ข้อเสนอและสถานการณ์การวิจัยด้านการแพทย์แผนไทย

ภาคผนวกที่ ๓ : ตัวอยา่ งขอ้ มลู ต�ำรับยาไทย (Traditional Thai Medicine Profile)

๓ ละ ๓ ทำ� ใหส้ มฏุ ฐานธาตกุ ำ� เรบิ หยอ่ น พกิ าร โดยพระอาทติ ยด์ ำ� เนนิ ในทวาทศราษเี ปน็ กำ� หนด ตามใน
พิกัดฤดูสมุฏฐาน ๖ กระทบ จึงกลายเป็นโรคอุจจาระธาตุ ๒.๒) ว่าด้วยกองพิกัดสมุฏฐานมหาภูตรูป
ซง่ึ มหาภตู รปู ๔ จะบงั เกดิ ขน้ึ เมอื่ กองธาตดุ นิ กำ� เรบิ หยอ่ น พกิ าร มพี กิ ดั สมฏุ ฐานใหเ้ ปน็ เหตุ ถา่ ยอจุ จาระ
ออกมาเปน็ สดี ำ� แดง ขาว เขยี ว มลี กั ษณะเปน็ มลู แมว มลู ไก่ มลู เตา่ หยาบกด็ ี ละเอยี ดกด็ ี มอี าการใหโ้ ทษ
๑๕ ประการเชน่ ปวดทอ้ ง บรโิ ภคอาหารไมไ่ ด้ ใหอ้ าเจยี น นอนไมห่ ลบั เปน็ ตน้ และ ๒.๓) วา่ ดว้ ยลกั ษณะ
อจุ จาระธาตุ เชน่ อจุ จาระธาตเุ ปน็ เมอื กมนั เปลวไต เปน็ ตน้

จากทกี่ ลา่ วมาขา้ งตน้ พบตำ� รบั ยาเบญจอำ� มฤตย์ ๑ ตำ� รบั ทก่ี ลา่ วถงึ ในคมั ภรี ธ์ าตบุ รรจบ ประกอบ
ดว้ ย ชอ่ื ตำ� รบั ยา สว่ นประกอบยา วธิ กี ารปรงุ ยา และสรรพคณุ ยา ดงั ตอ่ ไปนี้

“...ยาชอ่ื เบญ็ จะอ�ำมฤตย์ (๕) เอามหาหงิ คุ์ ๑ ยาด�ำบริสุทธิ์ ๑ เอาสงิ่ ละ ๑ สลงึ รงทอง ๒ สลึง
มะกรูด ๓ ผล (เอามหาหิงค,ุ์ ยาด�ำ, รงทอง ใสใ่ นมะกรดู ส่งิ ละผล แล้วเอามูลโคพอกสุมไฟแกลบให้สกุ )
ขงิ แหง้ ๑ ดีปลี ๑ พรกิ ไทย ๑ เอาสงิ่ ละ ๑ สลึง รากทนดี ๑ บาท ดเี กลอื ๔ บาท ยา ๕ สิ่ง ประสมกับ
มะกรูดที่สุมไว้ท�ำเป็นจุณ ละลายน�้ำส้มมะขามเปียกให้รับประทานหนัก ๑ สลึง ฟอกอุจจาระอันลามก
ให้สนิ้ โทษ ชำ� ระล�ำไสซ้ งึ่ เปน็ เมือกมนั และปะระเมหะทง้ั ปวง…”

