พระอภัยมณี

นิทานคำกลอนเรื่อง พระอภัยมณี ตอน พระอภัยมณี หนีนางผีเสื้อสมุทร

บทนำเรื่อง พระอภัยมณีเป็นนิทานคำกลอนของสุนทรภู่ แต่งขึ้นในรัชกาลที่ ๒ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์โดยมีจุดประสงค์ เพื่อขายเลี้ยงชีพ แต่แต่งเพียงไม่กี่ตอนก็หยุดไปแล้วมาแต่งต่อ ในรัชกาลที่ ๓ ตามรับสั่งของพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ และกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ โดยแต่งจบตอนที่ ๔๙ คือ ตอน พระอภัยมณีออกบวช ส่วนตอนต่อไปจากนี้ เป็นของผู้อื่นมาแต่งต่อ

ที่มาของเรื่อง พระอภัยมณีเป็นเรื่องที่มาจากจินตนาการ ของสุนทรภู่ประกอบกับข้อมูลที่ได้ยินได้ฟังมา แล้วผสมผสานกันนำมาแต่งให้มีสีสันหลากรส มีตัวละครที่เป็นทั้งคน ยักษ์ เงือก ผีเสื้อสมุทร ชีเปลือย ม้านิลมังกร

ประวัติผู้แต่ง ผู้แต่งนิทานคำกลอนเรื่องพระอภัยมณี คือ พระสุนทรโวหาร (ภู่) หรือที่รู้จักกันในนาม “ สุนทรภู่ ” เป็นกวีคนสำคัญสมัยต้นรัตนโกสินทร์ เกิดเมื่อวันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๒๙ บิดาของสุนทรภู่เป็นชาวบ้านกร ่า อำเภอแกลง จังหวัดระยอง ส่วนมารดาสันนิษฐานว่า เป็นข้าหลวงอยู่ในพระราชวังหลัง

ประวัติผู้แต่ง (ต่อ) สุนทรภู่ได้ถวายตัวเป็นมหาดเล็กในพระราชวังหลัง เป็นที่โปรดปรานของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จนได้รับแต่งตั้งเป็นขุนสุนทรโวหาร เมื่อถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สุนทรภู่จึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น “พระสุนทรโวหาร” ตำแหน่งเจ้ากรมพระอาลักษณ์ ฝ่ายพระบวรราชวัง และรับราชการต่อมาได้ ๔ ปี ก็ถึงแก่มรณกรรมใน พ.ศ. ๒๓๙๘ รวมอายุได้ ๗๐ ปี

UNESCO ได้ประกาศยกย่องสุนทรภู่ ให้เป็นบุคคลผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรม ระดับโลกในวาระครบรอบ ๒๐๐ ปีเกิดของท่าน ทางราชการจึงได้กาหนดให้มีการจัดงานวันสุนทรภู่ โดยกำหนดให้วันที่ ๒๖ มิถุนายนของทุกปี เป็น “วันสุนทรภู่”

เนื้อเรื่องย่อ พระอภัยมณีได้มาอยู่กับนางผีเสื้อสมุทรที่แปลงกาย เป็นหญิงงามจนมีลูกชาย ๑ คน ชื่อ “สินสมุทร” มีลักษณะ คือ ตาแดง กำลังดั่ง ช้างสาร มีเขี้ยว คล้ายนางผีเสื้อสมุทร เมื่อสินสมุทรอายุได้ ๘ ปี เปิดถ ้าไปเที่ยวนอกถ ้า พบเงือกจึงจับตัวมาให้พระอภัยมณีดู เงือกขอให้ไว้ชีวิตและอาสาพาพระอภัยมณีหนี ไปเกาะแก้วพิสดาร

ส่วนนางผีเสื้อสมุทรฝันร้ายว่าเทวดา ที่เกาะเหาะมาทำลายถ ้าและทุบนางเกือบตาย แล้วเทวดาก็ควักดวงตาเหาะหายไป พระอภัยมณี ได้ทีจึงออกอุบายให้นางไปสะเดาะเคราะห์รักษาศีล ๓ วัน แล้วพระอภัยมณีกับสินสมุทรก็หนีไป โดยความช่วยเหลือของเงือกผัวเมีย และลูกสาวเงือก

ฝ่ายผีเสื้อสมุทรเมื่อรักษาศีลครบ ๓ วัน กลับมาไม่พบพระอภัยมณีก็ตามหา สินสมุทรมาขัดขวางเพื่อถ่วงเวลา นางผีเสื้อสมุทร อ่านพระเวทแล้วมองไปไกลเห็นพระอภัยมณี จึงไล่ติดตามและจับเงือกผัวเมียกิน

