การแปรรูปผลิตภัณฑ์ จากย่านตอไฮ2

การแปรรูปผลิตภัณฑ์
จากย่านตอไฮ

โ ค ร ง ก า ร เ พิ่ ม มู ล ค่ า วั ส ดุ จ า ก ท้ อ ง ถิ่ น โ ด ย ก า ร แ ป ร รู ป เ ป็ น ผ ลิ ต ภั ณ ฑ์ ชุ ม ช น

ย่านตอไฮ หรือ เถาวัลย์แดง

เถาวัลย์แดง Toxocarpus villosus (Blume) Dence.APOCYNACEAE
ชื่ออื่ น : เครือซุด เครือมะแตก อบเชยเถา
ลักษณะทั่วไป : ไม้เถาเนื้ อค่อนข้างแข็ง กิ่งอ่อนมีขนอุยสีสนิม มีน้ำยางสีขาวขุ่น
ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปรีกว้าง – รีแกมรูปขอบขนาน ปลายใบและโคนใบแหลม
แผ่นใบหนาคล้ายแผ่นหนัง ด้านล่างมีขนหนาแน่น ดอกแบบช่อแยกแขนง มีขนสี
สนิม ดอกสีขาวอมเหลือง – เหลือง มีกลิ่นหอม ผลแบบ แห้งแตกแนวเดียว ออก
เป็นฝักเดี่ยวหรือคู่ เมล็ดแบน มีกระจุกขนสีขาวติดที่ปลายเมล็ดด้านเดียว
นิเวศวิทยา : พบในป่าดิบ และป่าเบญจพรรณ ตามชายป่าหรือที่โล่งทั่วประเทศ
ที่ความสูงถึง 1,300 เมตร จากระดับทะเลปานกลาง

การนำไปใช้ประโยชน์

- เถา มาจักรสาน ทําลอบ
มุงหลังคาบ้าน

- ยอด ใบ เข้าเครื่องยา
แก้โรคกษัย ยาอายุวัฒนะ

- ทั้งต้น เช่น ราก ลำต้น
ดอก ใบ ผล 5 ต้มกินเป็นน้ำ
ชาแก้โรคกษัย

เถาวัลย์แดง จัดเป็นไม้
เลื้ อยมีคุณสมบัติพิเศษมี
ความเหนียวและความคงทน
คนในสมัยโบราณจะใช้
เถาวัลย์แทนเชือก ต่อมาเมื่อ
มีการเปลี่ยนแปลงทางด้าน
อุตสาหกรรมมีการผลิต
เชือกขึ้นมา ทดแทนการใช้
เถาวัลย์ทำให้การใช้เถาวัลย์
เป็นเชือกเลือนหายไป

จุดเด่นของย่านตอไฮ

    ความเหนียว ความทนทาน ไม่ขึ้นราง่าย
เมื่ อถูกน้ำก็จะยิ่งเหนียวและไม่ขึ้ นรา

OCTOBER 2019 • MIXED | 22

เทคนิคสำคัญสำหรับ
การสร้างสรรค์งาน
หัตถกรรมจักสาน

เถาวัลย์แดง

คือการนำเส้นเถาวัลย์ไปแช่นำประ
มาน 2 ชั่วโมง แล้วนำไปผึ่งแดดให้
แห้งสนิท เส้นเถาวัลย์ที่ได้จะนิ่ม
สามารถนำมาดัด สานได้ง่าย โดยที่
เส้นเถาวัลย์ไม่แตกหัก จะไม่นิยมนำ
เถาวัลย์แดงสด ๆ มาสาน เพราะเมื่อ
ทิ้งไว้จนแห้ง เถาวัลย์จะแตกหรือมี
รอยร้าว ไม่สวยงาม เมื่อสานเสร็จ
แล้วทาเคลือบด้วยนำ้มันแก้ว ให้งาน
คงทนมากขึ้น และสามารถ เก็บรักษา
ไว้ได้นาน

12 | MIXED • OCTOBER 2019

ลวดลายบนงานจักสานเถาวัลย์แดง เกิดขึ้นจากเส้นเถาวัลย์ที่มี
ความโค้งงอ มีรูปทรงแตกต่างกันไป เนื้ อหยาบ กระด้างบ้าง ละเอียดบ้าง
สีเข้ม สีอ่อนตามธรรมชาติ รวมถึงการใช้เถาวัลย์เส้นเล็ก เส้นใหญ่ นำมา
สานเข้าด้วยกัน สร้างเอกลักษณ์ให้กับผลิตภัณฑ์แต่ละชิ้นดูโดดเด่น
สวยงาม สีที่นิยมของงานจักสานเถาวัลย์แดง ก็คือสีแดงอมเหลืองซึ่งเป็น
สีธรรมชาติของเถาวัลย์ และยังมีการดัดแปลงโดยนำเถาวัลย์แดงไปแช่ใน
น้ำเหล็ก หรือสังกะสี ได้เป็นเส้นเถาวัลย์สีดำสวยงามไปอีกแบบหนึ่ง ลายที่
นิยมสาน เช่น ลายตาหมากฮอท ลายโอ ลายทึบ ลายไทย ลายรังนก
เป็นต้น

