็มีกำรกล่ำวถึงเพลงเทพทองในงำนพระ เมรุใหญ่ 2 งำน คือ งำนพระเมรุพระอัฐิกรมพระเทพำมำตย์ พระพันปีหลวง พ.ศ. 2319 และงำนพระเมรุ กรมขุนอินทรพิทักษ์ ที่มีกำรแสดงเทพทอง 1 โรงส่วนในสมัยรัตนโกสินทร์ นอกจำกนี้ในรัชกำลที่ 1 ของ สมเด็จพระเจ้ำอยู่หัวบรมโกศมีมีเพลงชื่อว่ำ "เพลงเทพทอง" ซึ่งถือเป็นเพลงที่ชำยหญิงร้องเล่นในเรือ แต่ประกำศว่ำไม่ให้มำร้องในท่ำน้ ำสระแก้วและใกล้เขตพระรำชฐำน ในปัจจุบันเพลงเรือยังคงเป็นส่วน หนึ่งของประเพณีและวัฒนธรรมท้องถิ่นในพื้นที่ โดยสำมำรถเห็นกำรแข่งขันเรือยำวและกำรละเล่นเพลง เรือท่ำโพธิ์เป็นต้นอยู่ในงำนประเพณีต่ำงๆ ของชุมชนในพิษณุโลก กล่ำวถึงในสมัยรัชกำลที่ 2 เพลงปรบไก่ยังเป็นส่วนหนึ่งของมหรสพที่ใช้ในงำนสมโภชพระยำเศวต กุญชรที่มำจำกเมืองโพธิสัตว์ เมื่อ พ.ศ. 2355 และสมัยรัชกำลที่ 3 หลักฐำนใน "โคลงพระรำชพิธีทวำทศ มำส" กล่ำวถึงกำรเล่นเพลงสักวำเพลงครึ่งท่อนเพลงปรบไก่ และดอกสร้อย ในรัชกำลที่ 4 เกิดกระแส ควำมนิยมแอ่วลำว จึงมีประกำศห้ำมเล่นแอ่วลำว เมื่อพ.ศ. 2409 แต่ขอให้เพลงครึ่งท่อน เพลงปรบไก่

เพลงสักวำ เพลงไก่ป่ำ เพลงเกี่ยวข้ำว กลับกลำยเป็นที่นิยมอีกครั้งในรัชกำลที่ 5 ถึงรัชกำลที่ 7 ในช่วงนี้ เกิดเพลงพื้นบ้ำนชนิดใหม่ที่เรียกว่ำ "เพลงทรงเครื่อง" หรือ "เพลงส่งเครื่อง" นับตั้งแต่รัชกำลที่ 5 ถึง รัชกำลที่ 7 เพลงพื้นบ้ำนยังคงได้รับควำมนิยมและเป็นมหรสพที่ส ำคัญ อย่ำงไรก็ตำม ไม่มีหลักฐำน ประวัติศำสตร์ที่กล่ำวถึงฮินเลเลหรือพินเลเล อำจจะเป็นไปได้ว่ำเป็นเพลงที่ชำวบ้ำนในพื้นที่ชำยแดนของ อำณำจักรไทย ที่เมืองนครไทย และเมืองใกล้เคียงใช้ในช่วงเทศกำลตรุษสงกรำนต์ แล้วส่งต่อไปยังกลุ่ม วัฒนธรรมในจังหวัดพระนครศรีอยุธยำ นครสวรรค์ อุทัยธำนี และอุตรดิตถ์ จำกกำรที่ผู้เขียนได้ท ำกำรศึกษำอัตลักษณ์กำรละเล่นเพลงเรือท่ำโพธิ์ ควำมเฉพำะพื้นที่กำรเล่นเพลง เรือท่ำโพธิ์ไม่เพียงแต่เป็นกำรรักษำประเพณีและวัฒนธรรมท้องถิ่น แต่ยังมีกำรสอดแทรกควำมรู้ที่เป็น ปัจจุบันเข้ำไปในเพลงเพื่อให้ผู้ฟังได้รับรู้และคิดตำมไปด้วยกัน กำรละเล่นเพลงเรือท่ำโพธิ์จะเกิดขึ้นในฤดู น้ ำหลำกเท่ำนั้น เพื่อรองรับกับกำรแข่งขันเรือยำวที่จัดขึ้นทุกปี ซึ่งเป็นงำนประเพณีที่มีควำมส ำคัญและ เป็นที่รู้จักในท้องถิ่น กำรละเล่นนี้จึงเป็นกำรแสดงออกทำงวัฒนธรรมของคนในพื้นที่อย่ำงแท้จริง ซึ่ง เป็นกำรสืบทอดควำมเป็นเอกลักษณ์และควำมเชื่อมั่นในประเพณีของชุมชน