นางเงือกพาพระอภัยมณีหนีไปจนถึง เกาะแก้วพิสดาร เมื่อนางผีเสื้อสมุทรตามมาทัน และอาละวาด พระโยคีจึงเสกทรายขว้างมา กลางคลื่น นางผีเสื้อสมุทรกลัวหลบหนีไป

บทวิเคราะห์

คุณค่าด้านเนื้อหา

๑.โครงเรื่อง พระอภัยมณีอยู่กินกับผีเสื้อสมุทรจนมีบุตร หนึ่งคนชื่อสินสมุทร เงือกชราช่วยเหลือให้สองพ่อลูกหนี และรอดพ้นเงื้อมมือผีเสื้อสมุทรเพราะว่ายน ้า ไปถึงเกาะแก้วพิสดารได้ทัน และได้พระโยคี ซึ่งมีฤทธิ์ออกมาช่วยเหลือ

๑.แก่นเรื่อง ชายหญิงที่จะเป็นสามีภรรยากัน หากไม่เหมาะสมกัน ไม่มีความรัก ซึ่งกันและกันย่อม ไม่อาจอยู่ร่วมกันได้

๑.ตัวละคร ตัวละครหลักในเรื่องมี ๓ ตัว ได้แก่ พระอภัยมณี ผีเสื้อสมุทร และสินสมุทร ตัวละครรอง ได้แก่ เงือกชราผู้พ่อ นางเงือก พระโยคี

๑.ฉาก สุนทรภู่ได้สร้างฉากสถานที่ขึ้น จากจินตนาการ ได้กำหนดตำแหน่ง ของสถานที่ต่าง ๆ ในเนื้อเรื่องเอาไว้ อย่างรัดกุม

คุณค่าด้านวรรณศิลป์

ลักษณะการประพันธ์ ประพันธ์ด้วยรูปแบบของกลอนสุภาพ หรือกลอนแปด

ลักษณะการประพันธ์ “สินสมุทรสุดแสนสงสารแม่ ด้วยรู้แน่ว่าบิดาจะพาหนี ให้ห่วงหลังกังวลด้วยชนนี เจ้าโศกีกราบก้มบังคมคัล บิดาดูรู้แจ้งจึงแกล้งห้าม จะวอนตามเขาไปไยในไพรสัณฑ์ อยู่เป่าปี่ตีเกราะเสนาะครัน แล้วรับขวัญลูกน้อยกลอยฤทัย” ตัวอย่างกลอนสุภาพ

รสวรรณคดีไทย รสวรรณคดีไทยที่โดดเด่น คือ พิโรธวาทัง และสัลลาปังคพิสัย

เสาวรจนี ปรากฏบทชมโฉมเพียงบทเดียว คือ ในตอนที่ พระอภัยมณีพบนางเงือกเป็นครั้งแรก “พงศ์กษัตริย์ทัศนานางเงือกน้อย ดูแช่มช้อยโฉมเฉลาทั้งเผ้าผม ประไพพักตร์ลักษณ์ล ้าล้วนขำคม ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง”

พิโรธวาทัง ตัวอย่าง เช่น ฉากคำกล่าวหาของนางผีเสื้อสมุทร ทำให้พระโยคีโกรธ “พระโยคีชี้หน้าว่าอุเหม่ ยังโว้เว้วุ่นวายอีตายโหง เพราะหวงผัวมัวเมาเฝ้าตะโกรง ว่ากูโกงมึงก็ตกนรกเอง”

สัลลาปังคพิสัย ตัวอย่าง เช่น ฉากที่ผีเสื้อสมุทรติดตามพระอภัยมณีและ สินสมุทรจนไปพบทั้งสองกำลังหนีด้วยความช่วยเหลือของเงือก ผีเสื้อน ้าซ ้าวอนด้วยอ่อนหวาน ไม่โปรดปรานอนุกูลเลยทูนหัว ถ้าทิ้งไว้ไหนน้องจะครองตัว ทั้งจากผัวจากบุตรสุดอาลัย มิขออยู่สู้ตายวายชีวิต ไม่เห็นจิตน้องรักจะตักษัย เชิญพระองค์ลงมาชลาลัย เมียจะให้มนตร์เวทวิเศษครัน แล้วร้องเรียกลูกยามาด้วยพ่อ แม่จะขออำลาเจ้าอาสัญ อย่าสงสัยใจจริงทุกสิ่งอัน ไม่รำพันพูดลวงเจ้าดวงใจ

