ด.ช.ณพพล สังขโชติ เลขที่37 ม2/3

รายงานวิชาภาษาไทย

เรื่องสำนวนไทย

นวนไทยนั้นมีมาตั้งแต่ก่อนสมัยพ่อขุนรามคำแหง ถ้อยคําหรือ
ข้อความที่กล่าวสืบต่อกันมาช้านานแล้ว มีความหมายไม่ตรงตาม
ตัวหรือมีความหมายอื่นแฝงอยู่ สันนิษฐานว่า สำนวนนั้นมีอยู่ใน

ภาษาพูดก่อนที่จะมีภาษาเขียนเกิดขึ้นในสมัยสุโขทัย โดยเมื่อ
พิจารณาจากข้อความในศิลาจารึก พ่อขุนรามคำแหงแล้ว ก็พบว่ามี
สำนวนไทยปรากฏเป็นหลักฐานอยู่ เช่น ไพร่ฟ้ าหน้ าใส หมายถึง

ประชาชนอยู่เย็นเป็ นสุข

หนังสือสุภาษิตพระร่วงก็มีเนื้ อหาเป็ นสำนวนไทยที่ยังใช้
อยู่ในปัจจุบันมากมาย เช่น เมื่อน้ อยให้เรียนวิชา ให้หาสินเมื่อใหญ่

หนังสือกฎมณเฑียรบาลของเก่า ก็มีสำนวนไทย
ปรากฏอยู่ นอกจากนี้ในวรรณคดีไทยต่างๆ ตั้งแต่สมัยอยุธยา
เป็นต้นมาก็มีสำนวนไทยปรากฏอยู่มากมาย เช่น ขุนช้างขุนแผน

ลิลิตยวนพ่าย ลิลิตพระลอ และราชาธิราช เป็นต้น

จัดทำโดย

ด.ช.ณพพล สังขโชติ ม.2/3 เลขที่ 37

เสนอ

นายทรงศักดิ์ หมุนวัง

โรงเรียน รัษฏา อำเภอ รัษฏา จังหวัด ตรัง

คำนำ

รายงาน/เอกสารคำสอน/สื่อ ฯลฯ ฉบับนี้เป็น
ส่วนหนึ่ งของวิชา…ชั้นมัธยมศึกษาปี ที่…โดยมีจุด

ประสงค์ เพื่อการศึกษาความรู้ที่ได้จากเรื่อง…
ทั้งนี้ ในรายงานนี้มีเนื้อหาประกอบด้วยความรู้

เกี่ยวกับ… ตลอดจนการประยุกต์ใช้…



ผู้จัดทำได้เลือกหัวข้อนี้ในการทำรายงาน
เนื่องมาจากเป็นเรื่องที่น่าสนใจ รวมทั้งแสดงให้
เห็นถึง… ผู้จัดทำต้องขอขอบคุณอาจารย์…ผู้ให้
ความรู้ และแนวทางการศึกษา หวังว่ารายงาน
ฉบับนี้จะให้ความรู้ และเป็นประโยชน์แก่ผู้อ่าน
ทุก ๆ ท่าน หากมีข้อเสนอแนะประการใด ผู้จัดทำ

ขอรับไว้ด้วยความขอบพระคุณยิ่ง

ความหมายของสำนวนไทย
สำนวนไทย คือถ้อยคำหรือข้อความที่กล่าวสืบต่อกันมาช้า
นานแล้ว มีความหมายไม่ตรงตามตัวหรือมีความหมายอื่นแฝงอยู่
หรืออาจกล่าวอีกนัยหนึ่งได้ว่า สำนวน คือถ้อยคำ กลุ่มคำ หรือ
ความที่เรียบเรียงขึ้นในเชิงอุปมาอุปมัยโดยมีนัยแฝงเร้นซ่อนอยู่
อย่างลึกซึ้ง แยบคาย เพื่อให้ผู้รับได้ไปตีความ ทำความเข้าใจด้วย
ตนเองอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งอาจแตกต่างไปความหมายเดิมหรืออาจ
คล้ายคลึงกับความหมายเดิมก็ได้ สันนิษฐานว่าสำนวนนั้นมีอยู่ใน
ภาษาพูดก่อนที่จะมีภาษาเขียนเกิดขึ้นในสมัยสุโขทัย

สำนวนเป็นเรื่องสำคัญเรื่องหนึ่งของภาษาไทย เพราะ
เป็นคำพูดที่กลั่นกรองขึ้น เพื่อความสละสลวยของภาษาเป็นถ้อยคำ
ที่คมคายกว่าคำพูดธรรมดา เป็นคำพูดที่รวมใจความยาวๆให้สั้นลง

