การงานอาชีพ ม.3 หน่วย1_การขยายพันธุ์พืช

1หน่วยการเรียนรู้ท่ี

การขยายพันธพุ์ ืช

ตัวชีว้ ดั
• อภปิ รายขน้ั ตอนการทางานท่ีมปี ระสิทธภิ าพ (ง 1.1 ม.3/1)
• ใชท้ ักษะในการทางานรว่ มกนั อย่างมีคณุ ธรรม (ง 1.1 ม.3/2)
• อภิปรายการทางานโดยใช้ทกั ษะการจัดการ เพ่อื การประหยัดพลงั งาน ทรพั ยากร และส่งิ แวดล้อม (ง 1.1 ม.3/3)

หากต้องการขยายพันธพ์ุ ืช 1 ชนิด

จะเลอื กขยายพันธพุ์ ชื ชนิดใด เพราะเหตุใด
และมีวธิ กี ารขยายพนั ธ์พุ ชื อยา่ งไร

ความสาคญั ของการขยายพนั ธพ์ุ ชื

ดารงเผ่าพนั ธ์ุ สรา้ งพชื พันธใุ์ หม่ เสรมิ สร้างอาชพี ลดตน้ ทนุ การผลติ เกดิ การพฒั นานวตั กรรม

พชื ยังคงรกั ษาลักษณะ การขยายพนั ธ์ุพืชอาจทาให้ ช่วยกระตุ้นเศรษฐกจิ เกษตรกรมคี วามสามารถ นาเทคโนโลยที ี่ทนั สมัย
คุณภาพ และคุณสมบตั ิที่ดี พชื เกิดการกลายพนั ธไ์ุ ด้ เกษตรกรเกิดรายได้ ในการขยายพนั ธ์พุ ืช มาประยุกต์ใช้ในการ
ใหค้ งอยู่เหมือนตน้ พันธเุ์ ดมิ และอาจไดพ้ ืชพนั ธ์ุใหม่ ลดปัญหาการว่างงาน ด้วยวิธกี ารตา่ ง ๆ ได้ ขยายพนั ธุพ์ ชื ใหม้ ีความ
ท่ีมีลกั ษณะดกี ว่าเดิม เศรษฐกจิ เตบิ โตอยา่ งต่อเนอื่ ง ดว้ ยตนเอง สะดวกรวดเร็วยิง่ ข้นึ
ทกุ ประการ

หลกั การขยายพันธ์ุพชื

รอบรู้ เขา้ ใจ ปลอดภัย ฝึกฝนจนชานาญ ทันตอ่ การเปล่ยี นแปลง

รเู้ ก่ียวกบั โครงสรา้ ง ศึกษาขัน้ ตอนและ เลอื กใชอ้ ุปกรณ์ สังเกต ตดิ ตาม ควบคุม นานวัตกรรม หรือ
ภายในของพืช วิธกี ารขยายพันธ์พุ ชื เคร่ืองมือ เครื่องใช้ ดแู ลต้นพืชอยา่ งใกล้ชิด เทคโนโลยีมาใชใ้ นการ
ในลกั ษณะต่าง ๆ ในการขยายพันธุ์พืชได้ เพอ่ื ให้ตน้ พืชมคี วาม ขยายพันธ์ุพืช เพอ่ื ใหไ้ ด้
ลกั ษณะการเจรญิ เตบิ โต อย่างละเอยี ด เพอ่ื จะได้ ถกู ตอ้ ง เหมาะสม และ แขง็ แรง สมบรู ณ์ และ ตน้ พืชปรมิ าณมาก
เพือ่ จะไดเ้ ลอื กกง่ิ พันธุ์ ขยายพนั ธ์ุพชื ได้อยา่ ง เกิดความปลอดภัย ฝกึ ฝนเปน็ ประจาจนเกดิ ท่มี ีความแข็งแรงและ
ท่สี มบูรณ์ แข็งแรง ถูกต้องและถูกวิธี ในขณะปฏบิ ัตงิ าน
ความชานาญ ปราศจากโรค
และปราศจากโรค

ประเภทของการขยายพนั ธุพ์ ชื

เมล็ดท่ีได้เกิดจากการผสมเกสร การนาชิ้นส่วนต่างๆ ของพืชมา
จากละอองเกสรตัวผู้ผสมกับไข่อ่อน ทาให้เกิดเป็นพืชต้นใหม่ ต้องใช้
ในรังไข่ของเกสรตัวเมียและพัฒนา เทคนิค ทักษะ ประสบการณ์สูง การ
เปน็ เมลด็ ที่ใชใ้ นการสบื พันธุ์ ขยายพันธุจ์ งึ จะประสบความสาเร็จ