• การเล่นสัมผัสในแพรวพราวทั้งสัมผัสพยัญชนะ • และสัมผัสสระ ตัวอย่าง แม่ของเจ้าเขาเป็นเชื้อผีเสื้อสมุทร ขึ้นไปฉุดฉวยบิดาลงมาได้ จึงกำเนิดเกิดกายสายสุดใจ จนเจ้าได้แปดปีเข้านี่แล้ว ศิลปะการประพันธ์

• การใช้คำที่ทำให้เกิดจินตภาพ สื่อถึงอาการเคลื่อนไหว ตัวอย่าง นางผีเสื้อเหลือโกรธโลดทะลึ่ง โตดังหนึ่งยุคุนธร์ขุนไศล ลุยทะเลโครมครามตามออกไป สมุทรไทแทบจะล่มถล่มทลาย เหล่าละเมาะเกาะขวางหนทางยักษ์ ภูเขาหักหินหลุดทรุดสลาย เสียงครึกครื้นคลื่นล้มขึ้นกลุ้มกาย ผีเสื้อร้ายรีบรุดไม่หยุดยืน ฯ ศิลปะการประพันธ์

• การใช้คำพรรณนาโวหาร ศิลปะการประพันธ์ ฉนากอยู่คู่ฉนากไม่จากคู่ ขึ้นฟ่องฟูพ่นฟองละอองฝน ฝูงพิมพาพาฝูงเข้าแฝงวน บ้างผุดพ่นฟองน ้าบ้างดำจร กระโห้เรียงเคียงกระโห้ขึ้นโบกหาง ลอยสล้างกลางกระแสแลสลอน มังกรเกี่ยวเลี้ยวลอดกอดมังกร ประชุมซ่อนแฝงแฝงชลขึ้นวนเวียน ฝูงม้าน ้าทำท่าเหมือนม้าเม่น ขึ้นลอยเล่นเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน

• การใช้ภาพพจน์ประเภทอุปมา ศิลปะการประพันธ์ พระโยคีมีญาณว่าหลานรัก จงสำนักให้อยู่สมอารมณ์หมาย อันยักษีผีสางสมุทรพราย มาถูกทรายชายหาดก็ขาดใจ เราลงเลขเสกทำไว้สำเร็จ ดังเขื่อนเพชรภูตปีศาจไม่อาจใกล้ มันอยู่แต่ห่างห่างช่างเป็นไร ทำไม่ได้นัดดาเจ้าอย่ากลัว

คุณค่าด้านสังคมและ วัฒนธรรม

• สะท้อนให้เห็นว่าในสังคมมีความเชื่อเรื่องฝัน เคราะห์กรรม เทวดา ภูตผีปีศาจ เวทมนตร์คาถา • สะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทย เกี่ยวกับการเลี้ยงดูเด็กว่ามีการผูกเปล เห่กล่อมลูก • สะท้อนให้เห็นว่าสังคมไทยมีความเมตตา ช่วยเหลือกัน คุณค่าด้านสังคมและวัฒนธรรม

• สะท้อนให้เห็นถึงความรักระหว่างสามีภรรยา ว่าหากเป็นความรักที่ไม่ได้เกิดจากความสมัครใจ ก็อาจก่อให้เกิดปัญหาครอบครัวได้ • สะท้อนให้เห็นว่าการอยู่ในสังคมต้องใช้ สติปัญญา คุณค่าด้านสังคมและวัฒนธรรม

• การพลัดพรากจากสิ่งที่รักเป็นทุกข์ • เมื่อเป็นพ่อแม่ควรพูดดี ๆ กับลูก พูดด้วยเหตุผลและความรัก ไม่ใช้อารมณ์และไม่ทำร้ายลูก • ควรเป็นคนมีความเมตตากรุณา รู้จักช่วยเหลือผู้อื่นที่กำลังเดือดร้อน • ไม่ควรฆ่าสัตว์และไม่ทำลายชีวิตผู้อื่น • การที่ชีวิตคู่สามีภรรยาจะยืนยาวนั้น ทั้งสองฝ่าย ต้องมีความเหมาะสมกัน ทั้งการดำเนินชีวิต และอุปนิสัยใจคอ จึงจะอยู่ร่วมกันได้ ข้อคิดนำชีวิต