ได้ ก็จะทำให้ผู้ฟังสามารถเข้าใจง่าย ๆ



สำนวนไทยมีจำนวนมากมายและมีที่มาที่หลาก
หลายประการดังนี้

1. มีที่มาจากธรรมชาติ เป็นสำนวนที่เทียบเคียง
มาจากสิ่งที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ



2. ที่มาจากวัฒนธรรมการดำรงชีวิต เช่น ปัจจัย

สี่ อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย พาหนะ
เป็นต้น

3. ที่มาจากวัฒนธรรมทางสังคม เช่น การกระทำ การทำมา
หากิน การศึกษาประเพณี การละเล่น การเมืองการปกครอง

เป็ นต้น
4. ที่มาจากวัฒนธรรมทางจิตใจ เช่น ทางศาสนาและ

ความเชื่อ เป็นต้น

5.ที่มาจากวัฒนธรรมทางศิลปะ เช่น การแสดง ดนตรี เป็นต้น

6.ที่มาจากวัฒนธรรมทางภาษา วรรณคดี ตำนาน นิทาน
ประวัติศาสตร์ เป็นต้น



ความหมายของสำนวนไทย
สำนวนไทย คือถ้อยคำหรือข้อความที่กล่าวสืบต่อกันมาช้า
นานแล้ว มีความหมายไม่ตรงตามตัวหรือมีความหมายอื่นแฝงอยู่
หรืออาจกล่าวอีกนัยหนึ่งได้ว่า สำนวน คือถ้อยคำ กลุ่มคำ หรือ
ความที่เรียบเรียงขึ้นในเชิงอุปมาอุปมัยโดยมีนัยแฝงเร้นซ่อนอยู่
อย่างลึกซึ้ง แยบคาย เพื่อให้ผู้รับได้ไปตีความ ทำความเข้าใจด้วย
ตนเองอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งอาจแตกต่างไปความหมายเดิมหรืออาจ
คล้ายคลึงกับความหมายเดิมก็ได้ สันนิษฐานว่าสำนวนนั้นมีอยู่ใน
ภาษาพูดก่อนที่จะมีภาษาเขียนเกิดขึ้นในสมัยสุโขทัย โดยเมื่อ
พิจารณาจากข้อความในศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงแล้ว ก็พบว่ามี
สำนวนไทยปรากฏเป็นหลักฐานอยู่ เช่น ไพร่ฟ้ าหน้ าใส หมายถึง

ประชาชนอยู่เย็นเป็ นสุข

คุณค่าของสำนวนไทย
- เป็นเครื่องอบรมสั่งสอนและชี้แนะให้เป็นคนดีในด้าน

ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นด้าน
ความรัก การสมาคม การครองเรือน การศึกษา เช่น อย่าใฝ่สูง

ให้เกินศักดิ์ น้ำขุ่นไว้ใน น้ำใสไว้นอก เป็นต้น
- เป็นเครื่องสะท้อนให้เห็นแนวคิด ความเชื่อของคนใน
สังคมไทยหลายประการ เช่น ความเชื่อในเรื่องกรรม ความเชื่อ
เกี่ยวกับความไม่ประมาท เช่น กงเกวียนกำเกวียน ช้างสาร

งูเห่า ข้าเก่า เมียรัก เป็นต้น
- เป็นเครื่องชี้สะท้อนให้เห็นสภาพชีวิตความเป็นอยู่ของ
คนในสังคมด้านต่างๆ เช่น การทำมาหากิน การครองชีพ
เศรษฐกิจ เช่น ซื้อควายหน้ านา ซื้อผ้าหน้ าหนาว เป็นต้น

- เป็นเครื่องชี้ให้เห็นความสัมพันธ์ของคนไทยกับ
ธรรมชาติ จึงได้นำ



เอาลักษณะทาง
ธรรมชาติมาตั้งเป็นสำนวน เช่น ฝนตกไม่ทั่วฟ้ า น้ำซึมบ่อ

ทราย เป็นต้น
- การศึกษาสำนวนภาษิต เป็นการสืบต่อวัฒนธรรม
ของชาติเอาไว้ ไม่ให้สูญหายและเกิดความภาคภูมิใจที่บรรพชน
ได้สร้างสรรค์ถ้อยคำที่มีคุณค่าไว้ให้แก่เรา

ประโยชน์ของสำนวนไทย
สำนวนไทยทุกสำนวน จะมีความหมายอยู่ทุกสำนวนทั้งที่
บอกความหมายโดยตรง และสำนวนที่มีความหมายแอบแฝงอยู่

