วิจัยหอยทากบก ปฏิพล จำลอง

ความหลากชนิดและความชุกชุมของหอยทากบกบริเวณภูเขาหินทรายและภูเขาไฟในจงั หวัดสรุ นิ ทร์
Species Diversity and Abundance of Land Snails in Sandstone and Volcanic Hills in Surin

Province
ปฏพิ ล จำลอง 1 ชนิดาพร ตุ้มปส่ี ุวรรณ 1 และ ศักดบ์ิ วร ตุ้มปีส่ วุ รรณ 1*, 2

1 ภาควชิ าชวี วทิ ยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยมหาสารคาม
2 ศนู ยว์ ิจัยและการศึกษาบรรพชีวนิ วิทยา มหาวทิ ยาลัยมหาสารคาม

Patipol Jumlong 1, Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan 1*, 2

1 Department of Biology, Faculty of Science, Mahasarakham University
2 Palaeontological Research and Education Centre, Mahasarakham University

บทคดั ยอ่

ผลการศึกษาเปรียบเทียบความหลากชนิดและความชุกชุมของหอยทากบกในพ้ืนที่ภูเขาหินทราย (เขาศาลา) และภูเขาไฟ
(เขาพนมสวาย) ในจังหวดั สรุ นิ ทร์ พบหอยทากบกท้ังหมด 14 ชนดิ บริเวณภูเขาหินทรายพบ 11 ชนิด เม่ือเกบ็ ตวั อยา่ งโดยใชแ้ ปลงสำรวจ
ขนาด 20x20 เมตร จำนวน 12 แปลง พบหอยทากบก 9 ชนิด มีความชุกชมุ 0.15-0.51 ตวั ตอ่ ตารางเมตร ดัชนีความหลากชนิด (H)
เปน็ 1.30-1.81 และเมอ่ื ใช้แปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร จำนวน 24 แปลง พบหอยทากบก 11 ชนดิ โดยชนดิ ที่เพิ่มขน้ึ มาคอื Pupina
sp. และ Amphidromus (Syndromus) sp. มคี วามชุกชุม 0.6-8.6 ตวั ต่อตารางเมตร ดัชนีความหลากชนิด (H) เปน็ 0.64-1.84 ชนดิ
สำหรับบริเวณภเู ขาไฟพบ 6 ชนิด จากการใช้แปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร จำนวน 7 แปลง มีความชุกชมุ 0.24-0.90 ตวั ตอ่ ตารางเมตร
ดชั นีความหลากชนิด (H) เปน็ 0.44-1.14 การศกึ ษาในครงั้ น้ีพบหอยลายตองปากมว่ ง Amphidromus (Amphidromus) schomburgki
schomburgki และหอยชอ็ คโกแลต A. (A.) inversus annamiticus อาศยั อยู่รว่ มในบริเวณเดยี วกันทเี่ ขาศาลา ซง่ึ การคน้ พบครัง้ นี้เปน็
ขอบเขตการกระจายเหนอื สดุ ของหอยชอ็ คโกแลต หอยทากบกท่ีพบบรเิ วณภูเขาไฟ 3 ใน 6 ชนดิ พบทภ่ี เู ขาหินทรายด้วย ได้แก่ หอยดกั แด้
Pseudobuliminus (Giardia) siamensis หอยทากเปลือกสัน Quantula weinkauffiana และหอยขัดเปลือก Sarika resplendens
อาจตงั้ สมมตฐิ านไดว้ า่ เปน็ หอยทากบกชนดิ ทมี่ อี ตั ราการแพรก่ ระจายเรว็ กวา่ หอยชนดิ อน่ื ๆ ทพ่ี บบรเิ วณเขาศาลา ซง่ึ เปน็ ประเดน็ ทน่ี า่ สนใจ
ศึกษาต่อไป
คำสำคญั : หอยทากบก ความหลากชนิด ความชกุ ชมุ ภเู ขาหินทราย จังหวัดสรุ นิ ทร์

--------------------------------------------------

*Corresponding author. E-mail: [email protected]
ปฏพิ ล จำลอง ชนดิ าพร ตุ้มปีส่ วุ รรณ และ ศักดบิ์ วร ตุ้มป่ีสวุ รรณ / วารสารวทิ ยาศาสตร์บูรพา. 18 (2556) 1 : 67-81 67

