บทเรียนสำเร็จรูปวิชาวิทยาศาสตร์

1

2ก

คำนำ

บทเรียนสำเร็จรูปเล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อพัฒนากระบวนการเรียนรู้ที่มีคุณภาพให้กับนักเรียนตาม
หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐานพุทธศักราช 2551 (ฉบับปรับปรุง 2560) โดยมีเป้าหมาย
สำหรบั นักเรยี นชัน้ ประถมศึกษาปีท่ี 5 ซงึ่ เป็นกระบวนการจัดการเรียนรู้ทยี่ ึดผเู้ รยี นเปน็ สำคัญ ในบทเรียน
สำเร็จรูปเล่มนี้มีกิจกรรมปฏิบัติเป็นขั้นตอนมีวิธีวัดผลประเมินผลที่สอดคล้องกับหลักการของหลักสูตร
แกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐานพุทธศักราช 2551 (ฉบับปรับปรุง 2560) และหลักสูตรสถานศึกษา
โรงเรียนบ้านแม่กุเหนือ นักเรียนสามารถศึกษาด้วยตนเอง มีกระบวนการเรียนรู้ให้เข้าใจง่าย ได้รับ
ประสบการณแ์ ละมปี ระโยชน์ตอ่ การเรียนรู้ เรือ่ งวงจรไฟฟ้า รายวชิ าวิทยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยี

ครูผสู้ อนหวังเป็นอย่างยิ่งวา่ บทเรียนสำเร็จรูปรายวิชาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ว15101 หน่วย
การเรียนรู้ที่ 3 เรื่อง การเปลี่ยนแปลงของสารในชีวิตประจำวัน จะเป็นประโยชน์แก่นักเรียนอย่างยิ่ง หาก
ผิดพลาดประการใดครูผู้สอนขออภยั มา ณ โอกาสน้ีดว้ ย

นสุ รา พรมวิหาร

สารบญั 3ข

เรอื่ ง หน้า
คำนำ ก
สารบัญ ข
คำแนะนำในการใช้บทเรียนสำเร็จรปู 1
สาระสำคญั 2
มาตรฐานการเรียนรู้และตัวชวี้ ดั ช้ันปี 4
ความรฝู้ งั แน่น ความเข้าใจที่คงทน 5
จดุ ประสงค์การเรยี นรู้ 6
แบบทดสอบก่อนเรยี น (Pre-Test) 7
เฉลยแบบทดสอบกอ่ นเรยี น (Pre-Test) 9
กรอบท่ี 1 การเปลย่ี นสถานะของสสาร 10
กรอบท่ี 2 การหลอมเหลว การกลายเปน็ ไอ การแข็งตวั และการควบแนน่ 13
กรอบท่ี 3 การละลายของสารในน้ำ 16
กรอบท่ี 4 การเปลย่ี นแปลงทางเคมี 19
กรอบที่ 5 การเปลยี่ นแปลงท่ีผันกลบั ไดแ้ ละผนั กลับไมไ่ ดข้ องสาร 22
แบบทดสอบหลงั เรยี น (Pre-Test) 25
เฉลยแบบทดสอบหลังเรยี น (Pre-Test) 27
บรรณานกุ รม 28

41

คำแนะนำในการใชบ้ ทเรยี นสำเรจ็ รปู

การใช้บทเรียนสำเร็จรูปวิชาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เรื่อง การเปลี่ยนแปลงของสารใน
ชีวิตประจำวัน ชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 โรงเรียนบ้านแม่กุเหนือ อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก นักเรียนควร
ปฏิบตั ติ ามขน้ั ตอน ดังน้ี

1. นักเรยี นอ่านคำชแี้ จงการใช้บทเรียนสำเรจ็ รูปให้เข้าใจก่อนปฏิบตั ิกจิ กรรม
2. กอ่ นจะศกึ ษาเนื้อหาในบทเรียน ให้นกั เรียนทำแบบทดสอบกอ่ นเรยี น (Pre-test) ทุกคร้งั เพื่อ
เปรียบเทียบพัฒนาการของตนเอง
3. ศึกษาเนอ้ื หาทลี ะกรอบอยา่ งตอ่ เนื่อง โดยไม่ข้ามกรอบ หากไมเ่ ขา้ ใจตรงไหนให้ย้อนกลบั ไปศึกษา
ใหม่
4. ตอบคำถามลงในกระดาษท่คี ุณครูแจกให้ อยา่ ขีดเขียนข้อความใดๆ ลงในบทเรียนสำเรจ็ รูปนี้
5. เมื่อนักเรียนตอบคำถามแต่ละกรอบเสร็จ แล้วจึงเปดิ ดูคำตอบในกรอบเฉลย ถ้าคะแนนน้อยกว่า
รอ้ ยละ 80 ให้ย้อนกลบั ไปศกึ ษาในกรอบทีผ่ ่านมาแล้วจงึ ตอบคำถามใหม่
6. นักเรียนไมค่ วรดเู ฉลยกอ่ นตอบคำถาม และต้องมคี วามซือ่ สัตย์ตอ่ ตนเอง
7. เมื่อนักเรียนศึกษาบทเรียนสำเร็จรูปครบทุกกรอบแล้ว ให้นักเรียนทำแบบทดสอบหลังเรียน
(Post-test) แลว้ ตรวจดเู ฉลยคำตอบในหน้าถดั ไป เพื่อดูผลความกา้ วหน้าของตนเอง

52

บทเรยี นสำเรจ็ รปู
เรอ่ื ง การเปลย่ี นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวนั

สาระสำคญั

• การเปลย่ี นสถานะของสสาร เป็นการเปลีย่ นแปลงทางกายภาพ เมือ่ เพิม่ ความร้อนใหก้ ับสสารถึง
ระดับหนึ่งจะทําใหส้ สารที่เปน็ ของแข็งเปลี่ยนสถานะเป็นของเหลว เรียกว่า การหลอมเหลวและเมือ่ เพ่มิ ความ
ร้อนต่อไป จนถึงอีกระดับหน่ึงของเหลวจะเปลี่ยนเป็นแก๊ส เรียกว่า การกลายเป็นไอ แต่เมื่อลดความรอ้ นลง
ถึงระดับหนึ่งแก๊สจะเปลี่ยนสถานะเป็นของเหลว เรียกว่า การควบแน่นและถ้าลดความร้อนต่อไปอีกจนถึง
ระดบั หน่ึงของเหลวจะเปลี่ยนสถานะเปน็ ของแขง็ เรียกว่า การแข็งตัว

• สสารบางชนิดสามารถเปลี่ยนสถานะจากของแข็งเป็นแก๊สโดยไม่ผ่านการเป็นของเหลว เรียกว่า
การระเหิด ส่วนแก๊สบางชนิดสามารถเปลี่ยนสถานะเป็นของแข็งโดยไม่ผ่านการเป็นของเหลว เรียกว่า การ
ระเหิดกลับ เมื่อสารเกิดการเปล่ียนแปลงแล้ว สารสามารถเปลี่ยนกลับเปน็ สารเดิมได้ เป็นการเปล่ียนแปลงที่
ผันกลับได้ แต่สารบางอย่างเกิดการเปลี่ยนแปลงแล้วไม่สามารถเปลี่ยนกลับเป็นสารเดิมได้ เป็นการ
เปลี่ยนแปลงทีผ่ นั กลับไม่ได้

• ในธรรมชาติ สสารแต่ละชนดิ จะปรากฏอยใู่ นสถานะใดสถานะหนึ่ง คอื ของแข็ง ของเหลว และ
แก๊ส เราสามารถทําให้สสารเปลี่ยนสถานะจากสถานะหนึ่งไปเป็นอีกสถานะหนึ่ง และทําให้กลับคืนมาอยู่ใน
สถานะเดมิ ได้ การเปลี่ยนสถานะของสารมพี ลังงานเขา้ ไปเกีย่ วข้องดว้ ยเสมอการเปล่ียนสถานะเมื่อสสารได้รับ
ความร้อน (เพ่ิมอุณหภมู )ิ

• ของแข็งเปลยี่ นสถานะเปน็ ของเหลว เรียกวา่ การหลอมเหลว
• ของเหลวเปลย่ี นสถานะเปน็ แก๊ส เรยี กวา่ การกลายเป็นไอ
• ของแขง็ เปล่ียนสถานะเป็นแก๊ส เรียกวา่ การระเหิด
• การเปล่ียนสถานะเม่อื สสารคายความรอ้ น (ลดอุณหภูม)ิ
• แกส๊ เปลย่ี นสถานะเปน็ ของเหลว เรียกวา่ การควบแนน่
• ของเหลวเปล่ยี นสถานะเปน็ ของแข็ง เรยี กว่า การแข็งตวั
• แกส๊ เปล่ียนสถานะเปน็ ของแข็ง เรยี กวา่ การระเหดิ กลบั

63

• เมื่อใส่สารลงในแก้วนํ้า แล้วสารนั้นรวมเป็นเนื้อเดียวกันกับนํ้าทุกส่วน แสดงว่าสารเกิดการ
ละลาย เรียกสารผสมท่ไี ดว้ ่า สารละลาย

• เมื่อผสมสาร 2 ชนิดขึ้นไปแล้วมีสารใหม่เกิดขึ้น ซึ่งมีสมบัติต่างจากสารเดิม หรือเมื่อสารชนิด
เดยี วเกิดการเปลยี่ นแปลงแล้วมีสารใหม่เกิดขึน้ การเปลีย่ นแปลงนี้เรียกวา่ การเปลยี่ นแปลงทางเคมี ซงึ่ สงั เกต
ได้จากมีสีหรือกลิ่นต่างจากสารเดิม หรือมีฟองแก๊ส หรือมีตะกอนเกิดขึ้น หรือมีการเพิ่มขึ้นหรือลดลงของ
อุณหภมู ิ

• เม่ือสารเกดิ การเปลี่ยนแปลงแล้ว สารสามารถเปลยี่ นกลับเปน็ สารเดิมได้ เป็นการเปล่ยี นแปลงท่ี
ผันกลับได้ แต่สารบางอย่างเกิดการเปลี่ยนแปลงแล้วไม่สามารถเปลี่ยนกลับเป็นสารเดิมได้ เป็นการ
เปล่ยี นแปลงทีผ่ นั กลับไมไ่ ด้

47

บทเรยี นสำเรจ็ รปู
เรอ่ื ง การเปลย่ี นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวนั

มาตรฐานการเรยี นรแู้ ละตวั ชว้ี ดั ช้ันปี
มาตรฐานการเรยี นรู้

มาตรฐาน ว 2.1 เข้าใจสมบัติของสสาร องค์ประกอบของสสาร ความสัมพันธ์ระหว่างสมบัติของสสาร
กับโครงสร้างและแรงยึดเหนี่ยวระหว่างอนุภาค หลักและธรรมชาติของการ
ตวั ช้วี ัดช้นั ปี เปลี่ยนแปลงสถานะของสสาร การเกิดสารละลาย และการเกิดปฏกิ ิรยิ าเคมี
ว 2.1 ป.5/1
อธิบายการเปลี่ยนสถานะของสสาร เมื่อทําให้สสารร้อนข้ึนหรือเย็นลงโดยใช้หลักฐาน
ว 2.1 ป.5/2 เชงิ ประจักษ์
ว 2.1 ป.5/3 อธิบายการละลายของสารในนํา้ โดยใช้หลักฐานเชงิ ประจกั ษ์
วิเคราะห์การเปล่ียนแปลงของสารเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงทางเคมี โดยใชห้ ลกั ฐานเชงิ
ว 2.1 ป.5/4 ประจักษ์
วิเคราะหแ์ ละระบุการเปล่ยี นแปลงทผี่ นั กลับได้และการเปลี่ยนแปลงท่ีผนั กลับไม่ได้