สำนวนมีประโยชน์ดังนี้
1. นำหลักคำสอนมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน นำหลัก

คำสอนมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน
2. ทำให้ทราบความหมายของแต่ละสำนวน ทำให้ทราบ

ความหมายของแต่ละสำนวน
3. ทำให้เยาว์ชนประพฤติปฏิบัติตนดีขึ้น ทำให้เยาว์ชน

ประพฤติปฏิบัติตนดีขึ้น
4. ช่วยกัดเกลานิสัยของเยาว์ชนให้อยู่ในกรอบและมี
ระเบียบมากขึ้นช่วยกัดเกลานิสัยของเยาว์ชนให้อยู่ในกรอบและมี

ระเบียบมากขึ้น

บรรณนานุกรม

สำนวน หมายถึง คำอ่านกล่าวสั้นๆ

กระชับรัดกุมแต่ไม่มีความหมายตรงตาม

ตัวอักษรจะมีความหมายแปลกไปจากความ

หมายเดิมที่ใช้กันเป็นปกติในวัฒนธรรม

เช่น จูงจมูก หมายถึง ยอมให้คนอื่นพาหรือ

นำไปทางไหนทำอะไรก็ได้ ต่อยหอย หมาย

ถึง พูดไม่หยุดปาก ถอยหลังเข้าคลอง

หมายถึง ถอยเข้าไปสู่ยุคเก่าหรือแบบเก่า

สุภาษิต หมายถึง ข้อความสั้นๆ

กะทัดรัด แต่มีความหมายชัดเจนลึกซึ้ง มี

คติสอนใจหรือให้ความจริงเกี่ยงกับความ

คิดและแนวปฏิบัติซึ่งสามารถพิสูจน์เชื่อถือ

ได้ เช่น แพ้เป็นพระ ชนะเป็นมาน น้ำเชี่ยว

อย่าเอาเรือไปขวาง

คำพังเพย มีลักษณะคล้ายสุภาษิต

และเกือบเป็นสุภาษิต แต่ไม่ได้สอนใจหรือให้

ความจริงที่พิสูจน์ได้โดยตรง เป็นคำกล่าวที่

มีลักษณะติชม แสดงความเห็นอยู่ในตัว

เช่น ถี่ลอดตาช้าง ห่างลอดตาเล็น ตำ

น้ำพริกละลายแม่น้ำ

ถึงแม้จะสามารถแยกว่าคำไหนเป็นสำนวน สุภาษิต คำพังเพย แต่
ในทางปฏิบัติจริงๆมีปัญหามาก เพราะข้อความหรือคำกล่าวเช่นนี้มี่
จำนวนมาก มีลักษณะทาบเกี่ยวระหว่างสำนวน สุภาษิต คำพังเพย

จนไม่อาจตัดสินเด็ดขาดว่าอยู่ในประเภทไหน เช่น
น้ำขึ้นให้รีบตัก (เป็นสำนวน เพราะความหมายไม่ตรง




ตามตัวอักษร เป็นคำพังเพย เพราะกล่าวติชมแสดงความคิดเห็น
เกี่ยวกับคนที่ฉวยโอกาส เป็นสุภาษิต เพราะให้คติสอนใจว่าเมื่อมี

โอกาสจะรีบทำกิจการให้ได้รับผลสำเร็จ)
น้ำลดต่อพุด (เป็นสำนวน เพราะความหมายไม่ตรงตามตัวอักษร
เป็นคำพังเพย เพราะกล่าวติหรือเย้ยหยัน คนทำชั่วมีความชั่ว
ปรากฏขึ้น เป็นสุภาษิต เพราะสอนความจริงที่ว่า ความชั่ว ความผิด
พลาดนั้นไม่สามารถปิดบังได้ตลอดไป) เพราะเหตุนี้จะไม่เน้ นความ
สามารถในการแยกประเภท แต่จะเน้ นคามหมายเพื่อนำไปใช้ให้ถูก
ต้องตามกาลเทศะและบุคคลในสถานการณ์ต่าง(วัฒนธรรมในการใช้

ภาษา)

ตัวอย่าง สำนวนไทย สุภาษิต คำพังเพย
1. กงเกวียน กำเกวียน หมายถึง เวรสนองเวร กรรมสนองกรรม
ทำกับเขาไว้อย่างไรผลที่ทำไว้ก็จะกลับมาสนองตอบเหมือนล้อ