๒.๒ คมั ภรี ์ปฐมจินดา
ตำ� รบั ยาเบญจอำ� มฤตย์ ถกู กลา่ วไวใ้ นคมั ภรี ป์ ฐมจนิ ดา(๗) เปน็ ตำ� ราแพทยแ์ ผนไทยทเ่ี กย่ี วกบั แม่ และ
เด็ก กล่าวถึง เร่ืองราวก�ำเนดิ ชีวติ มนุษย์ต้ังแต่แรกปฏสิ นธิ การเจรญิ เตบิ โตของทารกในครรภ์ การรกั ษา
ครรภ์ การคลอด การเล้ียงดทู ารก และการรักษาสุขภาพของมารดา สาระสำ� คัญแสดงใหเ้ หน็ การก�ำเนิด
ของโรค อาการของโรคการรักษาโรค รายละเอียดเก่ียวกับยาสมุนไพร พระคัมภีร์ปฐมจินดา น่าจะมีมา
แล้วตั้งแต่สมัยอยุธยาโดยพระคัมภีร์นี้ ได้รับการยกย่องว่า เป็นคัมภีร์ท่ีวิเศษ เป็นหลักหรือเป็นประธาน
แห่งคมั ภีรฉ์ ันทศาสตร์ทงั้ ปวง ซ่ึงหมายความว่า พระคัมภีร์ปฐมจินดา เป็นหลักของตำ� รายาไทยมาตง้ั แต่
สมัยอดีต เป็นคัมภีร์ที่กล่าวถึงการก�ำเนิดชีวิตการดูแลรักษาสุขภาพของแม่และลูก ท้ังก่อนคลอด
และหลังคลอด
ในชมพูทวปี อนั เป็นดินแดนที่พวกเราอาศัยเรียกว่า “กามภพ” ต้องมีการเสพเมถุนสังวาสกนั จึงจะ
ตั้งครรภ์ และการปฏสิ นธิ (เกิด) จะตอ้ งประกอบดว้ ย ธาตุ ๔ คือ ธาตดุ นิ (ปถวธี าตุ) ธาตุนำ�้ (อาโปธาต)ุ
ธาตุลม (วาโยธาตุ) และธาตุไฟ (เตโชธาตุ) จากนั้นเป็นการเปลี่ยนแปลงทางร่างกายของสตรีมีครรภ์
และกล่าวถึงนิมิตหรือลักษณะอาการของมารดาท่ีสังเกตเห็นได้ เม่ือกุมารและกุมารี มีรูปร่างเป็นตัวตน
คอื ครบอาการ ๓๒ แล้ว มารดาก็อุตสา่ ห์บำ� รุงรกั ษาตนเปน็ อย่างดี
จากท่ีกล่าวมาข้างต้น พบต�ำรับยาเบญจอ�ำมฤตย์ ๑ ต�ำรับ และอีก ๑ ต�ำรับเป็นต�ำรับยาท่ีมีชื่อ
คลา้ ยคลงึ กันรวมเปน็ ๒ ต�ำรบั กล่าวถงึ ในคัมภีร์ปฐมจนิ ดา ประกอบด้วย ชอ่ื ตำ� รบั ยา ส่วนประกอบยา
วิธีปรุงยา และสรรพคณุ ยา ดังตอ่ ไปนี้
“...ยาช่ือ เบญ็ จอมฤต (๘) ขนานน้ีทา่ นใหเ้ อา มหาหิงค์ุ ๑ ยาดำ� ๑ สงิ่ ละสว่ น รงทอง๒สว่ น มะกรูด
ใหญ่ ๓ ผล แล้วจงึ เอามหาหงิ ค์ุ รงทอง ยาดำ� ทงั้ ๓ ส่ิงน้ียัดเขา้ ในผลมะกรดู ส่งิ ละผล แล้วจงึ เอามลู โคสด
พอกสุมไฟแกลบให้สุกระอุดี แล้วจึงเอารากตองแตก ๔ ส่วน ดีเกลือ ๑๖ ส่วน ท�ำเป็นจุณและประสม
กันเข้า จึงบดท้ังเนื้อมะกรูดปั้นแท่งไว้ เอาหนัก ๑ สลึง ละลายน้�ำส้มมะขามเปียก กินลงสะดวกดีนัก
ยาขนานน้ถี า้ กมุ ารได้ ๓, ๔ ขวบกนิ ก็ได้ดเี หมอื นกนั …”