58

บทเรยี นสำเรจ็ รปู
เรอ่ื ง การเปลยี่ นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวนั

ความรฝู้ งั แนน่ ความเขา้ ใจทคี่ งทน (Enduring Understanding)

นักเรียนเข้าใจว่า การเปลี่ยนสถานะของสสารเป็นการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพ เมื่อเพิ่มความร้อน
ให้กับสสารถึงระดบั หนงึ่ จะทาํ ใหส้ สารที่เป็นของแข็งเปลย่ี นสถานะเปน็ ของเหลว เรยี กว่า การหลอมเหลว และ
เมื่อเพิ่มความร้อนตอ่ ไปจนถึงอกี ระดับหนึ่งของเหลวจะเปลี่ยนสถานะเป็นแก๊ส เรียกว่า การกลายเป็นไอ แต่
เมื่อลดความร้อนลงระดับหนึ่ง แก๊สจะเปลี่ยนสถานะเป็นของเหลว เรียกว่า การควบแน่น และถ้าลดความ
ร้อนต่อไปอีกจนถึงระดับหนึ่งของเหลวจะเปลี่ยนสภาพเป็นของแข็ง เรียกว่า การแข็งตัว สสารบางชนิด
สามารถเปลี่ยนสถานะจากของแข็งเปน็ แก๊สได้โดยไม่ผ่านการเป็นของเหลว เรียกว่า การระเหิด ส่วนแก๊สบาง
ชนดิ สามารถเปล่ยี นสถานะเป็นของแขง็ โดยไม่ผ่านการเปน็ ของเหลว เรียกวา่ การระเหดิ กลบั

เมอื่ ใสส่ ารลงในนาํ้ แลว้ สารนนั้ รวมเป็นเนอ้ื เดยี วกนั กับนาํ้ ทั่วทกุ ส่วน แสดงวา่ สารเกิดการละลาย เรียก
สารผสมทไี่ ดว้ ่าสารละลาย

เม่ือผสมสาร 2 ชนิดขน้ึ ไปแล้วมีสารใหม่เกิดขน้ึ ซ่ึงมีสมบัตติ า่ งจากสารเดิมหรอื เม่ือสารชนดิ เดียวเกิด
การเปลย่ี นแปลงแล้วมีสารใหมเ่ กดิ ขึ้น การเปล่ยี นแปลงนี้เรียกว่า การเปลย่ี นแปลงทางเคมี ซ่ึงสังเกตได้จากมี
สหี รอื กล่ินต่างจากสารเดมิ หรือมฟี องแกส๊ หรอื มีตะกอนเกดิ ข้ึนหรอื มีการเพิม่ ข้ึนหรอื ลดลงของอณุ หภมู ิ

เมื่อสารเกิดการเปลีย่ นแปลงแล้ว สารสามารถเปลี่ยนกลับเป็นสารเดิมได้ เป็นการเปลี่ยนแปลงที่ผนั
กลับได้ เช่น การหลอมเหลว การกลายเป็นไอ การละลาย แต่สารบางอย่างเกิดการเปลี่ยนแปลงแล้วไม่
สามารถเปล่ียนกลับเป็นสารเดิมได้เป็นการเปลย่ี นแปลงทผ่ี ันกลบั ไม่ได้ เช่น การเผาไหม้ การเกดิ สนมิ

69

บทเรยี นสำเรจ็ รปู
เรอื่ ง การเปลย่ี นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวัน

จดุ ประสงคก์ ารเรยี นรู้
1. อธิบายการเปลยี่ นสถานะของสสารได้
2. อธิบายการเปลี่ยนสถานะของสสาร เมื่อทำให้สสารร้อนขึ้นหรือเย็นลง โดยใช้หลักฐานเชิง

ประจกั ษไ์ ด้
3. อธิบายการละลายของสารในน้ำ
4. อธบิ ายการเปลย่ี นแปลงของสารเมอื่ เกิดการเปลย่ี นแปลงทางเคมีได้
5. ระบุการเปลีย่ นแปลงทีผ่ ันกลบั ได้ และการเปล่ียนแปลงท่ผี นั กลับไม่ได้

170

แบบทดสอบกอ่ นเรยี น (Pre-Test)
เรอ่ื ง การเปลย่ี นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวนั
กลมุ่ สาระการเรยี นรวู้ ทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยี ชน้ั ประถมศกึ ษาปที ี่ 5

คำชแ้ี จง ให้นกั เรียนเลือกข้อท่ีถกู ทส่ี ดุ เพียงข้อเดียว แลว้ ทำเครือ่ งหมาย กากบาท (×) ทับข้อทเ่ี ลอื ก
ข้อสอบมี 10 ข้อ (10 คะแนน)

1. ขอ้ ใดเปน็ การเปลยี่ นแปลงที่ผันกลับไม่ได้
ก. การหลอมเหลวของน้ำแขง็
ข. การหลอมเหลวของเนย
ค. การทอดไข่เจยี ว
ง. การเดอื ดของน้ำ

2. ขอ้ ใดเปน็ สารละลายทงั้ หมด
ก. เกลือ นำ้ เกลอื
ข. น้ำโซดา อากาศ
ค. แกส๊ ไนโตรเจน นำ้ เช่ือม
ง. นำ้ อดั ลม แก๊สออกซิเจน