เกวียนที่หมุนเวียนอย่างนั้น
2. กบในกะลาครอบ หมายถึง สำคัญตนว่ามีความ
รู้มาก ที่แท้ก็มีความรู้เพียงน้ อยนิด
3. กบเลือกนาย หมายถึง อยากจะเลือกหาคนดีหรือ
เลือกของที่ต้องใจผลสุดท้ายกลับได้ของที่ไม่มีค่า
4. กระดังงาลนไฟ หมายถึง หญิงที่เคยผ่านมือชาย
หรือเคยแต่งงานมาแล้วรู้จักใช้เสน่ห์เหลี่ยมชั้นเชิง เอาอกเอาใจชาย

ให้ล่มหลงได้
5. กระต่ายหมายจันทร์ หมายถึง ชายมีฐานะด้อย

หมายปองหญิงที่มีฐานะสูงกว่า
6. กระต่ายขาเดียว หมายถึง ยืนกรานไม่ยอมฟัง
7. กระต่ายตื่นตูม หมายถ
ึง เป็นความหมายของคนที่ตื่น
ตกใจง่าย โดยไม่คิดสำรวจหาเหตุที่มาก่อน
8. กรุงศรีอยุธยาไม่สิ้นคนดี หมายถึง ชนชาติไทยไม่
สิ้นคนดีที่จะทำคุณประโยชน์ให้ชาติ
9. กลมเป็นลูกมะนาว หมายถึง กลับกลอกจนจับไม่ได้

ไล่ไม่ทัน
10. กลิ้งครกขึ้นเขา หมายถึง ทำงานที่ยากเกินความ
สามารถของตน หรือทำงานที่หนักจนเกินกำลัง
11. กิ่งทองใบหยก หมายถึง เหมาะสมกัน เช่น ชาย
หญิงที่แต่งงานอยู่กินกันเป็ นสามีภรรยาสมฐานะกันทั้งคู่

12. กิ้งก่าได้ทอง หมายถึง เป็นคนชอบโอ้อวดใน
สิ่งของที่ตนมีเพื่อให้ผู้อื่นรู้

13. กินน้ำใต้ศอก หมายถึง จำต้องยอมเป็นรองเขาหมายถึงผู้ที่
เป็นเมียน้ อยที่ต้องยอมลงให้เมียหลวง
14. กินบนเรือนขี้บนหลังคา หมายถึง เป็นผู้ไม่รู้คุณ

ของผู้อื่น, เนรคุณคน หรือทำความเดือดร้อนให้แก่ผู้มีพระคุณ
15. เกลือเป็นหนอน หมายถึง ญาติมิตร สามีภรรยา

บุตรธิดา เพื่อนร่วมงาน คนในบ้านหรือพวกเดียวกันคิดทรยศ เอาใจ
ออกห่าง ไปให้ความลับแก่ฝ่ายตรงข้ามจนทำให้ตนเองเดือดร้อน
16. ขนหน้ าแข้งไม่ร่วง หมายถึง คนมั่งมีจ่ายเงินเป็น
จำนวนมาก แต่ไม่กระทบกระเทือนหรือเดือดร้อน
17. ขว้างงูไม่พ้นคอ หมายถึง ว่าจะสลัดสิ่งชั่วร้ายออก
จากตนก็ไม่พ้น
18. ขวานผ่าซาก หมายถึง โผงผางไม่เกรงใจใคร
19. ข้างนอกสุกใส ข้างในเป็นโ
พรง หมายถึง สวยแต่ภายนอก
แต่ด้านจิตใจไม่ดี
20. ข้าวยากหมากแพง หมายถึง บ้านเมืองอดอยาก
ตกอยู่ในสภาวะขาดแคลนอาหาร
21. ข้าวใหม่ปลามัน หมายถึง นิยมเรียกช่วงเวลาที่
สามีภรรยาแต่งงานกันใหม่ๆ เพราะอะไรที่เป็นของใหม่ถือว่าดี
22. ขิงก็รา ข่าก็แรง หมายถึง ต่างก็นับว่าเก่งทั้งคู่, จัด
จ้านพอๆกัน,ต่างไม่ยอมลดละกันมีอารมณ์ด้วยกันทั้งคู่
23. ขี่ช้างจับตั๊กแตน หมายถึง ลงทุนมากแต่ได้ผลนิด
หน่อย
24. ขี้เกียจสันหลังยาว หมายถึง เรียกคนเกียจคร้าน
เอาแต่นอนว่าขี้เกียจสันหลังยาว
25. ขี้ตามช้าง หมายถึง ทำในสิ่งที่เหลือบ่ากว่า

26. ขี้แพ้ชวนตี หมายถึง แพ้ตามกติกาแล้วยังไม่ยอมรับว่าแพ้ จะ
เอาชนะด้วยกำลัง, แพ้แล้วพาล

