TramsVanToen02

September Nieuwe aanwinsten: 11G en 12G
2021 GVB 468 terug op het spoor
De kinderen van Pimentel
Trams van toen

Vereniging Rijdend Electrisch Tram Museum

Van de voorzitter

Beste lezers, Grote schoonmaak

In de pers hebt u wellicht gelezen dat wij u niets meer mogen We hebben vanwege Covid-19
vertellen over de onderhandelingen met betrekking tot onze een sportschool uit de buurt
toekomstige huisvesting. Maar dat is niet helemaal waar: we toestemming gegeven om een
kunnen u melden dat we nog steeds in overleg zijn met de deel van hun training op ons
gemeente Amsterdam en dat we langzaam, maar zeker vorde- terrein te leveren. En daarvoor
ren. En dat is toch goed nieuws te noemen. worden we dan weer bedankt
met een grondige schoon-
Door Covid-19 was de afgelopen tijd ingewikkeld. Toch is het maakbeurt voor een aantal van
aantal mogelijkheden om onze organisatie staande te houden onze trams!
weer gegroeid. Er komen weer meer mensen een ritje met ons
maken, en er worden ook weer trams gehuurd door mensen Terug op het nest
die iets willen vieren. Ook konden we weer enkele speciale De 1236 heeft de afgelopen ja-
evenementen plannen: de krenten in de pap die over ons ren een restauratie ondergaan
doen spreken en waarmee we veel liefhebbers plezier doen. in Den Haag, maar is deze
Daar zijn we blij mee. zomer weer teruggekeerd in
Amsterdam. Daar worden de
Even blij zijn we met de vrijwilligers die zich, soms stilletjes en laatste loodjes gelegd en dan
soms duidelijk zichtbaar, inzetten voor het behoud van het kan de wagen u weer tot dienst
erfgoed dat ons zo na aan het hart gaat. Zonder hen zou het zijn, samen met de 748.
treurig gesteld zijn met de museumtrams in Amsterdam.
Denkt u soms dat u ook wel eens zou willen helpen, of kent u
iemand van wie u vindt dat hij of zij goed bij ons zou passen?
Neem dan eens contact met ons op, want meer vrijwilligers
zijn altijd welkom - zelfs als ze nog veel moeten leren. We le-
ren het u namelijk graag. Bijvoorbeeld zoals we mensen voor
onze rijdiensten opleiden - wat in feite vrij uniek is, want waar
anders kun je als hobby (na gebleken geschiktheid en ons in-
structieprogramma) nou een railvoertuig besturen?

Tot slot hebt u misschien gemerkt dat dit blad na de naams-
wijziging naar Trams van toen er nu ook iets anders uitziet. Dat
komt door wijzigingen in het team van de makers. Victor van
Wees, die sinds 2017 druk was met artikelen, beeld en op-
maak, heeft deze taken nu neergelegd. We zijn Victor zeer
erkentelijk voor zijn inzet, tijd en moeite in de afgelopen vier
uitdagende jaren. Victor, dank je wel!

Met vriendelijke groeten,
Mark Vermeulen, voorzitter RETM

2

Eindhalte Parklaan klaar Inhoud

Vanwege de verbreding van de Voorwoord.................................................................................. 2
A9 is onze museumtramlijn Kort nieuws.................................................................................2
tijdelijk enigszins ingekort. Nieuwe aanwinsten: 11G en 12G............................................... 4
Vlakbij de Parklaan in Amstel- In memoriam ir. J.M. Ossewaarde............................................. 7
veen zijn een nieuwe eindhalte Poster 11G en 12G...................................................................... 8
en omlooppunt aangelegd. De 1236 en de nadagen op lijn 13................................................. 10
in- en uitstappende passagiers GVB 468 terug op het spoor..................................................... 12
kunnen op het eveneens nieu- De kinderen van Pimentel........................................................14
we perron terecht.
Colofon
Amsterdammer in Arnhem
Trams van toen nr. 2, september 2021
De trambaan in het Openlucht- ISSN 2772-5707
museum viert dit jaar z′n 25-ja-
rig jubileum. Ter gelegenheid Trams van toen is een uitgave van de vereniging Rijdend
daarvan reed deze zomer enke- Electrisch Tram Museum (RETM) en wordt gemaakt door de
le weken een Amsterdamse medewerkers. Trams van toen wordt kosteloos toegezonden
drieasser z′n rondjes in Arn- aan de vrienden (3x/jaar), donateurs (1x/jaar) en mede-
hem, een aardige afwisseling werkers van de RETM.
ten opzichte van de gebruikelij-
ke Rotterdamse, Haagse en Op de inhoud berust auteursrecht. De redactie behoudt zich
Arnhemse trams. het recht voor om ingezonden stukken aan te passen of niet te
plaatsen. Bij foto's staat zoveel mogelijk de naam van de ma-
Foto's o. m. Wouter van Beek, Rob ker of anderszins rechthebbende.
Giphart.
Co n ta ctgege ven s:
Vereniging Rijdend Electrisch Tram Museum
Amstelveenseweg 264
1075 XV Amsterdam
e-mail:
- [email protected] (redactie)
- [email protected]
(administratie/adreswijzigingen vrienden en donateurs)

