ความสัมพันธ์ของภาวะความสมดุลระหว่างสุขภาพกาย และสุขภาพจิต

ความสัมพนั ธ์ของภาวะความสมดุลระหว่างสุขภาพกาย และสุขภาพจติ

รายวชิ า สขุ ศึกษา

กาย จิต

ผูส้ อน นายสมศกั ด์ิ ทองเงนิ

ความสมั พนั ธ์ของภาวะความสมดุลระหวา่ งสุขภาพกายและสขุ ภาพจติ
รายวชิ า สุขศกึ ษา ช้นั มัธยมศึกษาปีที่ ๒

....................................................................
องค์การอนามัยโลก ให้คำจำกัดความของคำว่า สุขภาพกาย และสุขภาพจิต ไว้ดังนี้
สุขภาพกาย หมายถึง สภาพของร่างกายที่เจรญิ เติบโต แข็งแรง สมบูรณ์ ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ ไม่
ทุพพลภาพ อวัยวะต่างๆ อยู่ในสภาพที่ดีมีความสมบูรณ์ แข็งแรง สามารถ
ทำงานได้ตามปกติ และมีความสัมพันธ์กันทุกส่วนเป็นอย่างดีก่อให้เกิด
ประสทิ ธิภาพในการทำงาน
สุขภาพจิต หมายถงึ ความสามารถของบุคคลในการปรบั ตัวใหม้ ี
ความสุขอยู่กับสังคมและส่งิ แวดล้อมได้ดี มีสัมพันธภาพอันดกี บั บุคคลอ่นื
และดำรงชวี ิตอยู่ไดด้ ว้ ยความสมดลุ อย่างสขุ สบาย รวมท้ังสนอง
ความสามารถของตนเองในโลกทกี่ ำลงั เปล่ยี นแปลงได้ โดยไมม่ ีข้อขดั แย้ง
ภายในจติ ใจและไมข่ ัดกับสภาพความเปน็ จริงในสังคมน้นั ๆ
ความสมั พันธ์ระหวา่ งสุขภาพกายและจติ
สขุ ภาพกายและสุขภาพจติ ความสัมพันธก์ ันมาก ดง่ั คำทว่ี ่า “จติ เปน็ นายกายเป็นบา่ ว” หมายถึงคนที่
มีสุขภาพจิตดี ย่อมมีสุขภาพกายที่ดีตามไปด้วย เพราะจิตเป็นตัวกำหนดและควบคุมร่างกาย จึงกล่าวได้ว่า
สุขภาพจิตดี มักอยู่ในร่างกายที่สมบูรณ์นักปราชญ์ชาวกรีกโบราณกล่าวถึงความเชื่อไว้ว่า “ A Sound Mind
in a Sound Body” หมายความว่า “จิตใจท่ดี ียอ่ มอยใู่ นร่างกายท่ีสมบรู ณ์” ถ้าร่างกายสมบูรณ์และแข็งแรงดี
จิตใจก็จะเป็นสุข สดชื่น แจ่มใสเบิกบาน แต่ถ้าร่างกายอ่อนแอ เจ็บไข้ ป่วยบ่อยๆ จิตใจก็จะหดหู่ ไม่สดช่ืน
แจ่มใส ดงั นั้นถ้าจิตใจไมส่ บายไม่เป็นสุข มคี วามเครียด มีความวติ กกังวลใจ กจ็ ะมีผลตอ่ รา่ งกาย เช่น กินไม่ได้
นอนไม่หลับ อาหารไม่ย่อย ร่างกายซูบผอม หน้าซีดเซียวเศร้าหมอง นี่เป็นเครื่องพิสูจน์ว่าร่างกายและจิตใจ
แยกขาดออกจากกันไม่ได้ ฉะนั้นเราจงึ ควรดแู ลรกั ษาสขุ ภาพร่างกายและจติ ใจควบคกู่ นั ไป
สุขภาพกายและสุขภาพจิตที่ดสี ง่ ผลต่อร่างกาย ดังนี้
๑.สภาพร่างกายและจติ ใจมกี ารพัฒนาการและเจรญิ เตบิ โตไดเ้ หมาะสมกบั วยั
๒.การทำงานของอวัยวะต่างๆ มคี วามสมบูรณ์แขง็ แรง และทำงานได้อย่างปกติ
๓. บุคคลมคี วามสามารถในการปรับตัวใหเ้ ขา้ กบั สภาพแวดล้อมไดเ้ ปน็ อย่างดี
ภาวะความสมดุลระหว่างสุขภาพกายและสุขภาพจติ หมายถึงสภาวะท่รี ่างกายและจิตใจมคี วามปกติ
ในดา้ นความสัมพนั ธร์ ะหว่างกัน ในทางตรงกันข้ามหากสขุ ภาพ
ส่วนใดส่วนหนงึ่ มีความบกพรอ่ งหรอื มสี ภาวะทผ่ี ิดปกติ ก็จะเกดิ
ความไม่สมดลุ ระหว่างสขุ ภาพทง้ั สองด้านขน้ึ