3. ข้อใดเปน็ การเปลย่ี นแปลงทางเคมี
ก. สีเปล่ยี น
ข. เกิดตะกอน
ค. เกดิ ฟองแกส๊
ง. เป็นไปไดท้ กุ ขอ้

4. เมอ่ื ผสมน้ำมะนาวกับโซดา ขอ้ ใดกลา่ วถกู ต้อง
ก. นำ้ มะนาวเป็นตวั ทำละลาย
ข. น้ำโซดาเปน็ ตวั ละลาย
ค. เกิดเป็นสารละลาย
ง. เป็นไปได้ทกุ ข้อ

5. การบรู เกดิ การเปลย่ี นแปลงสถานะด้วยกระบวนการใด
ก. ระเหดิ
ข. ละลาย
ค. หลอมเหลว
ง. กลายเปน็ ไอ

181

6. ขอ้ ใดไมใ่ ช่การเปลยี่ นแปลงท่ีทำให้เกิดสารใหม่
ก. จดุ ไฟเผาเศษกระดาษ
ข. เกลือละลายนำ้
ค. การนงึ่ ขา้ วเหนยี ว
ง. การระเบิดของพลุ

7. วางแกว้ น้ำแข็ง แล้วมีหยดนำ้ มาเกาะขา้ งแกว้ จัดเป็นการเปลีย่ นแปลงข้อใด
ก. การระเหดิ
ข. การควบแน่น
ค. การหลอมเหลว
ง. การกลายเปน็ ไอ

8. ขอ้ ใดเป็นการเปลยี่ นแปลงท่ีผนั กลับได้
ก. การบูดของอาหาร
ข. เศษไมต้ ดิ ไฟ
ค. การจุดเทยี นไข
ง. ต้มน้ำกลายเปน็ ไอ

9. เมอ่ื ผสมนำ้ มะนาวกับน้ำเช่ือม ข้อใดกลา่ วถงึ สารท่ีผสมกนั ได้ถกู ต้อง
ก. เกิดปฏิกิรยิ าเคมี
ข. เกิดเปน็ สารละลาย
ค. เกดิ เป็นสารเน้อื ผสม
ง. ขอ้ ข และ ค ถกู ตอ้ ง

10.ข้อใดไมใ่ ช่การเปลย่ี นแปลงทางกายภาพ
ก. นำ้ เดือด
ข. กลว้ ยสกุ
ค. นำ้ แขง็ หลอมเหลว
ง. ช็อกโกแลตหลอมเหลว

129

เฉลยแบบทดสอบกอ่ นเรยี น (Pre-Test)
เรอ่ื ง การเปลย่ี นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวนั
ชน้ั ประถมศกึ ษาปที ่ี 5 กลมุ่ สาระการเรยี นรวู้ ทิ ยาศาสตร์และเทคโนโลยี

1 ค6ข
2ข7ข
3ง8ง
4ค9ข
5 ข 10 ข

1130

กรอบความร้ทู ่ี 1
การเปลยี่ นสถานะของสสาร

การดำรงชวี ติ ประจำวันของนกั เรยี นมักจะเก่ียวข้องกับการเปลีย่ นแปลงของสสาร หากนกั เรียนมองไป
รอบๆ ตวั จะพบเหน็ การเปลี่ยนแปลงของสสารอยบู่ อ่ ยคร้ัง เช่น ไอศกรมี ทีก่ ำลงั ถืออยูห่ ลอมเหลว นำ้ ในชอ่ ง
แช่แข็งตู้เยน็ กลายเปน็ นำ้ แขง็

สสารในธรรมชาติมีอยู่ ๓ สถานะ คือ ของแข็ง ของเหลว และแก๊ส โดยสสารชนิดหนึ่งจะมีสถานะ
ใดสถานะหนึ่ง แต่สสารสามารถเปลี่ยนสถานะจากสถานะหนึ่ง ไปเป็นอีกสถานะหนึ่งได้ โดยการเพิ่มความ
ร้อนให้แกส่ สารหรอื ทำให้สสารเย็นลง เช่น เมอ่ื มกี ารเพิ่มหรอื ลดความร้อนใหก้ ับสสารบางชนิด สสารชนิดน้ัน
จะสามารถเกิดการเปลยี่ นสถานะได้ เช่น การเปลีย่ นสถานะของนำ้

ตวั อยา่ ง การเปลยี่ นสถานะของนำ้

1411

กรอบคำถามท่ี 1

1. สสารรอบตวั เรามอี ยู่ดว้ ยกนั 3 สถานะ มีอะไรบา้ ง
ตอบ____________________________________________________________________

2. สสารสามารถเปลยี่ นสถานะจากสถานะหนง่ึ ไปเป็นอีกสถานะหนึง่ ได้ โดยวธิ กี ารใด
ตอบ____________________________________________________________________

3. การเปลยี่ นสถานะจากของแขง็ เปน็ ของเหลว เรียกว่า อะไร
ตอบ____________________________________________________________________

4. การเปลี่ยนสถานะจากของเหลวเป็นแก๊ส เรียกวา่ อะไร
ตอบ____________________________________________________________________

5. การเปล่ยี นสถานะจากแก๊สเป็นของเหลว เรยี กว่า อะไร
ตอบ____________________________________________________________________

1152

เฉลยกรอบคำถามท่ี 1

1. สสารรอบตวั เรามีอยู่ดว้ ยกัน 3 สถานะ มีอะไรบา้ ง
ตอบ ของแขง็ ของเหลว และแก๊ส

2. สสารสามารถเปลยี่ นสถานะจากสถานะหนง่ึ ไปเป็นอกี สถานะหนง่ึ ได้ โดยวธิ กี ารใด
ตอบ เพม่ิ ความรอ้ นใหแ้ กส่ สารหรอื ทำใหส้ สารเย็นลง