Abstract

A comparative study of species diversity and abundance of land snails from sandstone hills (Khao Sala) and
volcanic hills (Khao Phanom Sawai) in Surin Province was conducted. Fourteen species of land snails were found;
of which, 11 species were collected from the sandstone hills and 6 species were collected from the volcanic hills.
Twelve plots, 20x20 meters, were used to collect snails from the sandstone hills, where the species richness,
abundance, and species diversity index (H) were 9 species, 0.15-0.51 individuals/m2, and 1.30-1.81, respectively.
Twenty-four plots, 5x2 meters, were also used in the same area; the results from these were 11 species, 0.6-8.6
individuals/m2, and 0.64-1.84, respectively. The additional species were Pupina sp. and Amphidromus (Syndromus)
sp. Seven plots, 20x20 meters, were used to collect snails from the volcanic hills, where 5 species, 0.24-0.90
individuals/m2, and 0.44-1.14 were recorded. Amphidromus (Amphidromus) schomburgki schomburgki and A. (A.)
inversus annamiticus were discovered in the same area at Khao Sala, which, in Surin Province, represents the
northernmost distribution of the latter species. Half of the land snail species at the volcanic hills were also found at
the sandstone hills, including, Pseudobuliminus (Giardia) siamensis, Quantula weinkauffiana, and Sarika resplendens,
from which it might be hypothesized that the dispersal rate of these species is faster than the other species in Khao
Sala (Sandstone hills). This hypothesis is an interesting topic for further study.
Keywords : Land snails, species diversity, abundance, sandstone hill, Surin Province