ที่มา : www.bhumibolhospital.rtaf.mi.th

ภาพ ตาช่ังสมดลุ กาย-จติ

กาย จติ

จิต กาย
จิต

กาย

ที่มา : https://www.google.co.th-ภาพ ตราช่งั

เรอ่ื ง อารมณ์และความเครยี ด
..........................................................................................................................................................
ความหมายอารมณ์และความเครยี ด

อารมณ์ (Emotion)เป็นการแสดงออกของภาวะจิตใจผ่านทางร่างกาย คำพูด และความรู้สึก มีท้ัง
อารมณ์ด้านบวก ทำให้เกิดความสขุ เช่น ดีใจ พอใจ และอารมณ์ในด้านลบ ที่ทำให้เกิดความทกุ ข์ เช่น เสียใจ
เศรา้ โกรธ

ความเครียด (Stress)เป็นภาวะจิตใจและร่างกายที่เปลี่ยนแปลงไปเป็นผลจากการที่บุคคลต้อง
ปรบั ตวั ตอ่ สง่ิ กระตนุ้ หรือสงิ่ เรา้ ตา่ งๆ ในสิง่ แวดลอ้ มที่กดดันหรือทำให้เกิดความทกุ ข์และความไม่สบายใจ
สาเหตุของความเครียด

สาเหตุของความเครียดมีด้วยกันหลากหลายประการแต่ที่พบได้บ่อยๆมีอยู่เพียง
3 ประการดังน้ี
๑. ความเปลี่ยนแปลง

เป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดความเครียดได้ง่ายมาก หากร่างกายและจิตใจยังไม่ได้ปรับตัวให้
พร้อมรับกับความเปลี่ยนแปลงนั้น โดยจะเกิดขึ้นในช่วงก่อนที่จะเปลี่ยนแปลง(มีการรับรู้)และหลัง
เปลี่ยนแปลงใหม่ๆ เช่น การย้ายที่อยู่อาศัย ที่เรียน หรือที่ทำงาน หากใครที่ใจไม่ได้เตรีย มพร้อม
กับเรื่องพวกนี้มักจะมีความกังวลภายในจิตใจเสมอ ทั้งนี้ความเปลี่ยนแปลงทำให้มนุษย์เครียดได้
มากที่สุด ไม่เว้นแม้แต่สภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลง ก็สามารถที่ให้เกิดความเครียดในใจของเราได้
เช่นกัน
๒. ความไม่ได้อย่างใจ

การที่มีเหตุการณ์ที่ไม่เป็นไปตามความคาดหวังของเรา ก็จะเกิดความเครียดขึ้นมาในจิตใจ
ของเราทันที เป็นอีกสาเหตุสำคัญของความเครียดที่เกิดขึ้นกับทุกๆคนในทุกวัน การที่เรานั้นมี
สภาพการจัดการสภาวะทางอารมณ์ท่ีต่ำ ความเครียดก็จะเข้ามาสู่จิตใจของเราได้ง่ายกว่าปกติ
๓. ต้องตัดสินใจในเรื่องท่ีไม่พร้อม