เถาวัลย์แดง สามารถนำมา
สานเป็นเครื่องใช้รูปแบบต่างๆ
ได้หลากหลายรูปแบบทั้งเครื่องใช้
เครื่องประดับตกแต่ง เช่น
กระดาษเดคูพาจ กระเช้าผลไม้
ตะกร้าสำหรับใส่ของ ห่วง
แขวนผ้า เก้าอี้นั่งรูปสัตว์ต่าง ๆ
แต่รูปแบบผลิตภัณฑ์ที่ได้รับ
ความนิยมโดยทั่วไปมักเป็น
ผลิตภัณฑ์ประเภทตะกร้าสาน เช่น
ตะกร้าสำหรับใส่ของขวัญ ของ
ชำร่วยเพื่อนำไปแจกผู้ใหญ่
ตะกร้าใส่บาตรสำหรับใส่ของ
สำหรับไปทำบุญ เป็นต้น

การสานเถาวัลย์แดง ลายที่
นิยมสานได้แก่ ลายตาหมากฮอท
ลายโอ ลายทึบ ลายไทย และลาย
รังนก กล่าวคือทั้งลาย รูปทรง
และขนาด อาจออกแบบให้ต่างออก
ไปตามความต้องการของลูกค้า หลัง
จากนั้นจึงนำกลับไปตากแดดอีกครั้ง
หนึ่ งงานจักสานเถาวัลย์แดงมีการ
พัฒนาอย่างต่อเนื่อง จากการใช้วัสดุ
เถาวัลย์แบบดั้งเดิม ก็เริ่มมี
พัฒนาการต่อยอด และเพิ่มมูลค่าให้
กับสินค้า โดยเอาวัสดุอื่นมาเสริม
แต่งโดยนำวัสดุอื่น ๆ ที่มีอยู่ในท้อง
ถิ่น มาผสมผสานเข้ากับงานจักสาน
รูปแบบเดิม ๆ เช่น กะลามะพร้าว
เหล็ก แก้ว วัชพืชต่าง ๆ และ
เครื่องปั้นดินเผา สร้างงานรูปแบบ
ใหม่ ๆ เช่น โคมไฟ ของตกแต่ง
บ้าน ของตกแต่งสวน เป็นต้น ส่ง
ออกสู่ตลาดญี่ปุ่นสามารถขายได้ใน
ราคาที่สูงขึ้นหลายเท่า

ขั้นตอนการทำกระเช้าเถาวัลย์แดง

1 . คัดเลือกเถาวัลย์แดง เถาวัลย์แดงที่เหมาะสำหรับ
การนำมาจักสานคือ เถาวัลย์แดงที่มีอายุ 1 – 2 ปีขึ้นไป เพราะ
ถือเป็นเถาวัลย์ที่มีคุณภาพ สีสวย เหนียว ไม่เปราะง่าย เมื่อ
ได้มาแล้วต้องนำมาตัดใบกิ่งก้านออกให้หมด แล้วขดเป็น
วงกลมให้มีขนาดเล็กกว่าภาชนะที่จะใช้ลงไปต้ม

ขั้นตอนการ
ทำกระเช้าเถาวัลย์แดง

2. ต้มเถาวัลย์แดง ตั้งไฟ
และนำเถาวัลย์แดงลงไปต้มใน
น้ำสะอาดราว 4-5 ชั่วโมง จน
กระทั่งเปลือกเถาวัลย์เปื่ อย
สามารถลอกออกได้ง่าย ต่อจาก
นั้นนำเถาวัลย์ที่ลอกเปลือก
ออกแล้วไปผึ่งแดดให้แห้งสนิท
3-5 วัน แขวนเก็บไว้ในร่ม เพื่อ
ป้ องกันเชื้อรา

ขั้นตอนการทำกระเช้าเถาวัลย์แดง

3.นำเถาวัลย์แดงที่แช่นำจน
นิ่มแล้วมาดัดขึ้นรูปโดยเริ่มดัด
จากส่วนฐานก่อน จากนั้นจึงสาน
ขึ้นเป็นรูปตามต้องการ ซึ่งในขั้น
ตอนการขึ้นรูปนี้ สามารถขึ้นรูป
ได้ 2 แบบด้วยกัน คือ

1. การขึ้นรูปตามโครง
เหล็กต้นแบบ

2.การขึ้นรูปตามรูปทรง
อิสระ เช่น รูปทรงกลม รูป
สี่เหลี่ยม เป็นต้น หลังจากนั้นจึง
นำกลับไปตากแดดอีกครั้งหนึ่ ง

ขั้นตอนการทำกระเช้าเถาวัลย์แดง

4. การตกแต่ง นำเถาวัลย์ที่ตากแดดแห้งดีแล้วมาตัด
ปลายเถาวัลย์ส่วนเกินออก นำไปทาด้วยสีผสมอาหารเป็นสี
ต่าง ๆ เช่น สีเขียว หรือสีแดง ต่อจากนั้นจึงนำไปทาน้ำมันแก้ว
เพื่อเคลือบเงา บางแห่งใช้น้ำนวานิชผสมกับน้ำมันสนใน
อัตรา 1:1 ตากทิ้งไว้จนแห้ง การเคลือบเงาจะทำให้กระเช้า
เถาวัลย์แดงมีความเหนียว คงทน เงางาม และป้ องกันการเกิด
มอด เก็บไว้ได้นาน

ข้อมูล
งานศิลปหัตถกรรมประเภท
จักสานหวาย และเถาวัลย์แดง