ฐ

ภาคผนวกที่ ๓ : ตวั อย่างข้อมลู ตำ� รับยาไทย (Traditional Thai Medicine Profile)

“...ยาชือ่ มหาอมฤต (๘) ขนานน้ที ่านใหเ้ อา เทยี นทงั้ ๕ ตรีกฏุก สมอไทย ๑ ยาดำ� ทด่ี ี ๑ ผวิ มะกรดู
๑ รากตองแตก ๑ เอาส่งิ ละสว่ น มหาหิงคุ์ ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ วา่ นนำ�้ ๑ เอาสิ่งละ ๔ สว่ น โกฐน้�ำเตา้
๑๐ สว่ นคร่งึ รวมยา ๑๗ สิ่งนที้ ำ� เป็นจลุ เอาน้ำ� มะขามเปยี กเปน็ กระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้�ำร้อนกนิ
แกท้ รางเพือ่ ลม ถ้าจะชำ� ระมูกเลือดใหล้ ะลายน้�ำใบเทยี น ใบทบั ทมิ ต้มกนิ หายดีนกั …”

๒.๓ คัมภีร์โรคนทิ าน
ต�ำรับยาเบญจอ�ำมฤตย์ ถูกบันทึกไว้ในคัมภีร์โรคนิทาน แต่งโดยพระอาจารย์ชีวกโกมารภัจแพทย์
ไดแ้ ตง่ ไวต้ ่อหนา้ พระฤาษีสิทธดิ าบส เนือ้ หาของคัมภรี โ์ รคนทิ านจะคล้ายกับคมั ภรี ์ธาตวุ ภิ ังค์ ซง่ึ ท้งั สองมี
ลักษณะคล้ายคลึงกัน คือ พระคัมภีร์โรคนิทานเป็นชื่อของพระคัมภีร์ที่ว่า ด้วยเหตุและสมุฏฐานของโรค
“โรคนทิ าน” แปลว่า เหตทุ ี่เกิดโรค นอกจากนนั้ พระคัมภรี โ์ รคนิทานยงั ปรากฏช่อื อยใู่ น “ตำ� ราพระโอสถ
พระนารายณ์” (๖) ซง่ึ เปน็ ตำ� ราทร่ี วบรวมขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณม์ หาราช (พ.ศ.๒๑๙๙-๒๒๓๑)
โดยปรากฏอย่คู กู่ บั พระคัมภีรม์ หาโชตรัต (โรคโลหติ ระดูสตร)ี ในปัจจบุ ัน
คมั ภีร์โรคนทิ าน กลา่ วถงึ สาเหตขุ องการเกดิ โรค ได้แก่ สาเหตคุ วามผดิ ปกติของ ดิน นำ�้ ลม ไฟ
อิทธิพลของฤดูกาล รวมถึงการใช้ตำ� รบั ยาแกโ้ รค (มาจากค�ำว่า นทิ าน แปลวา่ มลู เหตุ สาเหตุ ต้นเหตุ) (๖)
หรือเป็นตำ� ราท่วี า่ ดว้ ยการรักษาโรคที่เกยี่ วกับความพิการของธาตุท้งั ๔ คือ ดิน น�ำ้ ลม และไฟ เนอื้ หาท่ี
กลา่ วถึงจะตอ่ เนือ่ งกบั พระคัมภรี ์ธาตุววิ รณ์ โดยอา้ งถงึ พระคมั ภรี โ์ รคนิทาน คัมภรี ์พระปรมัตถธรรม และ
คัมภีร์มรณญาณสูตร ดังนั้น เน้ือหาที่ปรากฏในพระคัมภีร์ธาตุวิภังค์ (๓) จึงไม่มีความแตกต่างกันมาก