68 Patipol Jumlong Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan / Burapha Sci. J. 18 (2013) 1 : 67-81

บทนำ ศึกษาความหลากชนดิ ของหอยทากบกบริเวณภเู ขาหินทราย

พื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเกือบท้ังหมดตั้งอยู่บนที่ วัตถปุ ระสงค์
ราบสูงโคราชซ่ึงปกคลุมด้วยตะกอนดินทรายจากการผุพังของ
หนิ ทรายของกลมุ่ หนิ โคราช ภเู ขาลกู โดดและเทอื กเขาเกอื บทง้ั หมด 1. เพ่ือเปรียบเทียบความหลากชนิดและความชุกชุมของ
บนทร่ี าบสงู โคราชเปน็ ภเู ขาหนิ ทรายของกลมุ่ หนิ โคราช มเี พยี งภเู ขา หอยทากบกบริเวณภูเขาหินทรายและภูเขาไฟท่ีดับสนิทแล้วในเขต
บางลกู ในทางตอนใตข้ องทรี่ าบสงู โคราชทเ่ี ปน็ ภเู ขาไฟทด่ี บั สนทิ แลว้ จังหวดั สุรินทร์
เช่น เขาพนมสวาย เขากระโดง เขาพนมรุ้ง และภูอังคาร เป็นต้น 2. เพื่อเปรียบเทียบประสิทธิภาพของแปลงสำรวจขนาด
(กรมทรัพยากรธรณี, 2544) 20x20 เมตรและขนาด 5x2 เมตรในการศกึ ษาความหลากชนดิ ของ
ในส่วนของภูเขาหินทรายน้ันมีการศึกษาและรายงานการ หอยทากบกในบริเวณภเู ขาหนิ ทราย
พบหอยทากแลว้ ทางตอนเหนอื ของทร่ี าบสงู โคราช ไดแ้ ก่ ภลู อ้ มขา้ ว
ภวู ังคำ ภกู ้มุ ขา้ ว จงั หวัดกาฬสนิ ธ์ุ (ชนดิ าพร วรจักร และศกั ดิ์บวร วัสดอุ ปุ กรณ์และวิธีการวจิ ัย
ตุ้มป่ีสุวรรณ, 2545) ภูโน ในจังหวัดกาฬสินธ์ุ (ศิริชัย ศรีหาตา
และคณะ, 2553) อุทยานแห่งชาติภูพานในเขตจังหวัดสกลนคร ขัน้ ตอนแผนการดำเนินงาน
(ทัศนีย์ แจ่มจรรยา และคณะ, 2540) เทือกเขาภูพานในเขต 1. การเลอื กพน้ื ท่ีศกึ ษาและการตแี ปลงสำรวจ
จังหวัดอุดรธานี สกลนคร กาฬสินธ์ุ นครพนม และมุกดาหาร 1.1 ศึกษาแผนท่ีภูมิประเทศมาตราส่วน 1:50,000 ของ
(Tumpeesuwan, 2007) โคกภูตากา จังหวัดขอนแก่น (พินิจ กรมแผนทที่ หาร (2529; 2530) และแผนทธ่ี รณวี ทิ ยาจงั หวดั สรุ นิ ทร์
หวงั สมนกึ , 2542) ภทู อกนอ้ ย จงั หวดั บงึ กาฬ (ชนดิ าพร ตมุ้ ปส่ี วุ รรณ ของกรมทรพั ยากรธรณี (2550) เพอ่ื เลอื กพื้นทีศ่ กึ ษา
และศกั ดบ์ิ วร ตมุ้ ปสี่ วุ รรณ, 2553ก) และภโู ลน จงั หวดั หนองบวั ลำภู
(ชนดิ าพร ตมุ้ ป่ีสุวรรณ และศักดบ์ิ วร ตมุ้ ปสี่ วุ รรณ, 2553ข) ในเขต 1.2 สำรวจพื้นท่ีเบื้องต้นเพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการ
ตอนใต้ของที่ราบสูงโคราชนั้นมีรายงานเพียงบริเวณแหล่งสงวนชีว เข้าถงึ พ้นื ที่และการตแี ปลงสำรวจ
มณฑลสะแกราช จังหวัดนครราชสีมา (ชมพูนุท จรรยาเพศ
และคณะ, 2551) ส่วนการศกึ ษาความหลากชนดิ ของหอยทากบก 1.3 เลอื กพ้ืนทศ่ี ึกษา ซง่ึ มี 2 บรเิ วณ ดังน้ี
บนภูเขาไฟทดี่ บั สนทิ แลว้ ยงั ไมเ่ คยมีมาก่อน 1.3.1 ภเู ขาหนิ ทราย: เขาศาลา อำเภอบัวเชด จังหวดั
จังหวัดสุรินทร์เป็นบริเวณที่เป็นแนวรอยต่อของเทือกเขา สรุ นิ ทร์ (ภาพที่ 1A และ 1C)
พนมดงรักซ่ึงเป็นเทือกเขาหินทรายบริเวณขอบของที่ราบสูงโคราช ตแี ปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร โดยประยกุ ตว์ ธิ ขี อง
กับที่ราบต่ำเขมร และยังมีภูเขาไฟท่ีดับสนิทแล้วคือเขาพนมสวาย De Winter & Gittenberger (1998), Schilthuizen & Rutjes
อีกทั้งพ้ืนที่จังหวัดสุรินทร์ยังไม่เคยมีการสำรวจและรายงานชนิด (2001), Cameron et al. (2003) และ Oke & Alohan (2006)
ของหอยทากบกมาก่อน จึงเป็นพ้ืนท่ีท่ีเหมาะสมในการศึกษา โดยเลือกพ้ืนที่ให้ครอบคลุมทุกถิ่นอาศัยและระดับความสูงต้ังแต่
เปรยี บเทยี บความหลากชนดิ และความชกุ ชมุ ของหอยทากบกในเขต ตนี เขาจนถงึ ยอดเขาในบรเิ วณเขาศาลาจำนวน 12 แปลง โดยตแี ปลง
ภเู ขาหนิ ทรายและภเู ขาไฟ โดยมสี มมตฐิ านวา่ ภเู ขาหนิ ทรายทเี่ กดิ ขนึ้ สำรวจลกึ เขา้ ไปในปา่ ขา้ งถนนขน้ึ เขาขา้ งละ 2 แปลง สลบั ซา้ ยขวาทกุ
มาก่อนในช่วงต้นมหายุคซีโนโซอิกจะมีความหลากชนิดของ 500 เมตร และทำควบคกู่ ับการตีแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร โดย
หอยทากบกมากกว่าภูเขาไฟที่เพิ่งปะทุข้ึนและดับสนิทลงในช่วง ประยุกต์ลดทอนแปลงตัวอยา่ งย่อยจากวิธี Belt transect (Naggs
ปลายยคุ เทอรเ์ ชยี รตี อ่ ต้นยุคควอเทอร์นารี et al., 2005) จำนวน 24 แปลง โดยตีแปลงตามแนวยาวของแปลง
งานวิจัยครัง้ น้เี ก็บตัวอยา่ งโดยใชแ้ ปลงสำรวจขนาด 20x20 สำรวจขนาด 20x20 เมตร
เมตร (De Winter & Gittenberger, 1998) และ 5x2 เมตร โดยลด 1.3.2 ภเู ขาไฟเกา่ : เขาพนมสวาย อำเภอเมอื ง จงั หวดั
ทอนจำนวนแปลงสมุ่ ตวั อยา่ งของวธิ ี Belt transect (Naggs et al., สุรนิ ทร์ (ภาพท่ี 1A และ 1B)
2005) ทง้ั นเี้ พอ่ื ใหผ้ ลการวเิ คราะหท์ ไ่ี ดส้ ามารถนำไปเปรยี บเทยี บกบั
งานวจิ ยั ทมี่ มี ากอ่ นจากทว่ั โลกได้ และเพอื่ เปรยี บเทยี บประสทิ ธภิ าพ ตีแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร โดยเลือกบริเวณ
ระหว่างแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร และ 20x20 เมตร ในการ พ้ืนท่ีให้ครอบคลุมทุกถ่ินอาศัยและระดับความสูงตั้งแต่ตีนเขาจน
ถงึ ยอดเขาจำนวน 7 แปลง โดยพิจารณาจากภูมิประเทศของเขา 3
ลูก ของเขาพนมสวาย
2. การเกบ็ ตวั อย่าง