Foto voorpagina: Wouter van Beek

3

Nieuwe aanwinsten: 11G en 12G

"Ze moeten nog een beetje rijpen"

1 1 G tram 908 in de originele kleurstelling (foto Remy den Hartog).

De Stichting Beheer Collectie er twee aangeboden gekregen, Belgische BN. Geen gek idee,
Amsterdam Vervoer Museum een van elk model. Tijdens een want door een beproefd ont-
(SBCAVM) heeft het grootste bescheiden ceremonie in de werp te kiezen en uit te probe-
deel van de trams van de Muse- Remise Lekstraat zijn deze aan ren in de Amsterdamse setting
umtramlijn in eigendom en be- ons overgedragen. Daarbij kunt (op lijn 3), kun je redelijk op ze-
heert de trams. In deze tijden, u ervan uitgaan dat we vooraf ker gaan met je aanschaf. Bo-
waarin we ons voorbereiden op uitgebreid hebben onderzocht vendien worden alle op- en
minder stallingruimte vanwege welke exemplaren zich in de aanmerkingen van GVB-mede-
de verwachte veranderingen in beste staat bevinden, en nog de werkers en passagiers geno-
onze huisvesting, is SBCAVM laatste updates of meest re- teerd, zodat je daar ook nog
vooral bezig te bezien welk deel cente onderhoud hebben ge- rekening mee kunt houden. Die
van de collectie absoluut moet had, zodat we ze te zijner tijd passagiers roemen de ruimte,
blijven, en waar eventueel, met zo weinig mogelijk werk het comfort en het lage ge-
soms onder voorwaarden, af- weer in gebruik kunnen nemen. luidsniveau. De bestuurders
scheid van kan worden ge- “Te zijner tijd,” want zulke nieu- moeten wennen aan de voet-
nomen. Maar soms komen er we modellen ziet het publiek bediening, maar zijn er wel
toch nog trams bij. En dat is af- nog lang niet als historische content mee.
gelopen juni gebeurd. trams. Zoals SBCAVM-voorzitter
Mark Vermeulen zegt: “Ze moe- Toch is de nieuwe generatie op
GVB Exploitatie is namelijk ten nog een beetje rijpen.” een aantal punten niet onom-
gezegend met een nieuwe ge- streden. In de eerste plaats wil
neratie trams (15G). En dat be- Beproefd ontwerp het GVB eigenlijk alleen een-
tekent dat ze ook afscheid Desondanks zijn ook de 11G- en richtingtrams (12G) aanschaf-
nemen van een oude generatie 12G-trams nu al interessant. In fen, maar de gemeente Am-
(11G/12G). Dat is het moment april 1987 leent het GVB een stelveen waar ze onder meer
dat wij in beeld komen. Van de GTL8-tram van de HTM, de naartoe zullen rijden, wil geen
45 af te stoten trams hebben wij 3069, die gebouwd is bij het keerlus in het stadshart. Dus

4

moeten er ook tweerichting- grijs moeilijk te onderscheiden rectie gekozen te hebben voor
trams (11G) komen. Elk bedrijf zijn en de gemeenteraad ziet grijs met blauw, en alle deuren
zal streven naar zoveel mogelijk het alternatief van wit met rode in rood. En zo is niemand
standaardisering van zijn be- deuren niet zitten omdat de te vred en .
drijfsmiddelen, maar hier wordt verwachte graffiti tot te veel
het GVB toch gedwongen in een schoonmaakkosten zal leiden. De 11G-12G trams brengen wel
ongewenste richting. Gevolg: De raadscommissie kiest voor een flink stuk vernieuwing ten
de tweerichtingtram heeft blauw. Uiteindelijk bepaalt wet- opzichte van het bestaande
minder capaciteit (11 zitplaat- houder Van der Vlis dat het GVB materieel, waarvan het concept
sen en 4 staplaatsen minder) het zelf mag uitzoeken, want decennia teruggaat. Behalve de
dan de eenrichtingversie, en “de kleur van een tram is geen genoemde voetbediening, die
gedeeltelijk andere onderde- politiek debat waard.” Dan de bijnaam trapkar oplevert,
len. komt de medezeggenschaps- heeft de 11G-12G een verlaagde
commissie van het GVB aan de middenbak, zodat de instap
Kleurendiscussie beurt, die een blauwe tram met voor een deel van de tram ge-
Een ander punt van discussie is witte banen wil, met alleen een makkelijker is. Technisch gezien
de livrei waarin de trams zullen rode voordeur: zo kan iedereen is er natuurlijk meer elektroni-
worden uitgevoerd. Allerlei in- makkelijk vinden waar de be- ca, maar vooral de keuze om, in
stanties bemoeien zich ermee, stuurder de kaartjes verkoopt. plaats van gelijkstroommotoren
waaronder slechtzienden en de Als in februari 1989 uiteindelijk zoals in Den Haag, draai-
gemeenteraad. De slechtzien- een kleurenfoto van een tram in stroommotoren te plaatsen
den geven aan dat blauw en aanbouw opduikt, blijkt de di- veroorzaakt veel storingen in