นัก โดยกล่าวถึงการจ�ำแนกหรือแบ่งธาตุทั้งสี่ว่าด้วยการรักษาโรค ท่ีเก่ียวกับความพิการของธาตุท้ัง ๔
ตามฤดูกาลในรอบ ๑๒ เดือนเช่นกัน โดยมีความเช่ือว่ามนุษย์ ท่ีเกิดมาล้วนประกอบด้วยธาตุทั้งส่ีและ
ร่างกายจะปรกตินนั้ ธาตุทัง้ ๔ จะต้องสมดลุ กนั โดยแบ่งเป็นธาตุดิน ๒๐ ธาตนุ �้ำ ๑๒ ธาตลุ ม ๖ ธาตไุ ฟ
๔ จะเหน็ ได้วา่ ธาตุท้ัง ๔ ต่างอาศยั ซึ่งกันและกัน จะขาดสง่ิ หนง่ึ สง่ิ ใดไมไ่ ด้ หากธาตุใดธาตหุ นง่ึ แปรปรวน
ก็จะเสียความสมดุลทันที จากเนื้อหาของพระคัมภีร์ท้ังสองแสดงให้เห็นถึงความคิดพื้นฐานของ
แพทยแ์ ผนไทยท่ใี ช้พจิ ารณาองค์ประกอบของร่างกาย โดยธาตุหลกั สี่ประการ คือ ดนิ น�ำ้ ลม ไฟ และใน
ธาตุหลักยงั แบง่ ย่อยออกไปอกี หากธาตุใดธาตุหนง่ึ แปรปรวนกย็ อ่ มส่งผลกระทบตอ่ ธาตอุ นื่ ๆ ด้วย ทำ� ให้
เกิดการแปรปรวนกระทบกนั มา สง่ ผลให้ร่างกายเกิดการเจบ็ ป่วยได้
จากทก่ี ลา่ วมาขา้ งตน้ พบตำ� รบั ยาเบญจอำ� มฤตย์ ๑ ตำ� รบั ทกี่ ลา่ วถงึ ในคมั ภรี โ์ รคนทิ าน ประกอบดว้ ย
ชอ่ื ตำ� รบั ยา ส่วนประกอบยา วธิ ปี รงุ ยา และสรรพคุณยา ดงั ต่อไปน้ี
“...ยาชอ่ื บุญจอำ� มฤตย์ (๕) ช�ำระให้ลงเสีย ใหส้ ิ้นร้าย แลว้ จึงแต่งยาส�ำหรับธาตกุ นิ ตอ่ ไป เอาราก
มะตูม ๑ รากมะดูก ๑ รากทองพนั ชงั่ ๑ โกฐทงั้ ๕ เทยี นทัง้ ๕ ผล สมอทั้ง ๓ พรรณผักชที ัง้ ๒ สารสม้ ๑
ขงิ แหง้ ๑ รากมูลกาแดง ๑ จกุ โรหินี ๑ เทพทาโร ๑ สมลุ แว้ง ๑ โคกกระสุน ๑ สง่ิ ละ ๒ สว่ น สะคา้ น ๑
ดีปลี ๑ ชา้ พลู ๑ สิง่ ละ ๓ ส่วน เปลอื กโมกมนั ๔ ส่วน หัวแหว้ หมู ๘ สว่ น จะต้มกไ็ ด้จะท�ำเป็นจุลก็ได้
ละลายนำ�้ มะนาว, นำ้� มะกรดู , น้�ำผึ้ง, นำ้� สม้ ซา่ กไ็ ด้ กนิ หายแล…”

ฑ

ภาคผนวกที่ ๓ : ตวั อยา่ งขอ้ มลู ตำ� รบั ยาไทย (Traditional Thai Medicine Profile)

๓. สมุนไพรท่ีเป็นส่วนประกอบ (๙,๑๑)

ลำ� ดบั สมุนไพร ชือ่ วิทยาศาสตร์ ส่วนทใ่ี ช้ ปริมาณ รสยา สรรพคณุ

๑. มหาหงิ ค์ุ Ferula assa-foetida Regel. ชันน�้ำมนั ๑ สลึง เบอ่ื เหม็น แกพ้ รรดกึ แกล้ มเสยี ดแทง