ไม่ว่าจะเป็นในเรื่องการงาน เรื่องชีวิต หรือแม้แต่การเลือกตัวเลือกในห้องสอบ โดยที่เรา
ไม่อาจรู้ผลที่จะเกิดขึ้นได้ เป็นสาเหตุที่สำคัญของความเครียดอีกประการหนึ่งเลยทีเดียว โดย
ความเครียดจะเกิดขึ้นท้ังก่อนและหลังตัดสินใจ จนกว่าผลของการตัดสินใจน้ันจะออกกมา และใน
บางครั้งยังส่งผลกะทบแม้ว่าผลนั้นจะออกมาแล้วก็ตาม การต้องตัดสินใจในเรื่องที่ไม่มีความพร้อม
หรือข้อมูลไม่เพียงพอจึงก่อให้เกิดความเครียดต่อจิตใจเราได้ไม่น้อยไปกว่าความเปลี่ยนแปลงเลย
ทีเดียว
สาเหตุอื่นๆ ที่ส่งผลให้เกิดความเครียด
๑. การเสพส่ือต่างๆมากเกินไป

รับข้อมูลข่าวสารต่างๆบนโลกออนไลน์ตลอดเวลาก็เป็นสาเหตุของความเครียดได้เช่นกัน
๒. การรับประทานอาหารไม่ครบตามที่ต้องการ

ที่พบบ่อยคืออาการขาดน้ำตาลในกระแสเลือด มักจะเกิดในผู้ที่กำลังควบคุมอาหารหรือลด
น้ำหนัก การมีน้ำตาลในเลือดไม่สมดุลส่งผลให้ร่างกายเกิดความเค รียดได้เช่นกัน การขาดไขมัน
ชนิด

โอเมกา3เป็นอีกสาเหตุหน่ึงของความเครียดได้เช่นกัน การรับประทานปลาทะเลอาจช่วยให้ระดับ

ความเครียดของเราลดลง เนื่องจากมีส่วนในการช่วยควบคุมการหลั่งของฮอร์โมนที่เกี่ยวข้องใน

เรื่องนี้อย่างเซโรโทนิน

๓. การรับประทานยาบางชนิด

การรับประทานยาบางชนิดส่งผลให้เกิดความเครียดได้ อันดับแรกที่พบบ่อยที่สุดคือยา

คุมกำเนิด เนื่องจากมีฤทธิ์ส่งผลต่อฮอร์โมนโดยตรง จึงมีส่วนที่ให้เกิดความเครียด ใครที่เครียด

ง่ายอยู่แล้วควรหลีกเลี่ยงการใช้ยาชนิดน้ี ยาที่มีผลต่อฮอร์โมนชนิดอื่น เช่นยารักษาสิวบางชนิด ก็

ส่งผลต่อความเครียดได้เช่นกัน ยาอีกประเภทหนึ่งที่ส่งผลให้เกิดความเครียดได้ง่ายคือยาที่ส่งผล

ต่อประสาทต่างๆ เช่นยากล่อมประสาท ยานอนหลับ เป็นต้น

๔. การพักผ่อนไม่เพียงพอ

การนอนน้อยหรือนอนไม่เป็นเวลา นอกจากจะส่งผลโดยตรงต่อร่างกายทำให้อ่อนเพลีย

ยังส่งผลต่อสภาพจิตใจอีกด้วย นอกจากจะทำให้เราหงุดหงิดได้ง่าย ยังทำให้เกิดความเครียดได้

ง่าย

๕. การสูบบุหรี่

สารนิโคตินในบุหร่ี เป็นสารท่ีมีฤทธิ์ก่อกวนการทำงานของสารที่ส่งผลโดยตรงในเรื่องของ