De overdracht door GVB-directeur Tram Ramon Rippens in de remise Lekstraat (foto Wouter van Beek).

5

het begin. Aandrijving op alle arbeidsplaatsen in Amsterdam Museumtramlijn. De 919 die nu
assen in plaats van de helft zo- opleveren en zelfs droomt men tot onze collectie behoort,
als tot dusver levert weer grote in 1987 al van het leveren van wordt afgeleverd op 31 oktober
plussen qua tractie op. En dan draaistellen en koppel- 1990 en start zijn dienst op 27
is er nog de chopper, die werkzaamheden voor de bouw november dat jaar (laatste in-
energie van het afremmen re- van trams van andere steden, zet: 4 januari 2021). Ons 12G-
cupereert en weer afgeeft bij naast het onderhoud aan alle exemplaar, de 820, wordt ge-
het optrekken. Dat zorgt voor geleverde delen in de toe- leverd op 18 januari 1991 en
energiebesparing, die de extra komst. Tot het koppelen in start zijn dienst op 20 maart
investering van twee ton per Amsterdam is het niet ge- 1991 (laatste inzet: 2 januari
stuk teniet moet doen. In totaal komen, de Nederlandse delen 2021).
kosten de 45 nieuwe trams 125 van de tram (ook nog elektri-
miljoen gulden (€ 56,7 miljoen). sche installatie van Holec en De plannen met de rijpende
deuren van Tebel) zijn alle bij 11G en 12G bij de Museum-
Joint venture BN in België gemonteerd. tramlijn zijn om op termijn een
Nog een ander interessant as- van de twee weer terug bren-
pect van de 11G-12G trams is De 11G wordt uiteindelijk ge- gen in de meest oorspronkelijke
dat het GVB een joint venture presenteerd op 20 oktober uitvoering en de andere juist te
heeft opgericht met RMO Werk- 1989. Tot het testprogramma in laten in de huidige staat. In-
spoor (een werkmaatschappij de maanden erna behoren ook middels hebben we van de
van Stork) om zelf de draai- proef- en meetritten op de wagens die naar de sloop moe-
stellen te produceren en de museumtramlijn. In oktober ten nog diverse onderdelen
tramdelen te koppelen. De 1990 begint de 11G officieel aan mogen verwijderen, om het
tramdelen komen immers niet zijn diensten richting Am- rijvaardig houden van deze
alleen van BN, de middenbak stelveen. Dan is het 7,5 jaar ge- museumwagens tot in lengte
met de lage instap komt van leden dat de eerste tram de van dagen te vergemakkelijken.
carrosseriefabriek Hainje. De grens Amsterdam-Amstelveen
joint venture moet dertig officieel slecht: de 401 van de Ralph Münzenmayer

Wij hebben wel eens kunste-
naars op bezoek en de maker
van dit werk, Frans Koene,
schetst in een boekje (vandaar
de overgang in het midden)
terwijl hij langs onze werkzaam-
heden ofde remise loopt. Die
schetsen werkt hij later thuis uit.
Dit kleurrijke werk toont het ver-
vangen van houten bielzen door
onze baanploeg.

