เรื่องที่ 3 การปฏิรูปประเทศสมัยรัชกาลที่ ๕

ประวัติศาสตรท์ ีเ่ กิดขึ้นในประเทศไทย

การปฏิรูปประเทศสมัยรชั กาลที่ ๕

นายอดุ ม เตสะ
ครชู านาญการ
ศนู ยก์ ารศึกษานอกระบบและการศกึ ษาตามอธั ยาศยั อาเภอหนองก่ี

เนอ้ื หาทเ่ี ก่ยี วข้องชวนศึกษา การปฏิรูปประเทศสมัยรชั กาลที่ ๕
การปฏริ ูปการปกครองในสมยั รัชกาลท่ี ๕
๑. การปฏริ ูปการปกครองในสมยั รัชกาลที่ ๕ แบ่งเปน็ ๒ ระยะคอื
การปรบปรุงการปกครองประเทศในตอนต้นรัชกาล ทรงต้ังสภาท่ีปรึกษาราชการแผ่นดิน หรือเรียกว่า “เคาน์
ซิล ออฟ สเตท” (Council of State) และสภาท่ีปรึกษาในพระองค์ หรือเรียกว่า “ปรีวี เคาน์ซิล” (Privy
Council) สภาท้ังสองนม้ี ีหน้าท่ีในการออกกฎหมายและยกเลิกกฎหมาย รวมท้ังยกเลิกประเพณีโบราณต่างๆ ท่ี
เห็นว่าไม่เหมาะสมกับสภาพสังคมในสมัยน้ัน ปรากฏว่าสภาท้ัง ๒ ดาเนินงานไปได้ไม่นาน ก็ต้องหยุดชะงัก
เพราะเกิดเหตุการณ์ร้ายแรงท่ีเรียกว่า“วิกฤตการณ์วังหน้า” (เป็นความขัดแย้งระหว่างพระบาทสมเด็จพระ
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ ซึ่งดารงตาแหน่งวังหน้า อันเนื่องมาจากความ
หวาดระแวงซึ่งกันและกันจนเกือบจะมีการประทะกันระหว่างกัน) ขึ้นในปลาย พ.ศ.๒๔๑๗ แต่ก็สามารถยุติลง
ได้
๒. การปฏิรูปการปกครองในช่วงหลัง รัชกาลที่ ๕ ทรงตระหนักถึงภยันตรายจากการแสวงหา
อาณานิคมของประเทศมหาอานาจตะวันตก และทรงเห็นว่าลักษณะการปกครองของไทยใช้มาแต่เดิมล้าสมัย
ไม่สอดคล้องกับความเจริญก้าวของบ้านเมือง ดังน้ันใน พ.ศ.๒๔๓๐ ทรงเร่ิมการปฏิรูปการปกครองแผนใหม่
ตามแบบตะวันตก โดยเฉพาะในส่วนกลางมีการจัดแบ่งหน่วยงานการปกครองออกเป็น ๑๒ กรม ซ่ึงต่อมา
เปลี่ยนไปใช้คาว่า “กระทรวง” แทนโดยประกาศสถาปนากรมหรือกระทรวงต่างๆ ในวันท่ี ๑ เมษายน พ.ศ.
๒๔๓๕ และยังได้ประกาศตั้งเสนาบดีเจ้ากระทรวงต่างๆ ข้ึน ยุบตาแหน่งอัครมหาเสนาบดีและเสนาบดี
จตุสดมภ์ทุกตาแหน่ง มีสิทธิเท่าเทียมกันในที่ประชุม ต่อจากน้ันได้ยุบกระทรวงและปรับปรุงเปลี่ยนแปลงเสีย
ใหม่เหลือไวเ้ พยี ง ๑๐ กระทรวง คอื
๑. กระทรวงมหาดไทย
๒. กระทรวงกลาโหม
๓. กระทรวงการต่างประเทศ
๔. กระทรวงวงั
๕. กระทรวงเมอื ง (นครบาล)
๖. กระทรวงเกษตราธิการ
๗. กระทรวงพระคลงั มหาสมบัติ
๘. กระทรวงยุตธิ รรม
๙. กระทรวงธรรมการ
๑๐. กระทรวงโยธาธิการ
๑๑. (กระทรวงยุทธนาธิการ)ตอ่ มาไปอยู่กระทรวงกลาโหมเนอ่ื งจากมีหนา้ ที่คลา้ ยคลงึ กัน
๑๒. (กระทรวงมุรธาธิการ) ต่อมาไปอยู่กระทรวงวงั เนื่องจากมหี น้าที่คล้ายคลงึ กัน