โดยกำรละเล่นเพลงเรือท่ำ โพธิ์ยังมีบทบำทส ำคัญในกำรคงรักษำและสืบสำนวัฒนธรรมในพื้นที่ ซึ่งเป็นกำรป้องกันกำรสูญหำยของ ประเพณีที่มีควำมหมำยส ำคัญแก่ชุมชนในระยะยำว นอกจำกนี้ยังเป็นกำรสร้ำงควำมเชื่อมั่นและควำม ผูกพันระหว่ำงประชำชนในพื้นที่และเชื่อมโยงชุมชนให้เข้ำใจถึงควำมส ำคัญของกำรรักษำและสืบสำน ประเพณีท้องถิ่นในอ ำนำจอันยิ่งใหญ่ของเพลงเรือท่ำโพธิ์ ซึ่งได้รับกำรรับรู้และกำรยอมรับจำกผู้คนใน พื้นที่ตลอดจนถึงปัจจุบัน เอกสารอ้างอิง กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2559). ข้อมูลแนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมชุมชน. กรุงเทพฯ: กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. ชมรมคนรักเรือไทย. (2566). เรือมาด. สืบค้น 16 พฤษภำคม 2566, จำก http://thaiboatclub.com/ เรือมำด ณัฐธิดำ ฟักขำว. (2560). เพลงเรือ ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา. พิษณุโลก : มหำวิทยำลัยนเรศวร. รุจิภำส บุญส ำเร็จ และสันติธร ภูริภักดี. (2564). ทุนทางสังคมและทุนทางวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ อาข่าส าหรับการก าหนดกลยุทธ์เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม. กรุงเทพฯ : มหำวิทยำลัยศิลปำกร. วิชญ์ บุญรอด และศิวดล มำตรำช. (2565). องค์ควำมรู้และกำรสร้ำงสรรค์กำรละเล่นเพลงเรือ โดยกำร มีส่วนร่วมของชุมชน: ต ำบลท่ำโพธิ์ อ ำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก. วารสารวิชาการเครือข่าย บัณฑิตศึกษามหาวิทยาลัยราชภัฏภาคเหนือ, 12(2), 71-88. หอจดหมำยเหตุอัครสังฆมณฑลกรุงเทพฯ. (2566). เรือพายม้า. สืบค้น 16 พฤษภำคม 2566, จำก https://catholichaab.com/main/index.php/research-and-study/2016-12-14-03-46- 25/1412-2016-10-11-04-08-12 หอมรดกไทย. (2566). มรดกทางวัฒนธรรม. สืบค้น 16 พฤษภำคม 2566, จำก http://www.thaiheritage.net/nation/oldcity/chumporn8.htmB2%E0%B8%94/ Laosuk, K., Srisombut, R., & Wisuttipat, M. (2020). Southern Thai Folk Vocal Music in Chumphon Province. Journal of the Faculty of Arts, Silpakorn University, 42(1), 258– 278. Retrieved from https://so04.tci-thaijo.org/index.php/jasu/article/view/243294

งานท านุบ ารุงศิลปวัฒนธรรม คณะมนุษยศาสตร์มหาวิทยาลัยนเรศวร โทรศัพท์ 0 5596 2021