6

In memoriam ir. J.M. Ossewaarde

Toegankelijke persoonlijkheid zette tram weer op de agenda

Als iemand aan de wieg van de Ir. Ossewaarde passeert de gemeente- “Dit hadden jullie bij Ybema
museumtramlijn heeft gestaan, grens van Amstelveen, 2 april 1 983 nooit voor elkaar gekregen,” zei
is dat de op 11 juni jl. overleden (foto Erik Swierstra). oud-remisechef Louis van der
ir. J. M. Ossewaarde, in leven di- Tak. En geldt niet exact hetzelf-
recteur van het Gemeentever- het plan ten grondslag legde. de voor de onvergetelijke
voerbedrijfvan 1968 tot 1989. Aanschaf van nieuw trammate- tramoptocht ter gelegenheid
Hij bereikte de eerbiedwaardi- rieel kwam weer op de agenda. van 50 jaar Nederlandse Vereni-
ge leeftijd van 92 jaar.
Zijn voorganger ir. W. Ybema ging van Belangstellenden in
Toen hij op 1 juli 1968 aan zijn had te kennen gegeven, dat
directoraat begon, vroegen ve- voor een museumtram in de het Spoor- en Tramwegwezen?
len zich af: hoe zal het onder hoofdstad geen plaats was. Ook Bij deze feestelijke evenemen-
zijn leiding verder gaan met de hier keerde ir. Ossewaarde de ten gaf de ruimhartige en ro-
tram? Immers, kort daarvoor denkrichting resoluut ten goe- buuste ondersteuning door het
had de gemeenteraad van de: een door de Initiatiefgroep GVB de doorslag.
Amsterdam het besluit ge- Museumtramlijn Amsterdam
nomen een metro – toen nog gepresenteerd plan voor exploi- Het lag daarom in 1983 voor de
genoemd stadsspoorweg – te tatie met klassieke trams op de hand dat de Vereniging RETM ir.
bouwen. Dat besluit, tijdens de door NS in 1972 verlaten Haar- Ossewaarde de openingshan-
debatten bejubeld als het be- lemmermeerspoorweg kreeg deling van de verlenging van de
langrijkste besluit uit de ge- meteen zijn warme ondersteu- museumtramlijn in de gemeen-
schiedenis van de raad, hield ning. De museumtramlijn is het te Amstelveen liet verrichten.
volgens het bestuurlijk geschenk van de gemeente Zo reed dus een Amstelvener de
establishment in: tram exit! Amsterdam aan de goegemeen- eerste elektrische tram door die
te geworden ter gelegenheid gemeente, die nadien steeds
Ir. Ossewaarde wist, daarbij ge- van Amsterdam 700 jaar in '75. meer de smaak van de tram te
steund door vele politici, die pakken kreeg. Hij sprak bij die
fata morgana door te prikken. gelegenheid over de Museum-
Hij toonde zich een heel goed tramlijn o.a. de navolgende
toegankelijke persoonlijkheid woorden: “Je geeft ze een
en dat bleek al snel: zo konden vinger en je krijgt een hand!”
de lezers van het blad D’Amster-
damse Tram in 1968 met hem Wat de overledene voor de
kennismaken tijdens een rond- voorspoedige ontwikkeling van
rit met tramstel 869+878. Ook het tramnet in de jaren '70 en
achter het baanbrekende plan '80 heeft betekend, kan de lezer
Lijnen voor Morgen (vorig jaar in aan de hand van de huidige
OVtoen beschreven) was hij de plattegrond van het Amster-
stuwende kracht. Hij omarmde damse tramnet vaststellen. De
direct de pro-tram-koers, die de museumtramorganisaties zijn
gemeenteraad anno 1970 aan de overledene schatplichtig.

Balt Korthals Altes

7

Het afscheid van de 11G- en 12G-trams is niet onopgemerkt gebleven. Op de zonnige zaterdag 18
september dit jaar vindt een speciale rit plaats met liefhebbers, die in zes trams vanaf verschillen-
de startpunten een route rijden. Die ritten kruisen elkaar enkele keren en leveren zo fraaie foto-
momenten op. Op deze foto komen ze juist de Remise Lekstraat uit, v.l.n.r. 914, 917, 904, 919, 822
en 820. De 919 en 820 worden museumtram in Amsterdam, de 904 gaat naar onze collega's in het
Duitse Wehmingen.

8

De 919 is overigens extra bijzonder: bij het staatsbezoek van de groothertog en groothertogin van
Luxemburg, eind mei 1992, reist dit gezelschap per trein. En om van het Centraal Station bij het
Koninklijk Paleis op de Dam te komen, is dan 'geheel in stijl' de tram ingezet: de dan vrijwel nieuwe
919. Niet alleen het Luxemburgse echtpaar, ook hun gastvrouw koningin Beatrix reist met deze
tram. De bestuurders van de tram krijgen later een Luxemburgse onderscheiding voor bewezen
diensten.