ภาพเหตุการณ์ในอดตี

ความคดิ หลังจากการเรียนรู้

รายวิชา สังคมศึกษา รหสั ภวิชาา คสค๒ผ๑น๐๐ว๑ก ระดับมธั ยมศึกษาตอนตน้
(เวลาเรยี น ๑ ชัว่ โมง)
หนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี ๒ ประวัติศาสตร์ทเ่ี กดิ ข้นึ ในประเทศไทย ครสู อน นายอดุ ม เตสะ

เรอื่ ง การปฏิรปู ประเทศ สมยั รัชกาลที่ ๕

------------------------------------------------------------------------
คาชี้แจง ชว่ งที่ ๑ ความคิดหลังจากรับความรู้ ให้นักศึกษาตอบคาถามดังตอ่ ไปนี้ หลงั จากทไี่ ด้เรยี นร้กู ารปฏิรูป
ประเทศ สมัยรัชกาลที่ ๕
๑.เรื่องราวที่ได้เรยี นรู้ กลา่ วถงึ เร่อื งอะไร _____________________________________
๒. นกั ศึกษาคิดว่า การปฏิรูปประเทศ สมยั รัชกาลท่ี ๕ มคี วามสาคญั อยา่ งไร
___________________________________________________________________
๓.ยกตัวอย่างการปฏิรูปประเทศ สมยั รัชกาลท่ี ๕ ๑ ขอ้ ________________________________
๔.เมอ่ื เรยี นรู้ การปฏริ ูปประเทศ แล้วนกั ศึกษาคิดอยา่ งไร________________________________
คาช้แี จง ชว่ งท่ี ๒ ให้นักศึกษาอ่านข้อความดงั ต่อไปนี้ แล้วให้ตอบคาถามจริงและไมจ่ รงิ ถา้ จรงิ ใหเ้ ขียน
สัญลักษณ์ √ ถา้ ไมจ่ ริงใหเ้ ขียนสญั ลักษณ์ X ลงหน้าข้อความ ดังตอ่ ไปนี้
๑._______สมัยพระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกลาเจาอยูหวั มกี ารปฏิรปู ประเทศด้วยกัน ๓ ดาน
๒._______การปฏิรูปทางสงั คมไดแก่ การปรบั ปรุงระบบบรหิ ารงานคลังและภาษี อากร
๓._______ "สภาทีป่ รกึ ษาในพระองค" รัชกาลที่ ๕ ตอมาเปลย่ี นเปน "รฐั มนตรีสภา"
๔._______พ.ศ. ๒๔๔๐ โปรดเกลาใหตรา พ.ร.บ. ลักษณะการปกครองทองที่ ร.ศ.๑๑๖
๕._______รัชกาลที่ ๔ โปรดใหยกเลิกตาแหนงวังหนา (พระมหาอุปราช)

คาชี้แจง ชว่ งที่ ๓ หลักจากนักศกึ ษาได้ศึกษา การปฏิรูปประเทศ สมยั รัชกาลที่ ๕ ให้ดรู ูปภาพนีแ้ ลว้ สะท้อน
คิดออกมา ตามความรู้สกึ ของตนเอง ดงั ต่อไปน้ี

นกั ศึกษามองดูรปู ภาพน้แี ล้วมีความรูส้ ึกอยา่ งไร…………………..................................................................…………

แบบทดสอบผลวดั ผลสัมฤทธิ์กอ่ นเรียนและหลังเรียน ครัง้ ที่ ๓

รายวิชา สงั คมศึกษา รหัสวิชา สค๒๑๐๐๑ ระดบั มัธยมศกึ ษาตอนตน้

หนว่ ยการเรยี นรูท้ ี่ ๒ ประวัติศาสตรท์ เี่ กดิ ขึน้ ในประเทศไทย (เวลาเรียน ๑ ชวั่ โมง)

เรือ่ ง การปฏิรปู ประเทศ สมัยรัชกาลท่ี ๕ ครสู อน นายอุดม เตสะ

............................................................................................................................. ...........................................

