CERKAK (Cerita Cekak) BAHAN AJAR Materi Bahasa Jawa Kelas VIII SMP/Sederajat
Isine cekak, critane ringkes, 5-10 kaca critane rekayasa/fiktif paragane sethithik alur tunggal, biyasane maju isine ngemot piweling, panyaruwe, lan nilai-nailai ing urip 1. 2. 3. 4. 5. Tegese Cerkak Cerkak yaiku salah sawijining crita fiktif kang ngandharake kedadean utawa lelakon kanthi ringkes. Titikane Cerkak Struktur Teks Cerkak Pambuka/Orientasi=> Perangan pambuka crita kang nyaritakake paraga, latar panggonan, lan wektu kedadean. Pasulyan/Komplikasi=> Perangan kang nyaritakaken wiwit an saka prakara ing carita Pangudhare prakara/Resolusi=> Perangan kang ngembangaken prakara dadi carita. 1. 2. 3.
Underan gagasan (tema) : dhasar kanggo mbangun carita Paraga lan watak : paraga yaiku uwong kang diceritakake. watak yaiku sipat saka paraga kang dicaritakake Latar : gayut karo papan panggonan, wektu, lan swasana ing kedadean saka carita Lakuning carita (Alur) : lakuning carita utawa urutaning kedadean. Pamawasing pangripta (sudut pandang) : carane pangripta/pengarang crita netepake dhiri ing crita Piweling (amanat) : piwulang utawa pesen kang ana ing carita utawa pesen saka pangripta marang pamaos Cara kanggo nggambarake wataking paraga: a. katrangan langsung kang diandharake dening pangripta b. lumangtar pacelathon ing antarane para paraga c. tumindak lan kadadean kang dialami dening para paraga Jinising paraga ing cerkak: a. Paragatama, paraga kang dadi underaning lakon b. Paraga antagonis, paraga kang sipate ala/awon c. Paraga protagonis, paraga kang wateke becik d. Paraga tritagonis, paraga tambahan kang biyasane nduwe sipat wicaksana utawa bisa dadi penengah prakara. Jinis alur: a. maju : wektu lan kedadean ing caritane kanthi urut b. mundur : wektu lan kedadean diselingi masa lalu c. campuran : wektu lan kedadean bisa ing wektu saiki uga wektu sadurunge Jinise: a. Pamawas wong kapisan, pangripta minangka paraga, biyasane paragane nganggo "aku" b. Pamawas wong ketelu, pangripta minangka pancarita, biyasane paragane nganggo aran wong, kaya ta Andi, Budi, lsp Unsur Pembangun Unsur Intrinsik : Unsur kang ana ing lebete carita
Sosial : carita digawe saka kahanan sosial ing masarakat Budaya : carita digawe saka kahanan budaya ing masarakat Psikologi : carita digawe saka kahanan psikologi saka pangripta Unsur Ekstrinsik : Unsur kang ana ing jabane carita
Tema: Lingkungan Irah-irahan : Bersih-Bersih Desa 1. Tema => Nemtoaken tema utawa underan gagasan, Tuladha: Pendidikan, Sosial, Asmara, Lingkungan 2. Irah-irahan 3. Paraga => Nemtoaken paraga kang arep dicaritakake lan sipat saka paragane. Tuladha: Tema: Lingkungan Irah-irahan : Bersih-Bersih Desa Paraga : - Bapak Kepala Desa (teges, seneng rapi) - Ibu (ngemong, lembah manah) - Aku (rajin, manut) => Nggawe irah-irahan kang gayut karo tema, irah-irahan kudu nyambung karo caritane. Tuladha:
4. Kerangka => Gawe kerangka carita saka wiwitan nganti rampung. Tuladha: 1. Pambuka - Desa Pagersari dadi desa kang masarakate guyub rukun - Bapak kepala desa wis wara-wara yen dina Minggu ana bersih desa - Aku lan Ibuku milu bersih desa 2. Konflik - Bapak kepala desa tansah kepengin desane resik lan rapi - Kabeh sudut ing desa kudu diresiki dina kuwi 3. Klimaks - Tiba-tiba udan deres pas lagi resik-resik - Saben dalan becek, angel kanggo resik-resik 4. Solusi - Uwong lanang ngresiki kalen lan dalan kang becek - Uwong wadon ngresiki lapangan lan sampah
KAPUSTAKAN Sudipriyatno, Y., & Sayuto, I. (2019). Kartika Basa. Dinas Pendidikan Pemuda dan Olahraga. Syauqi, H. (2020). Struktur Teks dan Unsur-Unsur Cerkak. https://wasisbahasajawa.blogspot.com/2020/07/modul-danmedia-pembelajaran-cerkak.html