๒. ยาด�ำ Aloe ferox Miller ยาง ๑ สลึง เบอ่ื ฉุนเอียน ยาถา่ ยยาระบาย

๓. รงทอง Garcinia hanburyi Hook.f. ยาง ๒ สลึง เอยี นเบื่อ ยาถา่ ยอยา่ งแรง

๔. มะกรดู Citrus hystrix DC. ผล ๓ ผล ปร่าหอม ขบั ลมในลำ� ไส้ ขบั ระดู

๕. ขงิ Zingiber officinale Roscoe. เหงา้ ๔ สลึง หวานเผด็ ร้อน ขบั ลม แกจ้ กุ เสยี ดแนน่ เฟอ้

๖. ดีปลี Piper retrofractum Vahl. ผล ๔ สลงึ เผด็ รอ้ นขม ขบั ลมลำ� ไส้ แกธ้ าตดุ นิ พิการ

๗. พริกไทย Piper nigrum L. ผล ๔ สลึง เผ็ดรอ้ น บำ� รงุ ธาตุ แกท้ อ้ งอดื เฟอ้

๘. ทนดี Baliospermum solanifo- lium ราก ๔ บาท จดื เฝ่ ือนขม ระบายออ่ นๆ ถา่ ยลม

(Burm.) Suresh

๙. ดีเกลอื Magnesium sulphat hepta- ผลึกแทง่ ๑ บาท เค็มกร่อยขน่ื ถา่ ยพิษเสมหะและโลหติ

hydrate (Mg2SO4.7H2O)

๔. องคป์ ระกอบและยารสประธาน ๓ รส (๑๑)
- รสประธาน ๓ รส คอื รสรอ้ น

องค์ประกอบต�ำรับ ตัวยา

ตวั ยาตรง มหาหิงค์ุ ยาดำ� รงทอง
ตวั ยาชว่ ย ทนดี ดเี กลอื
ตวั ยาประกอบ
น�ำ้ กระสายยา ขิงแห้ง ดปี ลี พริกไทย
-

๕. รสยาแก้ตามธาตุ (๑๑)

ธาตพุ ิการ อาการ

วาโยธาตุพิ การ ทม่ี อี าการอนั ทำ� ใหแ้ นน่ ทอ้ ง จกุ เสยี ด
ปถวธี าตพุ ิการ ฟอกอจุ จาระอนั ลามกใหส้ น้ิ โทษ ชำ� ระลำ� ไสซ้ ง่ึ เปน็ เมอื กมนั และปรเมหะทงั้ ปวง

ณ

ภาคผนวกที่ ๓ : ตวั อยา่ งขอ้ มูลตำ� รับยาไทย (Traditional Thai Medicine Profile)

๖. ขอ้ บง่ ใช้ (๑๘)

ข้อบ่งใชต้ ามแนวทางแพทยแ์ ผนไทย ขอ้ บ่งใชต้ ามแนวทางแพทยแ์ ผนปัจจบุ ัน

ใช้ส�ำหรับฟอกอุจจาระอันลามกให้สน้ิ โทษ ช�ำระล�ำไสซ้ ง่ึ อาการแสดงทางระบบทางเดนิ อาหาร (Gastrointestinal)
เป็นเมือกมนั และปรเมหะทง้ั ปวง ใชส้ ำ� หรบั เปน็ ยาถา่ ยของเสยี กำ� จดั ของเสยี ทคี่ า้ งใน
รา่ งกาย ออกทางอจุ จาระและปสั สาวะ

๗. รปู แบบยา (๕)
- ทำ� เปน็ จลุ และประสมกนั เขา้ บดเปน็ เนอ้ื มะกรดู ปน้ั แทง่ ไว้

๘. วิธีการใช้ (๘)
- ละลายนำ�้ สม้ มะขามเปยี ก และ ใหร้ บั ประทานหนกั ๑ สลงึ

๙. ขอ้ พึงระวงั (๑๑)
จากต�ำรับยาไม่มีระบุข้อพึงระวังในต�ำรับที่ชัดเจน จึงพิจารณาจากยารสประธาน ๓ รสในต�ำรับ