9 (foto Wouter van Beek)

1236 en de nadagen op lijn 13

Strijd tussen tram en bus eindigt in 1-0, voor de tram

De 1 236+81 3 in Slotermeer op 2-1 2-1 956 (foto Cor van Mechelen). Aan het eind van 1957 stonden
35 van die mooie, nieuwe, bus-
Traditioneel brengen nadagen perimenteren met ‘verbussing’ sen buiten dienst in de GVB-ga-
van mensen en dingen niet hun van tramlijnen. Op de voormali- rages. In de jubelstemming
meest glorieuze moment. De ge NZH-lijn naar Sloterdijk rond de bussen was de bestel-
omnummering van 236 in 1236 reden de splinternieuwe GVB- ling in 1955 kennelijk veel te
vormt op die regel een aardige bussen van lijn 14. Tramlijnen groot uitgevallen. Een pijnlijke
uitzondering. Reden om nog 11 en 12 hadden een soortgelij- zaak, zo vond gemeenteraads-
eens aandacht te besteden aan ke transitie doorlopen. lid drs. J.M. den Uyl, en hij
de geschiedenis na die omnum- vroeg daarom of het surplus
mering (in december 1956 Pijnlijke zaak niet zou kunnen worden ge-
moest het tramnummer 236 bruikt om trams door bussen te
wijken voor de bus met dat Hoewel het vervoer op die lij- vervangen. Toenmalig GVB-di-
nummer). Tegelijkertijd leek het nen nadien terugliep, vond het recteur ir. W. Ybema reageerde
erop, dat hetzelfde zou gaan gemeentebestuur dat dat euvel in een hoogst interessante uit-
gebeuren met tramlijn 13. Maar voldoende werd goedgemaakt eenzetting, waarin hij alle
hier presenteerde de historie door een betere verkeerssitua- tramlijnen van 1957 tegen het
haar eigen logica. tie voor het oprukkende gilde licht hield: de enige reëel gega-
der autorijders. Dientengevolge digde voor nog een bussen-ex-
Na de oorlog was in alle we- kreeg het trammend publiek periment is lijn 13! “Ik moet
reldsteden de personenauto ook de verbussing van lijn 17 uitdrukkelijk waarschuwen te-
onstuitbaar in opmars en ontel- voorgeschoteld. Dagblad Het gen een forceren van een be-
baar waren de deskundigen die Vrije Volk schreef daarover: “de slissing in de richting van het
meenden, dat alleen verwijde- oude tram, die men op ver- vervoermiddel autobus, wil
ring van het railvervoer uit de schillende lijnen door bussen men het risico van een mogelij-
straten een oplossing zou kun- vervangt, neemt stilletjes wraak ke verkeerschaos vermijden,
nen bieden voor de exponen- en rammelt van genoegen als die zou ontstaan door het ten
tieel toenemende verkeersperi- hij bij de bushalten ziet, dat de uitvoer brengen van onrijpe
kelen. Zo begon halverwege de mooie glanzende bussen vele plannen,” had ir. Ybema nog in
jaren ‘50 ook Amsterdam te ex- minuten nodig hebben om het 1955 geschreven. Maar sinds
publiek op te nemen.” datzelfde jaar had het GVB een
econoom in dienst als ‘denk-
tank’, die hem blijkbaar van ge-
dachten had doen veranderen.

Spanningsverlies
Het voorstel om lijn 13 met
bussen te exploiteren vond een
zeer slecht onthaal bij de
Amsterdamse vroede vaderen,

10

Bos en Lommerweg, 29-9-1 954: eerste rit van lijn 1 3 door Slotermeer (foto Cor van Mechelen).

die door het jammerlijke mis- het moest doen met die oudjes. langs Haarlemmerweg en
lukken van het experiment op Welnu, dat hing samen met de Haarlemmerstraat vice versa
lijn 17 al hun bekomst aan het matige capaciteiten van het on- naar het Centraal Station te la-
krijgen waren van het bussen- derstation Bos en Lommer- ten terugsnellen. Het was een
visioen. De montere GVB-prog- plein, waardoor het 2,5 km typisch studeerkameridee,
nose dat uitvoering van het lange traject door de nieuwe want de Haarlemmerstraat
voorstel een besparing van wel Tuinstad Slotermeer kampte vormde in die tijd een lelijke
fl. 500.000 per jaar zou kunnen met spanningsverlies. Het bottleneck.
opleveren, bleek géén lokaas Gemeente-Energiebedrijf kon
waarop de gemeenteraads- hier pas eind jaren ‘50 een toe- Hoewel de wetenschap der his-
leden wel wilden bijten. De stand creëren, die de inzet van torie niet veel op heeft met als-
eerdergenoemde Den Uyl – modern materieel toeliet. En dan-bespiegelingen, blijft het
voorstander van busexploitatie lijn 13 kreeg dan ook die felbe- toch een intrigerende vraag, of
– spoorde in maart 1958 tijdens geerde dubbelgelede wagens, de tram in Amsterdam een ver-
de begrotingsbehandeling het begin 1960 bij de aflevering van bussing van de in die tijd
College van B en W aan, de ge- het u wel bekende 3G-exem- zwaarbelaste lijn 13 zou heb-
dachte aan het experiment op plaar 602. ben overleefd. Bij de tram in
te geven. Kopenhagen betekende zes jaar
Studeerkameridee later lijn 13 ook het kantelpunt
En welke oude trams waren Hoeveel bussen dacht het GVB en bekend is hoe treurig het
het, die Het Vrije Volk tot enge- nodig te hebben om de 21 nadien met de Københavnske
len der wrake had uitgeroepen? tramstellen van lijn 13 in het Sporveje is afgelopen, de totale
Dat waren de u bekende 1236, spitsuur te vervangen? Slechts overgang til busser! De Denen
de 401 en hun kornuiten! De veertig dankzij een eenmalig hebben er zelfs een woord aan
oplettende lezer zal zich nu on- bepleite kunstgreep, waarbij overgehouden: bussificering.
getwijfeld afvragen, waarom men zich voorstelde een ge-
die zo geweldig drukke lijn 13 deelte van de bussen ledig Balt Korthals Altes