27. ขี้หดตดหาย หมายถึง ใช้ประกอบกับคำกลัวหรือ
ตกใจ เช่น กลัวจนขี้หดตดหาย หมายความว่า กลัวมาก ตกใจมาก

28. ขึ้นต้นไม้ปะรังแตน หมายถึง หนีภัยอันตราย
อย่างหนึ่ งแล้วต้องพบอันตรายอีกอย่างหนึ่ ง

29. ขึ้นหน้ าไม้ไม่ทันเห็นกระรอก หมายถึง หวังความ
สำเร็จก่อนที่จะลงมือทำ, หวังผลประโยชน์ก่อนงานที่จะสำเร็จผล

30. เข้าด้ายเข้าเข็ม หมายถึง เข้าที่คับขัน,ถึงเวลา
สำคัญจะได้ตัดสินใจแล้ว

31. เข้าตามตรอกออกตามประตู หมายถึง ทำตาม
ธรรมเนียมประเพณี

32. เข้าเถื่อนอย่าลืมพร้า หมายถึง คำเตือนให้มีสติ
อย่าประมาทเหมือนเวลาเข้าป่ าจะต้องหามีดติดตัวไปด้วย

33. เขียนเสือให้วัวกลัว หมายถึง ทำอย่างใดอย่าง
หนึ่ งเพื่ อให้ผู้อื่ นกลัวหรือเกิดความเกรงขาม
34. แขนซ้ายแขนขวา หมาย
ถึง บริวารหรือผู้ใต้บังคับบัญชาที่
เป็ นหัวเรี่ยวหัวแรงเปรียบเสมือนแขนซ้ายแขนขว

35. ไขไถ้กลางสนาม หมายถึง นำเอาเรื่องลับหรือ
ความลับออกมาเปิ ดเผยท่ามกลางผู้คน
36. ขุดดินกินหญ้า หมายถึง ทำงานเล็กๆน้ อยๆไม่
เป็นหลักเป็นฐานพอเลี้ยงตัวเองไปวันหนึ่งๆ เช่น ทำไรเล็กๆน้ อยๆ
37. ขุดบ่อล่อปลา หมายถึง ทำกลอุบายเพื่อให้ฝ่าย
หนึ่ งหลงเชื่ อโดยหวังผลประโยชน์จากอีกฝ่ ายหนึ่ ง
38. คนจัญไรมาพบกัน หมายถึง คนชั่วมาพบกันจะมี

แต่เรื่องชั่วๆ

สำนวน สุภาษิต คำพังเพย
1. กงเกวียน กำเกวียน หมายถึง เวรสนองเวร กรรม
สนองกรรมทำกับเขาไว้อย่างไรผลที่ทำไว้ก็จะกลับมาสนองตอบ

เหมือนล้อเกวียนที่หมุนเวียนอย่างนั้น
2. กบในกะลาครอบ หมายถึง สำคัญตนว่ามีความรู้มาก

ที่แท้ก็มีความรู้เพียงน้ อยนิด
3. กบเลือกนาย หมายถึง อยากจะเลือกหาคนดีหรือ
เลือกของที่ต้องใจผลสุดท้ายกลับได้ของที่ไม่มีค่า
4. กระดังงาลนไฟ หมายถึง หญิงที่เคยผ่านมือชาย หรือ
เคยแต่งงานมาแล้วรู้จักใช้เสน่ห์เหลี่ยมชั้นเชิง เอาอกเอาใจชายให้

ล่มหลงได้
5. กระต่ายหมายจันทร์ หมายถึง ชายมีฐานะด้อยหมาย

ปองหญิงที่มีฐานะสูงกว่า
6. กระต่ายขาเดียว หม
ายถึง ยืนกรานไม่ยอมฟัง

เหตุผลใคร
7. กระต่ายตื่นตูม หมายถึง เป็นความ
หมายของคนที่ตื่นตกใจง่าย โดยไม่คิดสำรวจหาเหตุ

ที่มาก่อน
8. กรุงศรีอยุธยาไม่สิ้นคนดี หมายถึง
ชนชาติไทยไม่สิ้นคนดีที่จะทำคุณประโยชน์ให้ชาติ

9. กลมเป็นลูกมะนาว หมายถึง
กลับกลอกจนจับไม่ได้ไล่ไม่ทัน

10. กลิ้งครกขึ้นเขา หมายถึง ทำงานที่
ยากเกินความสามารถของตน หรือทำงานที่หนักจน

เกินกำลัง

อ้างอิง

http://www.thaigoodview.com/node/163691

จบแล้วครับ ขอบคุณ
ที่เข้ามารับชม