3. การเปลย่ี นสถานะจากของแข็งเปน็ ของเหลว เรียกว่าอะไร
ตอบ การหลอมเหลว

4. การเปลย่ี นสถานะจากของเหลวเปน็ แกส๊ เรยี กว่าอะไร
ตอบ การกลายเปน็ ไอ

5. การเปลย่ี นสถานะจากแก๊สเปน็ ของเหลว เรยี กว่าอะไร
ตอบ การควบแน่น

1163

กรอบความรทู้ ี่ 2
การหลอมเหลว การกลายเปน็ ไอ การแขง็ ตวั และการควบแนน่

เมือ่ มีการเพิม่ หรอื ลดความรอ้ นให้กับสสารบางชนดิ สสารชนดิ นนั้ จะสามารถเกดิ การเปลย่ี นสถานะได้
เชน่ การเปลยี่ นสถานะของนำ้ ดงั ภาพ

เมื่อเพิ่มความร้อนให้แก่น้ำแข็งจะทำให้น้ำแข็งเกิดการหลอมเหลวเปลี่ยนเป็นน้ำซึ่งมีสถานะของเหลว
เรียกกระบวนการนี้ว่า การหลอมเหลว

การหลอมเหลว คือ การเปลี่ยนแปลงสถานะจากของแข็งเป็นของเหลว เช่น น้ำแข็งได้รับความร้อน
กลายเปน็ น้ำ เปน็ ต้น

เมอ่ื ใหค้ วามรอ้ นตอ่ ไปเร่ือยๆ จะเกิดการกลายเป็นไอน้ำ ซึง่ มีสถานะแก๊ส เรยี กกระบวนการนี้ว่า การ
กลายเปน็ ไอ

การกลายเปน็ ไอ คอื การเปลี่ยนแปลงสถานะจากของเหลวเปน็ แกส๊ เชน่ นำ้ ได้รบั ความร้อนกลายเปน็
ไอน้ำ

แต่เมื่อทำให้ไอน้ำเย็นตัวลงโดยการลดความร้อนไอน้ำซึ่งมีสถานะแก๊สจะเปลี่ยนเป็นน้ำซึ่งมีสถานะ
ของเหลวเรยี กกระบวนการนี้วา่ การควบแน่น

การควบแนน่ คอื การเปลี่ยนแปลงสถานะจากแก๊สเป็นของเหลว เชน่ ไอน้ำเย็นตัวลงกลายเปน็ นำ้
แล้วหากลดความร้อนต่อไปอีกน้ำซึ่งมีสถานะของเหลวจะเปลี่ยนเป็นน้ำแข็งซึ่งมีสถานะของแข็งเรียก
กระบวนการน้ีว่า การแข็งตวั
การแข็งตัว คอื การเปล่ยี นสถานะจากของเหลวเป็นของแขง็ เช่น น้ำกลายเปน็ น้ำแข็ง เปน็ ต้น

1174

กรอบคำถามท่ี 2

1. ส่งิ สำคญั ทท่ี ำใหเ้ กิดการเปลยี่ นแปลงสถานะของสสารคอื สงิ่ ใด
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

2. การหลอมเหลว หมายถึงอะไร
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

3. การกลายเป็นไอ หมายถงึ อะไร
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

4. การควบแน่น หมายถงึ อะไร
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

5. การแขง็ ตัว หมายถึงอะไร
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

1185

เฉลยกรอบคำถามที่ 2

1. สง่ิ สำคัญทท่ี ำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสถานะของสสารคือสงิ่ ใด
ตอบ ความรอ้ น

2. การหลอมเหลว หมายถึงอะไร
ตอบ การเปลยี่ นแปลงสถานะจากของแข็งเป็นของเหลว

3. การกลายเปน็ ไอ หมายถงึ อะไร
ตอบ การเปล่ยี นแปลงสถานะจากของเหลวเปน็ แก๊ส

4. การควบแน่น หมายถึงอะไร
ตอบ การเปล่ยี นแปลงสถานะจากแกส๊ เปน็ ของเหลว

5. การแข็งตวั หมายถึงอะไร
ตอบ การเปล่ียนสถานะจากของเหลวเปน็ ของแข็ง

1196

กรอบความรทู้ ่ี 3
การละลายของสารในน้ำ

นอกจากการเปลย่ี นสถานะของสารจากสถานะหนง่ึ ไปเปน็ อกี สถานะ เม่ือสารได้รบั ความร้อนหรอื ทำ
ใหส้ ารเย็นลง สารยงั สามารถเกดิ การเปลยี่ นแปลงได้อกี การละลายของสารในนำ้ คอื การนำสารมาผสมกับ
นำ้ แลว้ สารชนดิ น้นั สามารถผสมรวมเป็นสารเน้อื เดยี วกนั กบั นำ้ ไดท้ ่วั ทุกสว่ น เชน่

เมื่อเตมิ เกลอื ลงในนำ้ แล้วคนจะพบวา่ เกลือรวมตัวกบั นำ้ ทวั่ ทกุ ส่วนเป็นของเหลวใส เรยี กเกลอื ที่
ละลายอย่ใู นนำ้ นว้ี า่ สารละลาย เราเรยี กนำ้ วา่ ตัวทำละลาย และเรยี กเกลือว่า ตัวละลาย

สารละลาย (solution) หมายถงึ สารเน้ือเดยี วที่ไมบ่ ริสุทธ์ิ เกิดจากสารต้งั แต่ 2 ชนิดข้ึนไปมา
รวมกัน สารละลายแบ่งเป็น 2 ส่วน คอื

1. ตัวทำละลาย (solvent) หมายถงึ สารทม่ี คี วามสามารถในการทำให้สารต่างๆ ละลายได้ โดย
ไม่ทำปฏิกริ ิยาเคมกี ับสารนั้น