คาช้ีแจง ให้นักศึกษา X ทบั ตัวอักษร ตรงกับตัวเลอื กที่นักศึกษาเหน็ วา่ ถูกตอ้ งทสี่ ุดลงในกระดาษ

๑. ในสมยั รชั กาลที่ ๕ มีการกระทาอย่างไรเพื่อใหเ้ งนิ ตราของไทย ๖. ทาสที่เกิดในขณะท่พี ่อแม่กาลังเปน็ ทาสเรียกวา่ อะไร

เป็นทย่ี อมรับและเช่อื ถอื จาก ชาวต่างประเทศ ก. ทาสท่านให้ ข. ทาสสนิ ไถ่

ก. จัดทางบประมาณแผน่ ดนิ ข. เลิกใชเ้ หรียญให้ใช้ธนบัตรแทน ค. ทาสไดม้ าแตบ่ ิดามารดา ง. ทาสในเรอื นเบี้ย

ค. กาหนดใหส้ ตางคเ์ ป็นเงินหนว่ ยยอ่ ยของบาท ง. กาหนดให้ทองคา

เปน็ มาตรฐานในการแลกเปลี่ยนเงนิ ตรากับต่างประเทศ

๒. ข้อใดเปน็ สาเหตุ ให้รัชกาลที่ ๕ ตอ้ งเร่งปฏริ ปู การปกครองภายใน ๗. ในสมัยรัชกาลท่ี ๕ รฐั บาลได้จา้ งชาวเบลเย่ยี มคนใดมา

ก. การเสด็จประพาสยโุ รปถงึ ๒ ครง้ั เป็นทป่ี รกึ ษากฎหมาย

ข. การกระตุน้ ของขนุ นางไทยในราชสานกั ก. เฮนร่ี อาล บาสเตอร์ ข. มองสเิ ออร์ ยอรช์ ปาคู

ค. การคุกคามของชาติมหาอานาจตะวันตก ค. ดร.โรแลง ยัคแมงส์ ง. โตกีจี มาเซา

ง. ความยากจนของราษฎรเ์ พิ่มมากขึ้น

๓. ข้อใดคือพระราชดาริการปฏิรูปการปกครองในสมัยรัชกาลท่ี ๕ ๘. ข้อใดคือตาแหนง่ เจ้ากระทรวง ในสมัยรชั กาลที่ ๕

ก. การใหเ้ สนาบดีมีอานาจตดั สนิ ปญั หาแทนพระองค์ ก. อัครมหาเสนาบดี ข. เจา้ กรม

ข. การกระจายอานาจออกสู่ภมู ิภาค ค. การให้อานาจแก่เจ้าเมือง ค. อธบิ ดี ง. เสนาบดี

ตา่ งๆมากขนึ้ ง. การรวมอานาจการปกครองเข้าสสู่ ่วนกลาง

๔. ขอ้ ใดกล่าวไม่ถูกต้อง ๙. ผู้ปกครองมณฑลในสมยั รัชกาลท่ี ๕ เรียกวา่ อะไร

ก. นายมียอมขายตัวเป็นทาสจึงไม่ถูกเกณฑ์แรงงาน ข. ชนช้นั ก. เทศาภิบาลมณฑล ข. สมหุ เทศาภบิ าล

เจา้ นายอาจถูกปลดลงเป็นทาสได้ ค. นายชาตเิ ป็นลกู ของพระยาคลัง ค. ขา้ หลวงราชมลฑล ง. สมหุ มณฑล

จึงไมถ่ ูกเกณฑ์แรงงาน ง. หมื่นทิพย์รบั ราชการไม่ถกู เกณฑ์แรงงาน

๕. หนวยปกครองทเ่ี ลก็ ทสี่ ดุ ในสมยั รัชกาลที่ ๕ ๑๐. การเลกิ ทาสในสมยั ร. ๕ ใชเวลาก่ปี ี

ก. ชุมชน ข. คุม้ ก. ๓๐ ปี ข. ๓๑ ปี

ค. ตาบล ง. หมู่บ้าน ค. ๓๒ ปี ง. ๓๓ ปี