อันได้แก่ ยารสร้อน แพทย์จึงต้องวางยาด้วยความระมัดระวัง หากใช้ยาน้ีเพียงต�ำรับเดียวติดต่อกันเป็น
เวลานาน จะทำ� ใหธ้ าตุไฟลดลง และต่อมาอาจกระต้นุ การทำ� งานของตบั ที่อวยั วะหลกั ในการรบั ผดิ ชอบ
ต่อธาตไุ ฟต้องท�ำงานเพ่ิมขน้ึ อาจไม่เกดิ ผลดตี ่ออาการและโรคมะเร็งตับ
๑๐. ข้อมูลเพิ่มเติม (๑๒)

มีผลดำ� เนนิ การวิจัย โดยสถาบนั วิจัยการแพทย์แผนไทย ไดท้ �ำการวจิ ัยศึกษาการควบคมุ มาตรฐาน
วัตถุดิบสมุนไพรฤทธิ์ยับยั้งเซลล์มะเร็งในหลอดทดลอง พิษวิทยา และการติดตามผลการรักษาโรคมะเร็ง
ตบั ดว้ ยยาเบญจอำ� มฤตย์ตามศาสตร์การแพทยแ์ ผนไทย เป็นการศึกษากอ่ นคลนิ กิ (Pre-clinical trials)
ของตำ� รบั ยาเบญจอำ� มฤตย์ ทง้ั เรอื่ งการควบคมุ คณุ ภาพวตั ถดุ บิ สมนุ ไพร การทดสอบฤทธยิ์ บั ยง้ั เซลลม์ ะเรง็
การศกึ ษาความเปน็ พษิ ของตำ� รบั ทงั้ ฤทธเ์ิ ฉยี บพลนั และเรอื้ รงั และการตดิ ตามการใชย้ ารกั ษาผปู้ ว่ ยมะเรง็
ตบั ตามศาสตรก์ ารแพทยแ์ ผนไทย ในโรงพยาบาลสงั กดั กระทรวงสาธารณสขุ ๗ แหง่ พบวา่ ผลการตดิ ตาม
ผลการรักษาโรคมะเร็งตับโดยการใช้ยาเบญจอ�ำมฤตย์ตามศาสตร์การแพทย์แผนไทย ในผู้ป่วยจ�ำนวน
๘๙ ราย พบว่า ผู้ปว่ ยส่วนใหญ่ท่มี าติดตามการรักษาอย่างต่อเนื่อง (เดอื นที่ ๑ จำ� นวน ๘๙ ราย, เดือนที่
๕ จ�ำนวน ๑๒ ราย, เดือนที่ ๗ จำ� นวน ๕ ราย, และเดอื นท่ี ๑๓ จ�ำนวน ๒ ราย) มีคณุ ภาพชีวิตท่ดี ขี ึ้น
(มีความสุขสบายขึ้น อาการอืดแน่นท้องและอาการท้องผูกลดลง ผู้ป่วยสามารถรับประทานอาหารรวม
ทั้งนอนหลบั ไดด้ ีข้ึน) และนอกจากนน้ั ไม่พบอาการไมพ่ งึ ประสงคท์ ร่ี ุนแรงในผู้ปว่ ยทุกราย

ด

ภาคผนวกที่ ๓ : ตวั อย่างขอ้ มลู ตำ� รบั ยาไทย (Traditional Thai Medicine Profile)

