KM การจัดการความรู้ด้านทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมภูมิปัญญาท้องถิ่น เรื่องลายเสื่อกกจันทบูรของวิสาหกิจชุมชนกลุ่มเสื่อบ้านท่าแฉลบ

ก

คาํ นํา
หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนิกสฉ์ บับนีเปนสว่ นหนึงของการ
จัดการความรดู้ ้านทาํ นบุ าํ รงุ ศิลปวัฒนธรรมภมู ปิ ญญาทอ้ ง
ถนิ โดยเนือหาจะเกียวข้องกบั ทมี า ขันตอน ลายเสอื และ
ผลติ ภณั ฑ์ ของการทอเสอื โดยวิสาหกจิ ชุมชนกลุ่มเสือบา้ น
ทา่ แฉลบ
ขอขอบพระคณุ วิสาหกิจชมุ ชนกลุม่ เสือบ้านท่าแฉลบ
ทไี ดก้ รณุ าสละเวลาในการใหอ้ งค์ความรู้ แนะนํา และสาธติ
วธิ กี ารเกียวกบั การทอเสือใหค้ ณะผูจ้ ัดทําได้รวบรวมขอ้ มลู
เพือจัดทาํ หนงั สืออเิ ลก็ ทรอนิกส์ฉบับนีขึน

คณะผ้จู ัดทาํ

ข

สารบญั

เรือง                                                                หนา้
คํานํ า…………….....................……………………ก
สารบัญ………………………………………..……….ข
ทีมาของการทอเสือ..........……………….……….1
ขนั ตอนการทอเสอื …….....………………………..4
วิธีการทอลายเสอื กก……………………....………19
ลายเสือต่าง ๆ……….............................…….25  
ภาพการลงพืนท…ี …….............…….…………..44
ผลติ ภณั ฑจ์ ากเสอื กก…………….….....………..48
บรรณานกุ รม…………….….................………..57
ควิ อาร์โคด้ ชมวดิ ิโอ……………............………..58

1

ทีมาของการทอเสอื
วสิ าหกจิ ชุมชน

กลมุ่ เสอื บา้ นท่าแฉลบ

ทมี าของการทอเสอื กลุ่มวิสาหกจิ 2
ชุมชนกล่มุ เสอื บา้ นทา่ แฉลบ

เสือจนั ทบูรสบื ทอด

ความรู้มาจากชาวญวน

เมอื ครงั อพยพมาตงั

ถนิ ฐานในไทย และ

เปนกลุ่มทเี ขา้ มาอยู่

บริเวณจงั หวัดจันทบุรี

....

ชาวญวนพบเหน็ ต้นกกมอี ยโู่ ดยทวั ไป จงึ นําไปทอเสอื และนําเสอื ทีทอไดม้ า
แลกกกทงั กลมุ่ ชาวญวนและแม่ชีญวนทนี ับถือศาสนาครสิ ต์นิกายคาทอลกิ ไดน้ ํา
วิธีการทอเสือกกมาฝกสอนใหช้ าวบา้ นทอ ชาวบา้ นทอกกในยามวา่ งเว้นงานหลกั
ชาวบา้ นนําเสอื ทไี ด้จากชาวญวนทนี ํามาแลกกบั กก แลเสือทที อไดเ้ องไปจําหน่าย
เปนสนิ คา้ จนต่อมาถึงในชว่ งยุคของการทําพลอย ทาํ ใหก้ ารทอเสือกกทรุดโทรม
ลงไปชว่ งหนึง กระทงั ในราวป พ.ศ. 2493 – 2511 รวมเวลาประมาณ 18 ป เปน
ชว่ งเวลาทสี มเดจ็ พระนางเจา้ รําไพพรรณี พระบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระ
ปกเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ได้ทรงประทับอยู่ ณ วงั สวนบ้านแกว้ จันทบรุ ี ไดฟ้ นฟูการทอ
เสอื ใหก้ ลับมารุ่งเรอื งอกี ครงั และในปจจบุ นั การทอเสือจนั ทบรู ยงั คงมกี าร
สืบทอดในหลายชมุ ชนของจงั หวัดจันทบรุ ี เสือจันทบรู มชี อื เสยี งและทาํ รายได้สู่
จงั หวดั จนั ทบุรีด้วย

ทีมา (ต่อ).... 3

การทอเสอื ของกลุม่ วิสาหกิจชมุ ชน
กลุ่มเสอื บา้ นทา่ แฉลบนนั ในครัง
แรกเกิดจากการรวมตวั ของสมาชกิ
ทีประกอบอาชพี ทเี หมอื นกนั หรอื ที
มีเวลาวา่ งทตี รงกันและเปนผู้ทีได้
รบั การถา่ ยทอดความรู้เรืองเสือ
กก....... 