11

GVB 468 terug op het spoor

Na schade van botsing, koperdiefstal en algehele slijtage

Onze motorwagen GVB 468 Al in 2016 zie ik de 468 in de Het startpunt voor het weer
werd in 1929 afgeleverd als glasloods staan. De wagen is er rijvaardig maken van de 468
bijwagen GTA 915 en in '37 ver- slecht aan toe, behalve de vormt de schakelkast, die flink
bouwd tot de huidige motorwa- zwaar beschadigde schakelkast gehavend is. Van ons collega-
gen 468. Ruim dertig jaar blijft is er een wielstel met versleten museum in het Duitse Wehmin-
hij dan in de lijndienst rijden, wielbanden. Inmiddels heeft de gen hebben we onderdelen ge-
waarna de 468 wordt omge- EMA dan het plan opgevat om kregen om de schakelkast weer
nummerd tot 868 en dan voor- de 468 te gaan gebruiken voor compleet te kunnen maken.
namelijk ingezet als lestram. In toeristentramlijn 20. Regelma-
de jaren tachtig van de vorige tig hebben we het in de kantine Eigen huis
eeuw komt de wagen terecht op zaterdag ook al over de 468 Maar alles behoeft hierbij wel
bij het AOM en wordt daar voor- en het weer compleet maken een revisie. Daarnaast is er nog
al gebruikt als Tourist Tram. van de schakelkast. een tegenvaller: de arretering
van de schakelwals blijkt ge-
Maar in 1999 gaat het goed fout Uitdaging broken. In eigen huis reviseren
met de 468: hij botst op een Mijzelf lijkt het wel een uitda- we alle onderdelen voor de
GVB-dienstwagen. Grote scha- ging om aan de slag te gaan schakelkast zelf. Denk daarbij
de is het gevolg. In samenwer- met de schakelkast. Ik heb in- bijvoorbeeld aan de interne
king met het GVB slaagt het middels de nodige ervaring in verbindingen, die zijn gemaakt
AOM erin de wagen te her- het reviseren van schakelkas- van massief koper en bekleed
stellen en in 2003 is hij weer ge- ten, vooral die van Siemens. De met glasvezelband dat is door-
reed voor de dienst. Door het schakelkast van de 468 is van drenkt met isolatieverf. Die
faillissement van het AOM komt Kiepe en komt uit de jaren vijf- band is na al die jaren flink ver-
de 468 echter niet meer in tig van de vorige eeuw. In april gaan en daarom vervangen we
dienst. De 468 verdwijnt in de 2020 komt de zaak in een het door nieuw band, dat we
zogeheten glasloods in opslag, stroomversnelling: de 468 ver- ook weer met dezelfde verf be-
wachtend op betere tijden. De huist van de glasloods naar de handelen. Ook bouwen we de
jaren dat de 468 in de glasloods stenen loods en er wordt seri- rij-remwals compleet opnieuw
verblijft, vormen een nieuw eus gekeken wat nodig is om op met onder andere nieuw
dieptepunt voor de wagen… hem weer rijvaardig te maken. bevestigingsmateriaal. Voor het
een koperdief houdt huis en de Zelf ben ik dan net klaar met laten maken van de nieuwe ar-
schakelkast van de 468 raakt mijn werkzaamheden aan de retering doet de EMA een be-
zwaar beschadigd. 401. roep op machinefabriek
Sanders, die een technisch
De truck is geheel hoogstandje levert met de
gestraald en op- nieuwe arretering.
nieuw gespoten.
Er zijn nog veel andere kleinere
(Alle foto's: werkzaamheden uitgevoerd. De
Michel Brongers) veer van de beugelbok is ver-
nieuwd om weer voldoende