ความเครียด เป็นสาเหตุหนึ่งท่ีทำให้ผู้เลิกบุหรี่มีอาการเครียดอย่างมาก เม่ือสารในสมองถูรบกวน

จึงเป็นสาเหตุของอาการซึมเศร้าหรือหงุดหงิดง่าย

๖. การเจ็บป่วยเป็นโรคต่างๆและสภาพแวดล้อมต่างๆ

อาการและการแสดงออกของบุคคลท่มี ีความเครยี ด

อาการและการแสดงออกของบุคคลทมี่ ีความเครียด แบ่ง เปน็ ๓ ลักษณะ ดงั ตาราง

การแสดงออกทางกาย การแสดงออกทางจติ ใจ การแสดงออกทาง

พฤติกรรม

- ปวดกลา้ มเนื้อ - โกรธงา่ ย - โผงผาง

- มึนงง เวียนศีรษะ - ซึมเศรา้ - แยกตัวเอง

- แน่นทอ้ ง ท้องผูก - หงุดหงดิ โมโหง่าย -ทานเก่ง บอ่ ย

-นอนไมห่ ลบั - มองโลกแง่ร้ายขาด - เปลี่ยนงานบ่อย ขาด

กระสับกระสา่ ย เหตุผล ความอดทน

- ใจเตน้ เรว็ - วติ กกังวล - ขว้างปาสง่ิ ของ

-มอื เท้าเย็น อ่อนเพลีย -ลงั เล ตัดสินใจไมไ่ ด้ - ชอบกัดเลบ็ ดงึ ผม ทำ

- สมาธิสนั้ หลงลืม - ขาดความเช่อื ม่ัน ไม่มี ร้ายตนเอง

- ความจำเสื่อม ความคดิ รเิ รม่ิ -ไม่สามารถเรียนรู้สง่ิ

- เบ่อื อาหาร ทานไมล่ ง ใหม่ๆได้

- ทำอะไรผิดพลาดเสมอ

ทีม่ า : http://computer 16928.blogspot.com

แบบวดั ความเครียดสวนปรุง

ให้คณุ อ่านข้อคำถามต่อไปนี้ แล้วสำรวจดูว่าในระยะ 6 เดอื นท่ผี ่านมา มีเหตกุ ารณใ์ นข้อใดเกิดขนึ้ กับ
ตัวคุณบา้ ง ถา้ ขอ้ ไหนไม่ไดเ้ กิดขน้ึ ใหข้ ้ามไปไม่ต้องตอบ แตถ่ ้ามีเหตุการณ์ในขอ้ ใดเกิดขึ้นกับตวั คณุ ใหป้ ระเมนิ
วา่ คุณมคี วามรูส้ ึกอยา่ งไรต่อเหตุการณน์ น้ั แล้วทำเครอื่ งหมาย  ใหต้ รงชอ่ งตามท่ีคุณประเมนิ โดย

ระดบั ของความเครียด 1 หมายถงึ ไมร่ ้สู ึกเครยี ด
2 หมายถึง รสู้ ึกเครียดเล็กน้อย
3 หมายถงึ รสู้ กึ เครียดปานกลาง
4 หมายถึง รสู้ ึกเครยี ดมาก
5 หมายถึง รู้สึกเครยี ดมากทีส่ ดุ

ขอ้ ท่ี คำถามในระยะ 6 เดือนท่ผี ่านมา ระดบั ของความเครยี ด
1 2 345
1 กลวั ทำงานผดิ พลาด
2 ไปไม่ถงึ เปา้ หมายทวี่ างไว้
3 ครอบครวั มีความขัดแย้งกันในเรื่องเงิน หรอื เร่ืองงานในบา้ น
4 เปน็ กงั วลกบั เรือ่ งสารพิษ หรอื มลภาวะในอากาศ น้ำ เสยี ง