ขอ้ ดี ขอ้ เสยี ข้อดี ข้อเสีย

❑ มรี ากแกว้ ทแี่ ขง็ แรง ❑ ใหผ้ ลผลติ ช้า ใชเ้ วลาดแู ลนาน ❑ ใหผ้ ลผลติ รวดเร็ว ❑ การปฏบิ ัตงิ านมีหลายข้นั ตอน

❑ ทนตอ่ โรคและแมลง ❑ ผลผลิตนอ้ ย มกั กลายพนั ธไ์ุ ป ❑ ควบคมุ ขนาดและความสงู ได้ ❑ ตอ้ งใช้ทักษะและประสบการณส์ ูง

❑ ขยายพันธไุ์ ด้ทกุ ฤดูกาล ในทางทด่ี ้อยกว่าต้นแม่พนั ธุ์ ❑ ลกั ษณะตรงตามพนั ธ์ุแมท่ กุ ประการ ❑ ไม่มีรากแกว้ ทาให้หกั โคน่ ล้มไดง้ า่ ย

❑ เมลด็ มีขนาดเลก็ ไม่แหง้ ตายเรว็ ❑ ต้นสูงใหญ่ ไมส่ ะดวกต่อการ ❑ เลอื กปลูกตน้ พืชทมี่ ขี นาดเท่ากนั ❑ มกั ตดิ โรคจากตน้ แม่พนั ธุท์ ีเ่ ปน็ โรค

❑ สะดวก รวดเรว็ ได้พชื จานวนมาก เก็บเกยี่ วและการดแู ล อยา่ งสม่าเสมอ ❑ มีขนาดใหญ่ ไม่สะดวกในการขนสง่

การขยายพนั ธพ์ุ ืชด้วยเมล็ด

การขยายพนั ธพ์ุ ชื โดยอาศัยการผสมพนั ธ์พุ ชื เป็นวธิ ีทที่ าไดง้ า่ ย ไดพ้ ืชต้นใหมจ่ านวนมาก
หากเลอื กใช้เมลด็ พันธุแ์ ทท้ ส่ี มบรู ณม์ าเพาะ เพือ่ ใหเ้ กดิ เป็นพชื ตน้ ใหม่ท่ีเรยี กว่า “ตน้ กล้า”

นิยมใช้กบั การเพาะปลูกไมด้ อก ไม้ประดับ และพืชผกั สวนครัว

เพาะลงในแปลงเพาะ เพาะลงในภาชนะ

ตน้ ออ่ นใต้ใบเลย้ี ง ราก การเปลย่ี นแปลงของเมล็ด ใบแท้
(Hypocotyl) (Radicle) (Foliage leaf)

ใบเลี้ยง (Cotyledon) ใบเล้ียง ใบเลี้ยง
เปลือกเมล็ด (Seed coat)
ใบเลย้ี ง

ต้นออ่ นใตใ้ บเล้ียง

เปลอื กเมล็ด ตน้ อ่อนใต้ใบเลีย้ ง ใบแท้

ราก ราก

ปจั จัยที่มผี ลตอ่ การงอกของเมล็ด

น้า แสง อุณหภูมิ อากาศ

ทาใหเ้ ปลือกหุ้มเมลด็ ออ่ นตวั ลง เมอ่ื หวา่ นเมล็ดแลว้ ต้องกลบ เร่งการงอกของเมล็ด สง่ ผลตอ่ การหายใจของเมล็ด
ละลายอาหารที่สะสมในเมล็ด เนือ่ งจากในช่วงนีพ้ ืช พชื ในเขตหนาว อุณหภูมิ โดยเฉพาะการเพาะเมลด็ ท่ีมี
ทาใหเ้ กิดกระบวนการทาง ทเ่ี หมาะสม คือ 5-25°C ไขมนั มาก การหยอดเมล็ดใน
ไม่ต้องการแสง แต่เมื่ออยู่ พชื ในเขตร้อน อุณหภมู ิ วสั ดุเพาะทีอ่ ากาศถ่ายเทไมด่ ี
ชีวเคมี ส่งผลให้ต้นออ่ น ในระยะตน้ กลา้ พชื จะต้องการ ที่เหมาะสม คอื 25-35°C จะยบั ยงั้ การงอกของเมล็ด
ในเมลด็ เจริญเติบโต
แสงท่พี อเหมาะ