12

De schakelkast waar het allemaal mee begon. kracht te kunnen leveren. En de bouw. De truck wordt compleet
batterijkist waarin de 24-volts opnieuw opgebouwd, wat be-
De gebroken en nieuwe arretering. accu huist, is gereviseerd. Die staat uit de volgende hoofd-
accu is nodig voor onder meer werkza a m h ed en :
De nieuwe veer van de beugelbok. de richtingaanwijzers en ruiten- • truckframe demonteren, stra-
De nikkelijzer accu vóór het onderhoud. wisser. Deze nikkelijzer accu len en opnieuw zwart spuiten
kenmerkt zich door een zeer • alle losse onderdelen apart
lange levensduur (40-50 jaar). van elkaar op volgorde stralen,
conserveren en opnieuw in
Nadat alle gereviseerde on- elkaar zetten
derdelen terug in de schakel- • beide wielstellen conserveren,
kast zijn geplaatst, is het tijd wielstel 2 voorzien van nieuwe
om de 468 elektrisch te be- wielbanden.
proeven. Na de nodige metin-
gen blijkt alles in orde en 6 fe- Bij het opbouwen van de truck
bruari is het eindelijk zover: de werken we volgens diverse nor-
468 kan worden ingeschakeld. men en volgens de laatste in-
Grote vreugde is er onder de zichten wat betreft bevesti-
medewerkers als na 17 jaar de gingsmateriaal. Zo vervangen
468 weer op eigen kracht rijdt. we alle bouten, moeren en
Hiermee is de eerste fase van ringen door nieuw en maken
het rijvaardig maken voltooid. we gebruik van Nord-Lock
ringen als borging. En we zetten
Laatste inzichten alles op moment vast.
Wanneer de schakelkast klaar is
en de hefbokken vrij zijn, is het Een echte einddatum voor
mogelijk de 468 te heffen. In- wanneer de 468 weer gereed
middels zijn we er wel uit dat zal zijn voor de dienst, hebben
niet alleen het achterste wiel- we op dit moment niet, maar er
stel aandacht behoeft in ver- zit nog zeker een jaar werk aan.
band met versleten wielen. De Wel streven we er op dit mo-
truck zelf kan ook wel een revi- ment naar de truck van de 468
sie gebruiken. Ik heb dan hulp dit jaar nog gereed te hebben.
van een nieuwe medewerker, De 468 heeft op Instagram
Daniel Schmeltz. Wij vormen (@sbcavm.gvb468) een eigen
het kernteam voor de truck en account, hierop plaatsen we
krijgen waar nodig hulp van de regelmatig nieuwe foto’s die
andere technische medewer- betrekking hebben op de
kers. Uitgangspunt voor de voortgang van het project.
truckrevisie is dat we feitelijk
doen aan functionele nieuw- Michel Brongers

13

De kinderen van Pimentel

Lijn 9 rijdt om verzetsstrijder te eren

De Amsterdamse tram heeft in Plantage Middenlaan, recht te- Op je vingers kijken
de Tweede Wereldoorlog een genover de Hollandsche Wat nu is de rol van de tram?
bewogen bestaan. Diverse ver- Schouwburg. En dat is de loca- Duitse soldaten bewaken de
halen daarvan spreken ook nu tie waar de Duitsers vanaf juli Plantage Middenlaan ter hoog-
nog tot de verbeelding. Eén ver- 1942 opgepakte joden verzame- te van de schouwburg. Maar als
haal is dat van de crèchekinde- len, voordat zij ze op transport je iets wilt doen wat niet mag,
ren, ook wel bekend als ‘de zetten naar Westerbork. De be- wil je niet dat men je op de
kinderen van verzetsvrouw heerder van de schouwburg, vingers kijkt. De tram blijkt een
Henriëtte Pimentel’. Het afgelo- Walter Süskind, bedenkt dat mooie blokkade als hij halteert
pen jaar verschijnen daarover het handiger is de kinderen tot vlak voor de kruising met de
twee boeken, waarvan een dertien jaar in de crèche op te Plantage Kerklaan. Precies dan
vangen. In de paar dagen dat zijn de Duitsers hun overzicht
(‘Wacht maar’) geschreven joodse gezinnen steeds in de over de straat even kwijt: dé
Hollandsche Schouwburg ver- gelegenheid om de kinderen
door Esther Shaya en onze me- blijven, lukt het Pimentel om bij weg van de crèche naar een an-
dewerker Frank Hemminga. een aantal hun vertrouwen te dere locatie te brengen. Bij-
winnen en toestemming te krij- voorbeeld via de naastgelegen
Naar aanleiding van die publi- gen hun kinderen uit haar Hervormde Kweekschool, naar
caties organiseert het Verzets- crèche weg te smokkelen. Ze het Hugo de Vrieshuis om de
museum eerder deze zomer verdwijnen via diverse routes hoek aan de Plantage Parklaan,
enkele ritten met onze trams naar onderduikadressen, uit waar verzetsleden ze ver-
om het verhaal van Pimentel te het zicht van de nazi’s, en ook volgens ophalen en naar on-
vertellen. Zij is in de oorlogsja- uit de administratie. derduikadressen door het hele
ren de directrice van de crèche land brengen. Als er een tram
‘Vereeniging Zuigelingen-In-
richting en Kinderhuis’ op de