2.ตัวละลาย (solute) หมายถึง สารทถ่ี ูกตวั ทำละลาย ละลายให้กระจายออกไปท่ัวในตวั ทำ
ละลายโดยไม่ทำปฏกิ ริ ยิ าเคมีตอ่ กัน

สารผสมที่ไมร่ วมเขา้ ดว้ ยกนั เป็นเน้ือเดียว มบี างส่วนแยกกันอยูย่ ังมองเห็นเปน็ สารเดิม สมบัตขิ องสาร
ไม่เหมือนกันทุกส่วน เรียกสารผสมน้ีว่า สารเนื้อผสม สารเนื้อผสมท่ีประกอบด้วยอนุภาคเลก็ ๆ ของของแขง็
กระจายอยู่ในของเหลวหรือแก๊สเรียกว่าสารแขวนลอย เช่น น้ำคลอง น้ำโคลน อากาศที่มีฝุ่นละออง ซึ่ง
สามารถแยกอนุภาคของแข็งสารแขวนลอยออกไดโ้ ดยการกรองหรอื ทำให้ตกตะกอน

2107

กรอบคำถามที่ 3

1. การละลายของสารในนำ้ หมายถึงอะไร
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

2. สารละลาย มีสว่ นประกอบ 2 สว่ น มอี ะไรบ้าง
ตอบ____________________________________________________________________

3. ตวั ทำละลาย คอื
ตอบ____________________________________________________________________

4. ตัวละลาย คอื
ตอบ____________________________________________________________________

5. สารผสมทไ่ี มร่ วมเขา้ ด้วยกนั เป็นเนอ้ื เดยี ว มบี างส่วนแยกกนั อยู่ ยังมองเหน็ เป็นสารเดมิ สมบัติของสารไม่
เหมอื นกนั ทกุ สว่ นเรยี กสารผสมน้ีวา่ อะไร
ตอบ____________________________________________________________________

2118

เฉลยกรอบคำถามที่ 3

1. การละลายของสารในนำ้ หมายถงึ อะไร
ตอบ การนำสารมาผสมกับน้ำ แล้วสารชนดิ นน้ั สามารถผสมรวมเป็นสารเนอ้ื เดียวกนั กบั นำ้ ไดท้ ั่วทกุ ส่วน

2. สารละลาย มีส่วนประกอบ 2 สว่ น มอี ะไรบา้ ง
ตอบ ตัวทำละลาย และ ตัวละลาย

3. ตวั ทำละลาย คอื
ตอบ สารทม่ี คี วามสามารถในการทำให้สารต่างๆ ละลายได้ โดยไม่ทำปฏิกริ ยิ าเคมกี ับสารน้ัน

4. ตวั ละลาย คือ
ตอบ สารทถ่ี กู ตัวทำละลาย ละลายใหก้ ระจายออกไปท่วั ในตวั ทำละลายโดยไม่ทำปฏิกิรยิ าเคมีตอ่ กัน

5. สารผสมทีไ่ มร่ วมเขา้ ดว้ ยกันเป็นเนื้อเดียว มีบางสว่ นแยกกนั อยู่ ยงั มองเห็นเปน็ สารเดิม สมบตั ิของสารไม่
เหมือนกนั ทกุ สว่ นเรยี กสารผสมน้วี า่ อะไร
ตอบ สารเนื้อผสม

2129

กรอบความร้ทู ี่ 4
การเปลย่ี นแปลงทางเคมี
การเปล่ยี นแปลงของสารบางชนดิ เม่อื เกิดการเปลย่ี นแปลงแลว้ สามารถทำให้กลับคืนสู่สารเดิมได้ ซ่ึง
จัดเป็นการเปล่ียนแปลงทางกายภาพ แต่การเปลี่ยนแปลงของสารบางชนิด ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงกลับเปน็
สารเดิมได้ เพราะได้เกิดการเปลี่ยนแปลงจนเกิดสารใหม่ข้ึนซึ่งมีสมบัติแตกต่างจากสารเดิม เรียกการ
เปลี่ยนแปลงนี้ว่า การเปลี่ยนแปลงทางเคมี หรือเกิดปฏิกิริยาเคมีขึ้น เช่น เมื่อเติมผงฟูกับน้ำส้มสายชูจะ
เกิดปฏิกิริยาระหว่างสารทัง้ สองจนเกิดเป็นสารใหม่ ซึ่งมีสถานะแก๊สเกิดขึ้น การเปลี่ยนแปลงทางเคมีเปน็ การ
เปลีย่ นแปลงท่เี กิดสารใหม่ โดยไม่สามารถเปล่ยี นกลับเป็นสารเดมิ ได้ จึงสามารถเรียกการเปลยี่ นแปลงน้ีอีกชอ่ื
ว่า การเปลีย่ นแปลงทีผ่ ันกลับไมไ่ ด้
ตวั อยา่ ง การเปลยี่ นแปลงทางเคมี

การเปลยี่ นแปลงทางเคมที ่ีทำให้เกดิ สารใหม่อาจสังเกตไดจ้ ากการเปลยี่ นแปลงของสาร เช่น

การเกิดปฏิกิริยาเคมี อาจเกิดขึ้นเองหรือมนุษย์ทำให้เกิดขึ้น สารใหม่ที่ได้สามารถนำไปใช้ประโยชน์
ด้านต่างๆ มากมาย เชน่ ทำยารกั ษาโรค ทำสยี อ้ มผา้ ทำเครือ่ งใช้ เครื่องนงุ่ หม่ แตบ่ างปฏิกิริยาเมื่อเกดิ ข้นึ
แล้วอาจเป็นอันตรายต่อสิ่งมีชีวิตและสิ่งแวดล้อม เช่น การระเบิดที่เกิดจากการทำดอกไม้ไฟ การระเบิดของ
สารเร่งดอกลำไยในภาคเหนือ ดงั นนั้ เราจงึ ตอ้ งใชแ้ ละเกบ็ รักษาสารต่างๆ ใหถ้ กู ต้องตามสมบตั ิของสารน้ันๆ