มีทักษะเรืองการปลกู กก  การเตรยี มกกและการทอเสอื กกเกดิ การ
รวมกลุ่มกนั เพอื ทีจะเพิมรายได้ให้กบั ตนเองและครอบครัว ใหส้ ูงขึน ดว้ ย
มคี วามต้องการทจี ะเปนการสืบทอดอาชพี และรักษาภูมปิ ญญาท้องถินของ
หมูบ่ ้านไว้เมอื เกดิ การรวมตวั กนั เปนวสิ าหกจิ ชุมชนแล้ว จึงมีการแปรรปู
เสือใหเ้ ปนผลิตภัณฑอ์ นื ๆเพือเพิมมลู ค่าใหก้ ับสินคา้ ทางกล่มุ ได้มีการคิด
และพัฒนาผลติ ภัณฑต์ ลอดเวลาเพอื ทีจะให้สินค้าตรงกบั ความต้องการ
ของลกู คา้ ซงึ บางครงั นันลูกค้ากจ็ ะเปนผู้เสนอรูปแบบสนิ ค้าทีตนตอ้ งการ
ใหท้ างกล่มุ ผลิตให้ทาํ ให้ผลติ ภณั ฑม์ ีรปู แบบทีทันสมยั และตรงกับความ
ตอ้ งการของลกู ค้าทาํ ใหส้ ามารถจําหน่ายไดร้ วดเรว็ ขึน ผลิตภณั ฑ์ใหม่ๆ
ทีทางกลุม่ คดิ ค้น เช่น ตะกรา้ ลายต้นสน และเสือตะไครห้ อมเปนตน้

4

ขันตอนการทําเสอื
วสิ าหกจิ ชมุ ชน

กลุ่มเสือบ้านท่าแฉลบ

5
การปลูกตน้ กก

6

การปลกู ตน้ กก

มวี ธิ กี ารปลกู ได้ 2 วิธี คือ
ใช้หัวกกและใชห้ น่อกกปลกู

1.การใช้หัวกกปลูกขุดหัวกก
ทีเกบ็ เกยี วไปแลว้ นํามาตดั เปน
ท่อนๆ เมอื เตรียมดนิ เรยี บร้อย
แล้วจงึ นําหวั กกแตล่ ะทอ่ นวางให้
หัวกกจมดินครึงหัวเว้นระยะหา่ ง
กนั ประมาณ 1 ฟุต

2.การใช้หน่อกกปลกู หลังจากการเพาะชํา
หน่อกกและตัดเปนท่อนๆแล้วนําไปปลูกในดนิ ที
เตรยี มไว้ปกหัวหน่อลงไปในดินเว้นระยะหา่ ง
ประมาณ 1 ฟุตปลกู เปนแถวเหมอื นปลูกข้าว

7
การตดั ตน้ กก

8

การตัดต้นกก

เมือต้นกกเจริญเตม็ ทีจะมี
ความยาวทสี ุดประมาณ 2
เมตร 20 เซนตเิ มตร ในช่วง
นีจะไม่กกั นําให้อย่ใู นพนื ดิน
ปลอ่ ยให้นําแหง้ เพือสะดวกใน
การตดั ต้นกก

การเกบ็ เกียวก็ใช้เคียว
เกียวต้นกกโดยมอื หนึงถอื
เคยี วเกยี วเหนือระดับพืนดิน
เลก็ นอ้ ยอีกมือหนึงโอบรดั ต้น
กกตน้ กกทีถูกตัดออกแลว้ นํา
ไปกองไวใ้ หโ้ คนเสมอกนั

9
การแยกกก

10

การแยกกก

ในการคดั ขนาดกกนนั
จะทาํ การคดั แยกกกทมี ี
ขนาดเทา่ กนั มากองรวม
กันไว้ตามขนาดด่างๆ โดย
การกาํ ยอดกกไว้แลว้ สลัด
ให้กกทสี นั กว่าหลดุ ออกมา
แล้วเก็บรวบรวมกกทสี ลัด
หลุดออกมารวมกันใหม่
แล้วสลัดไปเรอื ยๆ

จนกวา่ จะหมด ซงึ จะไดก้ กขนาดตา่ งกัน  
หลงั จากนันจงึ ตดั ยอดกกสว่ นทเี ปนดอก
ทงิ ไป เหลอื ไว้เฉพาะสว่ นของลาํ ต้น
เตรยี มนําไปจกั กก

11
การจักกก

12

การจักกก

ทําการผา่ กกออกเปน
เสยี ว ๆ ให้มขี นาดเท่า ๆ
กัน แล้วขดู เอาไส้ในออก
จํานวนเสียวต่อต้นกกหนึง
ตน้ จะมากหรือนอ้ ยจะไม่
เท่ากันขึนอยู่กับขนาดเส้น
ผ่าศูนย์กลางของต้นกก ถ้า
ลําตน้ มีขนาดโตก็จะได้
4 - 6 เสยี ว   