14

van de andere kant komt, bren- lijke verhaal klinkt al bijzonder,
gen kinderverzorgsters hen op de locatie en in de tram
naar het kledingdepot van de waar het ook echt is gebeurd.
Joodse Raad, net om de hoek Maar om hen bovendien zelf te
in de Plantage Kerklaan. Daar kunnen horen vertellen hoe de
worden ze meteen van davids- oorlog verder voor hen verloopt
sterren ontdaan en in andere en hoe hun leven zich alsnog
kleding gestoken, voordat ver- ontwikkelt, dat maakt je zeker
zetsleden ze ophalen. even stil.

Wat ook voorkomt, is dat pas- Wacht maar is verkrijgbaar bij de Helaas staan in juli 1943 de
serende trams langzaam rijden, boekhandel. ISBN: 9 789064 461 224. overvalwagens voor de deur
zodat de verzorgsters met een van de crèche. Zeventig kinde-
of twee kinderen, afgeschermd Slaapzaal van de crèche, Plantage ren en 36 medewerkers moeten
door die tram, ongezien de Middenlaan 31 (foto Henk Schuitvlot, mee naar doorgangskamp
kweekschool kunnen verlaten. collectie StadsarchiefAmsterdam). Westerbork. Ook Pimentel
Hoewel niets is afgesproken komt daar terecht en enkele
heeft het trampersoneel vaak maanden later in Auschwitz,
wel door wat er gebeurt en wat ze niet overleeft. Later
sommigen laten bijvoorbeeld blijkt dat velen haar onderduik-
het hekje bij de deur open, als adressen aanbieden, maar dat
teken dat ze langzaam zullen zij ‘haar kinderen’ voor geen
rijden om zo’n actie te laten sla- goud in de steek wil laten. Pos-
gen. De conciërge van de tuum krijgt ze, 78 jaar na haar
kweekschool kan vanuit z’n dood, de Jewish Rescuers Ci-
raam precies zien wanneer er tation uit Israël.
een tram met open hekje aan-
ko m t… Ralph Münzenmayer

Even stil De situering van [bijschrift 2]
Pimentel weet samen met de onder meer de Vijf ritten met elk veertig gasten
mensen in de schouwburg en Hollandsche van het Verzetsmuseum leiden
het verzet in een jaar zo’n zes- Schouwburg, deze zomer langs woon- en
honderd kinderen in veiligheid tramhalte en werkadressen van de familie
te brengen. Bijzonder is, dat crèche aan de P i m e n te l .
tijdens de ritten deze zomer Plantage
ook enkelen van hen aanwezig Middenlaan te
zijn. De hoofdpersonen zijn Amsterdam.
tijdens de oorlog nog te klein
om zich er later iets van te kun-
nen herinneren. Hun ongeloof-

15

TRAMSHOP

de winkel van de Museumtramlijn in Amsterdam

Of u nu wel of geen tramrit met ons maakt, u bent altijd welkom om te komen
neuzen in onze Tramshop. Wij zijn elke zondag in het rijseizoen geopend, en
natuurlijk dag en nacht online bereikbaar.

Nieuw binnen
• Tram- en buskalenders 2022
• Amsterdamse Tramlijnen deel 4, Tram- en busvaria, door Adriaen Louman
• Met de GTW-bus onderweg, door Peter van der Meer
• Bestemming Buitenland: Cuba, door Hugo Richter

Speciaal voor uw inkopen t.b.v. de feestdagen zal de Tramshop in november en
december enkele malen extra geopend zijn. Houd onze website in de gaten voor
de exacte data en tijden.

Bij aankopen in de winkel kunt u contant of met PIN betalen.
Website https://tramshop. museumtramlijn.org
E-mail [email protected]
Bezoekadres Haarlemmermeerstation, Amstelveenseweg 264, 1075 XV Amsterdam