ตวั อยา่ งการขยายพันธ์ุพชื ดว้ ยเมล็ด (เพาะลงในภาชนะ)

1 ภาชนะสาหรบั เพาะเมลด็ เลือกให้เหมาะสมกบั ขนาดของเมล็ดและปรมิ าณทต่ี ้องการ ถาดปลูก

แกว้ พลาสตกิ กระถางพลาสติก ตะกรา้ พลาสตกิ

2 การนาวัสดุเพาะเมล็ดใสล่ งในภาชนะ การเพาะเมล็ดลงในถาดเพาะ

1. ใส่วัสดุเพาะเมลด็ ต่ากว่าภาชนะประมาณ 1 นิว้ บรรจุวัสดุเพาะลงในหลุมใหพ้ อดีกับขอบ
2. ปรบั หน้าวสั ดเุ พาะเมล็ดให้เรียบ

วัสดเุ พาะเมล็ด วสั ดุเพาะเมลด็ วัสดเุ พาะเมล็ด

3 หวา่ นเมลด็ /โรยเมลด็ /การหยอดลงในหลมุ Step 2
โรยวสั ดุเพาะทบั หนาเป็น 2 เท่า
Step 1
หวา่ นเมล็ด ของเมลด็

ให้ทวั่

การเพาะในตะกร้าพลาสติก
1. ขดี เสน้ เปน็ แถวตามแนวยาวให้มีความลกึ ประมาณ

2 เทา่ ของเมลด็ แถวห่างกนั ประมาณ 1 นิ้ว
2. หยอดเมล็ดตามแนวยาวอย่าให้ซอ้ นทบั กัน
3. กลบเมล็ด

4 การรดน้าและการดูแลรกั ษาตน้ กล้า Step 2 นากระดาษมาปิดทบั และรดน้าตามอีกคร้ัง

เมลด็ ทีเ่ พาะในตะกรา้ พลาสตกิ

Step 1 รดนา้ ให้ชมุ่ ดว้ ยบัวรดนา้ แบบฝอยละเอยี ด

การรดนา้ เมลด็ ท่เี พาะถาดหลมุ เกบ็ ไวใ้ นโรงเรือน แสง 50% 3-7 วนั แรก
รดน้าใหช้ มุ่ ดว้ ยบวั รดน้าแบบฝอยละเอยี ด หมน่ั ดูแลวัสดุเพาะอย่าใหแ้ หง้ แสง 80% 7-14 วัน
เมื่อครบ 3–4 วัน ใหน้ ากระดาษ แสง 90% 21 วนั

ทปี่ ิดตะกร้าพลาสตกิ ออก

การขยายพนั ธุ์โดยใช้สว่ นต่าง ๆ ของพืช

การตดั ชา การตอนกิ่ง การทาบก่งิ

การตัดส่วนใดสว่ นหนง่ึ ของกิ่ง ลาตน้ ใบ ราก การทาใหก้ ิง่ เกิดรากใหมใ่ นขณะที่ติดอยู่กบั การขยายพนั ธุพ์ ชื เพ่ือให้ไดต้ ้นพันธ์ดุ ี
นามาแชไ่ ว้ในสภาพทเ่ี หมาะสม เพ่อื ใหเ้ กิด ตน้ แม่พันธ์ุ เมอ่ื ตดั ไปปลกู จะได้ต้นพืชใหม่ โดยกงิ่ พันธุท์ ่ีดีจะทาหนา้ ทเ่ี ปน็ ลาต้น
ราก แตกยอด พัฒนาเป็นพืชตน้ ใหม่ทีม่ ี ของพชื ต้นใหม่ ส่วนต้นตอท่นี ามาทาบ
ทม่ี ีลักษณะเหมือนต้นแมท่ กุ ประการ ตดิ กบั กง่ิ จะทาหนา้ ท่เี ปน็ ระบบราก
ลกั ษณะเหมือนต้นแมท่ กุ ประการ แต่ระบบรากไมแ่ ขง็ แรง เพราะไมม่ ีรากแก้ว