๑๑. เอกสารอา้ งอิง
๑. ราชบณั ฑติ ยสถาน. (๒๕๔๖). พจนานกุ รมฉบบั ราชบณั ฑติ ยสถาน พ.ศ.๒๕๔๒. พมิ พค์ รงั้ ที่ ๑.
กรงุ เทพฯ: นานมบี คุ๊ สพ์ บั บลเิ คชน่ั ส.์
๒. พงศต์ ะวนั แสงสวา่ ง. ศนู ยส์ ารสนเทศ ราชบณั ฑติ ยสถาน พจนานกุ รมฉบบั ราชบณั ฑติ ยสถาน พ.ศ.
๒๕๕๔. [ออนไลน]์ : แหลง่ ทม่ี า www.royin.go.th/dictionary/ [๕ กนั ยายน ๒๕๕๙]
๓. แพทยศ์ าสตรส์ งเคราะห์ : ภมู ปิ ญั ญาทางการแพทยแ์ ละมรดกทางวรรณกรรมของชาต.ิ กรงุ เทพฯ
: สถาบนั ภาษาไทย กรมวชิ าการ กระทรวงศกึ ษาธกิ าร, ๒๕๔๒.
๔. กองการประกอบโรคศิลปะ ส�ำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข. (๒๕๔๐ข). ต�ำราแพทย์
แผนโบราณทว่ั ไป สาขา เวชกรรม เลม่ ๒. กรงุ เทพฯ: ม.ป.พ.
๕. พศิ ณปุ ระสาตรเวช, พระยา. (๒๔๕๑ข). แพทยศ์ าสตรส์ งเคราะห์ เลม่ ๒. กรงุ เทพฯ: ศภุ การจำ� รญู .
๖. คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ ฉบับใบลาน (ต�ำราพระโอสถพระนารายณ์). (๒๕๕๕). ชุดต�ำรา
ภมู ปิ ญั ญาการแพทยแ์ ผนไทย ฉบบั อนรุ กั ษ์ . นนทบรุ :ี โรงพมิ พอ์ งคก์ ารสงเคราะหท์ หารผา่ นศกึ
ในพระบรมราชูปถัมย์
๗. กองการประกอบโรคศลิ ปะ สำ� นกั งานปลดั กระทรวงสาธารณสขุ . (๒๕๔๐ก). ตำ� ราแพทยแ์ ผน
โบราณทวั่ ไป สาขา เวชกรรม เลม่ ๑. กรงุ เทพฯ: ม.ป.พ.
๘. พศิ ณปุ ระสาตรเวช, พระยา. (๒๔๕๑ข). แพทยศ์ าสตรส์ งเคราะห์ เลม่ ๑. กรงุ เทพฯ: ศภุ การจำ� รญู .
๙. คณะกรรมการกลมุ่ ผลติ ชดุ วชิ าเภสชั กรรมไทย (๒๕๕๕). เอกสารการสอนชดุ วชิ าเภสชั กรรมแผน
ไทย หนว่ ยท่ี ๑-๔. มหาวทิ ยาลยั สโุ ขทยั ธรรมมาธริ าช นนทบรุ :ี โรงพมิ พม์ หาวทิ ยาลยั สโุ ขทยั
ธรรม มาธริ าช.
๑๐. กองการประกอบโรคศลิ ปะ สำ� นกั งานปลดั กระทรวงสาธารณสขุ . (๒๕๔๐ข). ตำ� ราแพทยแ์ ผน
โบราณทว่ั ไป สาขาเภสชั กรรม. กรงุ เทพฯ: ม.ป.พ.
๑๑. ชยนั ต์ พเิ ชยี รสนุ ทร และวเิ ชยี ร จรี วงศ.์ (๒๕๕๖). คมู่ อื เภสชั กรรมแผนไทย เลม่ ๕: คณาเภสชั .
พมิ พค์ รงั้ ที่ ๓. กรงุ เทพฯ: อมรนิ ทรพ์ รน้ิ ตงิ้ แอนดพ์ บั ลชิ ชง่ิ .
๑๒. Panyaphu D., Worakunphanich W., Teerachaisakal M., and et al. (2016). Quality
Control of Raw Materials, In vitro Anti-cancer Cells and Cytotoxicity Activities, and
the Monitoring of Traditional Treatment of Bencha-ammarit Recipe in Liver Cancer
Patients., Thailand Research Expo 2016.

ต