และดิน
5 รู้สึกว่าต้องแข่งขนั หรือเปรยี บเทยี บ
6 เงนิ ไม่พอใชจ้ ่าย
7 กล้ามเนอ้ื ตงึ หรอื ปวด
8 ปวดหัวจากความตงึ เครียด
9 ปวดหลัง
10 ความอยากอาหารเปลย่ี นแปลง
11 ปวดศีรษะขา้ งเดียว
12 ร้สู ึกวติ กกังวล
13 รู้สึกคับข้องใจ
14 รสู้ ึกโกรธ หรอื หงดุ หงิด
15 รูส้ ึกเศรา้
16 ความจำไม่ดี
17 รู้สกึ สบั สน
18 ตั้งสมาธิลำบาก
19 รูส้ กึ เหน่อื ยงา่ ย
20 เปน็ หวดั บ่อยๆ

การแปลผลแบบวัดความเครียดสวนปรุง

มีคะแนนไม่เกนิ 100 คะแนน

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

โดยผลรวมที่ได้ แบ่งเปน็ 4 ระดับ

คะแนน 0 - 23 มีระดับความเครียดน้อย

คะแนน 24 – 41 มรี ะดบั ความเครยี ดปานกลาง

คะแนน 42 – 61 มีระดับความเครียดสูง

คะแนน 62 ขึ้นไป มีระดับความเครยี ดรนุ แรง

เมอ่ื รวมคะแนนทุกข้อแล้วนำมาเปรยี บเทียบกับเกณฑ์ปกตทิ กี่ ำหนด ดังน้ี
1. คะแนน 0-23 คะแนน ท่านมีความเครียดในระดับน้อย (mild stress) หมายถึง ความเครียด

ขนาดน้อยๆ และหายไปในระยะเวลาอันสั้น เป็นความเครียดที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน ความเครียดระดับน้ี
ไม่คุกคามต่อการดำเนินชีวิต บุคคลมีการปรับตัวอย่างอัตโนมัติ เป็นการปรับตัวด้วยความเคยชิน และการ
ปรบั ตัวตอ้ งการพลังงานเพยี งเล็กนอ้ ยเป็นภาวะทรี่ า่ งกายผ่อนคลาย

2. คะแนน 24 – 41 คะแนน ท่านมีความเครียดในระดับปานกลาง (moderate stress) หมายถึง
ความเครียดที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำวันเนื่องจากมีสิ่งคุกคาม หรือพบเหตุการณ์สำคัญๆในสังคม บุคคลจะมี
ปฏกิ ิริยาตอบสนองออกมาในลักษณะความวิตกกงั วล ความกลัว ฯลฯ ถือว่าอยู่ในเกณฑ์ปกติทว่ั ๆไป ไม่รุนแรง
จนก่อให้เกิดอนั ตรายแกร่ า่ งกาย เปน็ ระดบั ความเครียดทีท่ ำให้บคุ คลเกิดความกระตือรอื ร้น

3. คะแนน 42 – 61 คะแนน ท่านมีความเครียดในระดับสูง (high stress) เป็นระดับที่บุคคลได้รบั
เหตุการณ์ที่ก่อให้เกิดความเครียดสูง ไม่สามารถปรับตัวให้ลดความเครียดลงได้ในเวลาอันสั้นถือว่าอยู่ในเขต
อันตราย หากไม่ได้รบั การบรรเทาจะนำไปสูค่ วามเครียดเรื้อรัง เกดิ โรคต่างๆ ในภายหลังได้

4. คะแนน 62 คะแนนขึ้นไป ท่านมีความเครียดในระดับรนุ แรง (severe stress) เป็นความเครียด
ระดับสูงที่ดำเนินติดต่อกันมาอย่างต่อเนื่องจนทำให้บุคคลมีความล้มเหลวในการปรับตัว เกิดความเบื่อหน่าย
ท้อแท้ หมดแรง ควบคมุ ตัวเองไมไ่ ด้ เกิดอาการทางกายหรือโรคภัยต่างๆ ตามมาไดง้ า่ ย