การตดิ ตา การตอ่ ก่ิง การแบง่ และแยก การเพาะเลยี้ งเน้ือเยอื่

การนาตาของพืชซึ่งเปน็ กิง่ พันธด์ุ ี การนากิง่ พันธ์ุดีทีม่ ตี ามากกว่า 1 ตา การขยายพนั ธุ์พชื พวกทีม่ ลี าต้น การใช้เทคโนโลยชี ีวภาพในการ
ตาเดยี วมาติดกับพืชอกี ต้นหนึ่ง มาต่อบนตน้ ตอ เพอ่ื ใหเ้ นือ้ เยอ่ื เจรญิ แปลกปลอม เพอ่ื ใหไ้ ดพ้ ชื ต้นใหม่ ขยายพันธพุ์ ืชในสภาพปลอดเชื้อใหไ้ ด้
ซ่งึ ทาหนา้ ที่เปน็ ต้นตอ เพอื่ ให้ตา ท้งั สองเชอ่ื มประสานเป็นต้นเดยี วกนั
เจริญเติบโตและทาหนา้ ทเี่ ปน็ เปน็ การขยายพันธ์ุพชื ท่ีนยิ มอยา่ ง โดยทาการขยายพันธ์กุ ่อน ปรมิ าณมากในระยะเวลาอนั ส้ัน
ระบบยอด สว่ นตน้ ตอจะทาหนา้ ที่ แพร่หลาย ซึง่ ได้ผลดีกบั พชื บางชนิด การออกราก พชื ทท่ี าการ โดยเพาะเล้ียงชิน้ สว่ นตา่ ง ๆ ของพชื
ขยายพนั ธดุ์ ว้ ยวธิ ีนี้จะใช้สว่ น บนอาหารสังเคราะห์ จะได้ตน้ พืช
เป็นระบบราก เทา่ น้ัน เชน่ ชบา โกสน ของลาตน้ เหง้า หน่อ จกุ และไหล ในปรมิ าณมาก แตม่ คี ่าใชจ้ า่ ยสงู

ตัวอย่างการขยายพนั ธุด์ ว้ ยวิธีการตอนก่ิง

ต้นกุหลาบ ช่อื สามัญ : Rose ลกั ษณะทัว่ ไป : ไมด้ อกประเภทพมุ่ -ผลัดใบ
วสั ดุ-อุปกรณ์ ชื่อวทิ ยาศาสตร์ : Rosa hybrida มที ั้งลาต้นตั้งตรงและเลื้อย มี 2 เพศ ในดอก
วงศ์ : Rosaceae เดียวกัน มีทั้งชั้นเดียวและซ้อน ใบสเี ขียวเข้ม
ถิ่นกาเนิด : ประเทศแถบเอเชีย เช่น การขยายพนั ธุ์ : ทาไดห้ ลายวธิ ี เช่น ใช้เมลด็
อินเดีย คาบสมุทรอาระเบีย ตัดชา ตอนกงิ่ ตดิ ตา ต่อก่งิ เพาะเลย้ี งเนอื้ เยอ่ื

มีดบาง เชือก หรือลวด ตมุ้ ตอน กรรไกรตัดแตง่ กงิ่

ข้อดี ❑ พชื ตน้ ใหมท่ ี่เกิดขนึ้ ไมก่ ลายพนั ธ์ุ ข้อเสีย ❑ อาจทาใหส้ นิ้ เปลอื งกง่ิ จากตน้ พนั ธ์ุดี
❑ มีทรงพุ่มขนาดเล็ก สะดวกต่อการดูแล ❑ ไม่มรี ะบบรากแก้ว ทาให้ต้นโค่นลม้ ไดง้ า่ ย

❑ ทาไดง้ า่ ย สะดวก รวดเร็ว และได้ผลผลิตเรว็ ❑ จานวนน้อยกว่าเมอ่ื เปรยี บเทยี บกับการตัดชา

ตัวอยา่ งการขยายพนั ธุ์ด้วยวิธีการตอนกิ่ง

เลือกกิ่งตน้ กหุ ลาบทีแ่ ก่ ตาแหน่งรอยควน่ั กรดี ระหว่างควั่นด้านบนและลา่ ง

ควั่นรอบกิง่ กุหลาบ 2 รอย

แกะเปลือกท่กี รดี ออก ใชม้ ดี ขดู เยือ่ เจริญจากบนลงลา่ ง ทาฮอร์โมนบรเิ วณรอยกรดี บนก่งิ

ผา่ ตุ้มตอนตามยาว ใชต้ ุม้ ตอนหุ้มรอยควัน่ มัดหัวท้ายให้แนน่ เมอื่ กิง่ ตอนออกรากและแข็งแรงดีแลว้ จงึ ตัดไปปลูก