สมาชกิ กล่มุ วิสาหกิจ
ชมุ ชนกลุม่ เสือบ้านทา่
แฉลบสามารถจกั กกได้
ละเอียดมากกว่าทําให้ได้
เสอื ทีประณีตและไดร้ าคา
แพงกวา่ เสอื กกอนื ๆ

13
การตากกก

14

การตากกก

นําต้นกกขดู ไส้ออก
แล้วไปผึงแดด ใหแ้ หง้ ประ
มาณ 3-5 วัน เส้นกกจะม้วน
ตวั เอาผิวด้านนอกออกทําให้
ดูเปนมนั เรียบ สีออกขาว

15

การยอ้ มสกี ก

16

การยอ้ มสีกก

เปนการนําสเี คมีมาใสล่ ง
บนกกทตี ้มในนําร้อนเพอื ให้
มีสีต่าง ๆ สีสดใส การตม้ ใน
นําทีเดอื ดจดั จะทาํ ให้สตี ิด
อยา่ งเสมอกันและทนทาน
โดยเมอื ย้อมออกมาเปนสที ี
คลา้ ยคลึงวสั ดธุ รรมชาติ

17
การตากกกหลังยอ้ มสี

18

การตากกกหลังยอ้ มสี

ตากกกทีย้อมสีแล้วให้
แหง้ สนิท โดยเรียงการตาก
ดังในรปู เพอื นําไปใชใ้ นขนั
ตอนตอ่ ไปคือ การทอเสือ

19

วธิ กี ารทอลายเสือกกของ
กลมุ่ วสิ าหกิจชุมชน
กลุ่มเสือบา้ นท่าแฉลบ

20

การทอลายเสือกกจันทบูรเปนความคิด ความรู้
ภมู ปิ ญญาทมี ีอยตู่ ามวถิ ชี วี ิตและวฒั นธรรมเดิมของ
ชุมชนบ้านท่าแฉลบ ซึงได้รบั การถ่ายทอดผสมผสาน
กับวิถชี วี ิตและสิงแวดล้อมทางวฒั นธรรมมาประดษิ ฐ์
ใหไ้ ด้ผนื เสือกกทปี ระณีต มลี วดลายหลากหลายและ
ดงามซงึ เปนลวดลายดงั เดมิ ของเสอื กกจันทบรู และมี
การนําเทคนิควธิ ีมาแลกเปลยี นกันในกลุ่มสมาชกิ

แลกเปลียนกับสมาชิกภายนอก
กล่มุ  อกี ทังนําเทคโนโลยงี า่ ยๆ
นํามาพฒั นาการทอเสอื กกจนั
ทบูรให้ได้ผืนเสือกกทีประณีต มี
ลวดลายหลากหลายและงดงาม
ซึงเปนลวดลายดงั เดมิ ของเสือกก
จันทบูร แตม่ ีสีสันสวยงาม มีเส้น
กกทมี ีคณุ ภาพอกี ทงั   การทอเสือ
ของกลุ่มเสอื บ้านท่าแฉลบยังมี
การพฒั นาลายเสอื กกตามที
ลกู ค้านําเสนอหรอื ให้แนวคิดมา
ทาํ ใหม้ ีลายเสอื กกทนั สมยั

21

เครืองทอวางราบ
กบั พนื เพอื ความสะดวก

22

เครืองทอยกสูงเพอื ใชง้ านแบบ
นังเกา้ อีเพือรักษาสขุ ภาพ

23

ลกั ษณะการทอ
แบบเดียวและแบบคู่

24

เสน้ ปอทาํ เปน
เส้นยืนใหก้ ับเสอื

ลายเสอื ตา่ ง ๆ 25
ของวิสาหกิจชุมชน
กลมุ่ เสือบา้ นท่าแฉลบ

26

ลายสายนําจนั ทบรู

27

ลายเชงิ กระได

28

ลายโกเมน

29

ลายรางรถไฟจนั ทบรู

30

ลายราํ ไพจนั ทบรู

31

ลายคลนื ขนมเปยกปูน

32

ลายขา้ วหลามตดั

33

ลายหยดนํ า

34

ลายหยดนํ า

35

ลายดอกเล็บมอื นาง

36

ลายรางรถไฟ

37

ลายตวั หนอนเดยี ว

38

ลายตวั หนอนคู่

39

ลายกลีบบวั

40

ลายลูกโซ่

41

ลายดอกมะขาม

42

ลายเมด็ ข้าวสาร

43

ลายจวั สองชนั

44

คณะจัดทาํ การจัดการความรู้
ลงพนื ทีรับความรจู้ าก
สมาชิกวสิ าหกิจชมุ ชน
กลุ่มเสือบา้ นท่าแฉลบ

45

46

47