2230

กรอบคำถามท่ี 4

1. การเปลย่ี นแปลงทางเคมี หมายถึงอะไร
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

2. ยกตวั อย่าง การเปลยี่ นแปลงทางเคมี ในชวี ติ ประจำวนั มา 3 ข้อ
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

3. การเกดิ สนิมบนโลหะ เปน็ การเปลี่ยนแปลงลกั ษณะใด เพราะอะไร
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

4. การเปล่ยี นแปลงทางเคมีทำใหเ้ กดิ สารใหม่ สังเกตได้จากอะไรบา้ ง
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

5. ยกตัวอย่างการเกดิ ปฏิกริ ิยาเคมีที่เป็นอนั ตรายตอ่ ชวี ติ และสง่ิ แวดลอ้ มมา 2 ขอ้
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

2241

เฉลยกรอบคำถามท่ี 4

1. การเปลย่ี นแปลงทางเคมี หมายถงึ อะไร
ตอบ การทำปฏิกริ ิยาของสารมากกว่า 1 ชนิด แล้วเกดิ สารขน้ึ มาใหมโ่ ดยมสี มบตั แิ ตกตา่ งไปจากเดมิ

2. ยกตวั อยา่ ง การเปลยี่ นแปลงทางเคมี ในชีวิตประจำวนั มา 3 ขอ้
ตอบ 1. การสกุ ของผลไม้
2. การทอดอาหาร
3. การเกิดสนมิ บนเหลก็

3. การเกิดสนมิ บนโลหะ เปน็ การเปล่ยี นแปลงลกั ษณะใด เพราะอะไร
ตอบ เป็นการเปล่ยี นแปลงทางเคมี เพราะเกดิ สารใหมท่ ี่มีสมบัติแตกตา่ งไปจากเดมิ

4. การเปลี่ยนแปลงทางเคมที ำให้เกดิ สารใหม่ สังเกตได้จากอะไรบ้าง
ตอบ มีกลนิ่ แตกตา่ งไปจากเดมิ มีการเพ่มิ หรอื ลดอุณหภูมิ มีเสยี งและแสงเกดิ ขึน้

5. ยกตวั อยา่ งการเกิดปฏิกริ ยิ าเคมที ่ีเปน็ อนั ตรายต่อชวี ติ และส่งิ แวดล้อมมา 2 ขอ้
ตอบ การระเบิดทีเ่ กดิ จากการทำดอกไม้ไฟ การระเบดิ ของสารเร่งดอกลำไยในภาคเหนอื

2252

กรอบความรทู้ ่ี 5
การเปลยี่ นแปลงทผ่ี นั กลบั ได้และผนั กลบั ไมไ่ ดข้ องสาร

การเปล่ยี นแปลงทผ่ี นั กลับได้ของสาร คือ เม่ือสารเกดิ การเปลี่ยนแปลงแลว้ สารสามารถเปลยี่ นกลบั
เป็นสารเดิมได้ เชน่
1. การหลอมเหลว คือ การเปลยี่ นสถานะจากของแข็งเปน็ ของเหลว เชน่ นำ้ แขง็ ได้รบั ความรอ้ นกลายเปน็ นำ้

2. การกลายเปน็ ไอ คอื การเปลยี่ นแปลงสถานะจากของเหลวเปน็ แกส๊ เชน่ น้ำได้รบั ความร้อนกลายเป็นไอ

การเปลย่ี นแปลงทผี่ นั กลบั ไมไ่ ดข้ องสาร คอื เมอ่ื สารบางชนิดเกดิ การเปลีย่ นแปลงแลว้ ไม่สามารถ
เปลยี่ นกลบั เป็นสารเดมิ ได้ เช่น
1. การเผาไหม้

เม่อื ไม้ถกู เผา ไม้จะกลายเปน็ ถ่านไม้ ขเ้ี ถ้า และไม่สามารถทำให้กลับไปเปน็ ไมไ้ ด้เหมือนเดิม
2. การเกดิ สนมิ

เมอ่ื เก้าอีเ้ หลก็ ตากแดด ลม และฝน จะคอ่ ยๆ เกดิ สนิมขน้ึ และไมส่ ามารถทำใหก้ ลับเปน็ เหล็กทไ่ี ม่มี
สนมิ ได้

2263

กรอบคำถามที่ 5

1. การเปลี่ยนแปลงทผี่ นั กลับได้ของสาร หมายถงึ
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

2. การหลอมเหลว หมายถงึ อะไร ยกตัวอยา่ งมา 1 ชนิด
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

3. การกลายเป็นไอ หมายถึงอะไร ยกตวั อยา่ งมา 1 ชนดิ
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

4. การเปล่ยี นแปลงท่ีผนั กลับไมไ่ ด้ของสาร หมายถงึ
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

5. ยกตัวอย่างการเปลี่ยนแปลงท่ผี นั กลบั ไมไ่ ดม้ า 2 ชนิด
ตอบ____________________________________________________________________
_______________________________________________________________________

2274

เฉลยกรอบคำถามท่ี 5

1. การเปลย่ี นแปลงทผ่ี ันกลบั ไดข้ องสาร หมายถึง
ตอบ เมอื่ สารเกิดการเปล่ียนแปลงแล้ว สารสามารถเปลย่ี นกลับเปน็ สารเดิมได้

2. การหลอมเหลว หมายถึงอะไร ยกตวั อยา่ งมา 1 ชนดิ
ตอบ การเปลีย่ นสถานะจากของแข็งเปน็ ของเหลว เชน่ น้ำแข็งได้รบั ความร้อนกลายเปน็ น้ำ