หากต้องการขยายพันธพ์ุ ืช 1 ชนิด

จะเลอื กขยายพันธพุ์ ชื ชนิดใด เพราะเหตุใด
และมีวธิ กี ารขยายพนั ธ์พุ ชื อยา่ งไร

พืชทตี่ อ้ งการขยายพันธ์ุ : ตน้ มะลลิ า
เหตผุ ลท่เี ลอื ก : เปน็ ไม้ดอกท่มี กี ลน่ิ หอม ปลกู ง่าย และสามารถขยายพนั ธ์ุ
ไดง้ ่าย ดอกตมู สามารถนาไปจาหนา่ ย เพื่อสรา้ งรายได้ใหแ้ กค่ รอบครวั

ขน้ั ตอนการขยายพนั ธ์ุตน้ มะลิลาดว้ ยวิธกี ารตดั ชา

ชือ่ สามญั : Arabian jasmine ลกั ษณะทัว่ ไป : เปน็ ไมพ้ ่มุ รอเลอ้ื ย (ไมพ้ ุม่ ก่งึ ไมเ้ ถา)
ชือ่ วทิ ยาศาสตร์ : Jasminum sambac (L.) Aiton ลาตน้ มขี นาดเลก็ สูงประมาณ 1-3 เมตร
วงศ์ : Oleaceae ฤดกู าลออกดอก : ออกดอกตลอดทั้งปี แตจ่ ะออก
ถ่นิ กาเนดิ : ในเขตรอ้ นและเขตกึง่ รอ้ น เช่น ทวปี เอเชยี ดอกน้อยในช่วงฤดหู นาว
ทวปี แอฟรกิ า

ขนั้ ตอนการขยายพนั ธ์ุตน้ มะลิลาด้วยวิธกี ารตัดชา

วัสดุ อุปกรณท์ ี่ใช้ วสั ดุเพาะชา

❑ มีดบาง หรือมีดทีใ่ ชส้ าหรบั ขยายพนั ธ์พุ ืช ❑ ใช้ทรายผสมข้ีเถา้ แกลบในอตั ราสว่ น 1:1
❑ ดิน/ขยุ มะพรา้ ว/ทราย/ข้ีเถา้ แกลบ/ฮอรโ์ มนเรง่ ราก/ปยุ๋ คอก ❑ บรรจลุ งในตะกร้าพลาสติกท่เี ตรียมไว้และรดน้าใหช้ ่มุ
❑ ตะกร้าพลาสตกิ /พลาสติก (สาหรบั คลมุ )/ถงุ

ขนั้ ตอนการขยายพนั ธตุ์ ้นมะลิลาดว้ ยวิธกี ารตดั ชา

การเตรยี มกิ่งพันธ์ุ

❑ กงิ่ กงึ่ อ่อนกง่ึ แก่ยาวประมาณ 4 นิว้ หรอื มขี ้ออย่างนอ้ ย 3 ขอ้
❑ ตดั ให้ชิดข้อ โดยเหลือใบคบู่ นสดุ 1 คู่
❑ ตดั ใบออกให้เหลือเพียง 1 ใบ เพ่ือลดการคายน้า
❑ หากตอ้ งการเรง่ รากให้ใชฮ้ อร์โมนช่วย เชน่ ใช้ IBA และ NAA ในอัตราสว่ น 1:1 ความเขม้ ข้น

4,500 ppm และนากงิ่ มะลลิ าไปจุ่มในฮอรโ์ มนท่เี ตรยี มไว้

ข้นั ตอนการขยายพันธุต์ น้ มะลลิ าดว้ ยวิธกี ารตดั ชา

การตัดชา

❑ นาก่ิงทเ่ี ตรยี มไวป้ ักชาลงในภาชนะ
❑ ปกั ชาเป็นแถว โดยแต่ละแถวหา่ งกนั ประมาณ 2 นว้ิ
❑ รดน้าและใส่ยากันการเกิดเช้อื รา เชน่ แคปแทน
❑ คลมุ ด้วยพลาสตกิ ใหม้ ดิ ชิด วางไวใ้ นท่ีร่ม หรือมแี สงแดดราไร
❑ ทิง้ ไว้ประมาณ 3 สปั ดาห์ กงิ่ มะลลิ าจะออกรากประมาณ 90%

ข้ันตอนการขยายพนั ธุ์ตน้ มะลลิ าดว้ ยวิธีการตดั ชา

การดแู ลหลังกิ่งออกราก

❑ นาไปเลีย้ งตอ่ ในถงุ 2x3 นิ้ว โดยใสด่ นิ ขุยมะพรา้ ว ปยุ๋ คอก ในอตั ราส่วน 3:1
❑ รดนา้ และดูแลจนกว่าตน้ มะลลิ าจะแขง็ แรง แล้วจงึ นาไปปลกู ตอ่ ไป