3. การกลายเป็นไอ หมายถึงอะไร ยกตัวอย่างมา 1 ชนิด
ตอบ การเปลีย่ นแปลงสถานะจากของเหลวเปน็ แก๊ส เชน่ นำ้ ไดร้ บั ความรอ้ นกลายเปน็ ไอ

4. การเปลี่ยนแปลงทผ่ี นั กลบั ไมไ่ ด้ของสาร หมายถงึ
ตอบ เมอ่ื สารบางชนดิ เกิดการเปลย่ี นแปลงแลว้ ไม่สามารถเปลีย่ นกลับเปน็ สารเดมิ ได้

5. ยกตวั อย่างการเปล่ยี นแปลงท่ผี นั กลับไมไ่ ด้มา 2 ชนิด
ตอบ การเผาไหมแ้ ละการเกดิ สนมิ

2285

แบบทดสอบก่อนเรยี น (Post-Test)
เรอ่ื ง การเปลย่ี นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวนั
กลมุ่ สาระการเรยี นรวู้ ทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยี ช้นั ประถมศกึ ษาปที ่ี 5

คำชแี้ จง ให้นักเรยี นเลอื กข้อที่ถกู ทส่ี ุดเพยี งข้อเดียว แล้วทำเครอื่ งหมาย กากบาท (×) ทับขอ้ ที่เลอื ก
ขอ้ สอบมี 10 ข้อ (10 คะแนน)

1. การบรู เกดิ การเปลยี่ นแปลงสถานะด้วยกระบวนการใด
ก. ระเหดิ
ข. ละลาย
ค. หลอมเหลว
ง. กลายเป็นไอ

2. ข้อใดไม่ใช่การเปลยี่ นแปลงทางกายภาพ
ก. นำ้ เดอื ด
ข. กลว้ ยสุก
ค. นำ้ แขง็ หลอมเหลว
ง. ชอ็ กโกแลตหลอมเหลว

3. ข้อใดไม่ใช่การเปลย่ี นแปลงทีท่ ำใหเ้ กดิ สารใหม่
ก. จดุ ไฟเผาเศษกระดาษ
ข. เกลอื ละลายนำ้
ค. การน่งึ ขา้ วเหนียว
ง. การระเบิดของพลุ

4. วางแกว้ น้ำแขง็ แลว้ มหี ยดนำ้ มาเกาะขา้ งแก้ว จัดเปน็ การเปล่ยี นแปลงขอ้ ใด
ก. การระเหิด
ข. การควบแนน่
ค. การหลอมเหลว
ง. การกลายเปน็ ไอ

5. เม่ือผสมนำ้ มะนาวกบั นำ้ เชื่อม ขอ้ ใดกลา่ วถงึ สารทผี่ สมกนั ได้ถูกต้อง
ก. เกิดปฏิกริ ยิ าเคมี
ข. เกดิ เป็นสารละลาย
ค. เกิดเปน็ สารเนื้อผสม
ง. ข้อ ข และ ค ถูกต้อง

2296

6. เมื่อผสมนำ้ มะนาวกบั โซดา ข้อใดกลา่ วถกู ตอ้ ง
ก. นำ้ มะนาวเป็นตัวทำละลาย
ข. น้ำโซดาเปน็ ตวั ละลาย
ค. เกิดเปน็ สารละลาย
ง. เปน็ ไปได้ทุกขอ้

7. ข้อใดเป็นการเปลย่ี นแปลงทีผ่ นั กลับได้
ก. การบดู ของอาหาร
ข. เศษไมต้ ิดไฟ
ค. การจดุ เทยี นไข
ง. ตม้ น้ำกลายเปน็ ไอ

8. ข้อใดเป็นสารละลายท้ังหมด
ก. เกลือ นำ้ เกลือ
ข. น้ำโซดา อากาศ
ค. แก๊สไนโตรเจน นำ้ เช่อื ม
ง. น้ำอดั ลม แกส๊ ออกซเิ จน

9. ขอ้ ใดเป็นการเปลย่ี นแปลงทผ่ี ันกลับไม่ได้
ก. การหลอมเหลวของนำ้ แขง็
ข. การหลอมเหลวของเนย
ค. การทอดไข่เจียว
ง. การเดอื ดของนำ้

10.ข้อใดเปน็ การเปลยี่ นแปลงทางเคมี
ก. สเี ปลย่ี น
ข. เกิดตะกอน
ค. เกดิ ฟองแกส๊
ง. เปน็ ไปไดท้ ุกข้อ

3207

เฉลยแบบทดสอบหลงั เรยี น (Post-Test)
เรอ่ื ง การเปลย่ี นแปลงของสารในชวี ติ ประจำวนั
กลมุ่ สาระการเรยี นรวู้ ทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยี ชน้ั ประถมศกึ ษาปที ี่ 5

1 ก6ค
2ข7ง
3ข8ข
4ข9ค
5 ข 10 ง

3218

บรรณานกุ รม

พิมพันธ์ เตชะคปุ ต์และคณะ. 2563. หนงั สอื เรยี นรายวชิ าพน้ื ฐานวิทยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยชี ้ันประถมศกึ ษาปที ี่ 5.
พิมพค์ ร้งั ที่ 1 กรุงเทพฯ : สำนักพมิ พ์ บรษิ ทั พฒั นาคณุ ภาพวิชาการ (พว.)

สวุ ภิ า วงษแ์ สงและอภิญญา อินไร่ขงิ . หนงั สอื เรยี นรายวชิ าพนื้ ฐานวทิ ยาศาสตรแ์ ละเทคโนโลยชี นั้ ประถมศกึ ษาปที ่ี 5.
พมิ พ์รั้งท่ี 2 กรุงเทพฯ : สำนักพมิ พ์ บรษิ ทั อักษรเจริญทัศน์ อจท.จำกดั