เก็บตัวอย่างหอยทากบกในแต่ละแปลงสำรวจโดยเก็บใน

ปฏิพล จำลอง ชนดิ าพร ตมุ้ ปี่สุวรรณ และ ศกั ดบ์ิ วร ตมุ้ ป่สี วุ รรณ / วารสารวทิ ยาศาสตรบ์ รู พา. 18 (2556) 1 : 67-81 69

11



1 Tumpeesuwan, C., Naggs, F., & Panha, S. (2007). A new genus and new species of Dyakiid snail (Pulmonata: Dyakiidae) from the Phu Phan range,

2 ภ nาoพrt hทeี่a1st ernบแTผรhเินaวiทlณaี่ธnภdรเู.ณขTาhีวหeิทRนิ ยaทาffรจleาังsยหBว(uเัlดขleสาtiศุรnินาoลทf าZรo์อo(ำlAoเgภ),yอ, แ5บ5สวั (ด2เช)ง,ดต3)7ำ3(แC-3ห)7;น9B.่งแพล้ืนะทC่ีศ,ึกภษาาพบขรยิเวาณยพภื้นูเขทาศ่ี ไึกฟษเกา่าบร(ิเเวขณาพเขนามพสนวมาสยวาอยำแเภลอะเบมรือเิ วงณ) เ(ขBา)ศแาลละา
3 Vau ght, K. C. (1ต99า8ม).ลAำดclบัass(iแfiผcaนtiทonด่ี oดั fแthปeลliงvจinาgกMกoรllมusทcaร.ัพFยloาrกidรa:ธAรณmeี,r2ic5an50M;aกlaรcoมlแogผisนtsท, Iที่ nหc.าร, 2529, 2530)

4
5

6 70 Patipol Jumlong Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan / Burapha Sci. J. 18 (2013) 1 : 67-81

7

บริเวณท่ีหอยมักอาศัยอยู่ เช่น ขอนไม้ผุ เปลือกและพูพอน ของหอยทากบกบริเวณภูเขาหินทราย (เขาศาลา) และภูเขาไฟ
ของต้นไม้ใหญ่ ใต้ใบไม้ ในกองซากใบไม้ที่ทับถมกันและใต้โขดหิน (เขาพนมสวาย) ในจังหวัดสุรินทร์ โดยใช้การตีแปลงสำรวจขนาด
เปน็ ตน้ โดยใชผ้ ูเ้ ก็บตัวอย่าง 4 คน เก็บตัวอยา่ งเป็นเวลา 30 นาที 20x20 เมตร จำนวน 12 แปลงและขนาด 5x2 เมตร จำนวน 24 แปลง
ต่อแปลงสำรวจตัวอย่างขนาด 20x20 เมตร และ 5 นาทีต่อ สำหรับพ้ืนที่บนเขาศาลา และตีแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร
แปลงสำรวจตวั อยา่ งขนาด 5x2 เมตร จำนวน 7 แปลง สำหรบั เขาพนมสวาย พบหอยทากบกทงั้ หมดจำนวน
3. การคงสภาพตวั อย่าง การลงทะเบยี นตัวอยา่ ง และการจำแนก 14 ชนิด (ตารางท่ี 1) แบ่งเป็น 2 ช้ันย่อย (Subclass) ได้แก่
ชนิด หอยทากบกท่ีมฝี าปิดเปลอื ก (Subclass Prosobranchia) จำนวน
3.1 ตัวอย่างหอยท่ีมีชีวิตจะถูกทำให้จมน้ำตาย 3 ชนดิ ไดแ้ ก่ Cyclophorus volvulus, Cyclotus sp. และ Pupina
(suffocation) แล้วคงสภาพโดยดองใน 70% เอทิลแอลกอฮอล์ sp. และหอยทากที่ไม่มีฝาปิดเปลือก (Subclass Pulmonata)
เพ่ือใช้ศึกษากายวิภาคศาสตร์ระบบสืบพันธุ์ในงานวิจัยด้านอนุกรม จำนวน 11 ชนิด ไดแ้ ก่ Cryptozona siamensis, Hemiplecta
วิธานในอนาคต distincta, Quantula weinkauffiana, Quantula sp., Sarika
3.2 ตวั อยา่ งเปลอื กหอยและตวั อยา่ งดองจะถกู ลงทะเบยี น resplendens, Sarika sp., Achatina fulica, Amphidromus
และเก็บรักษาไวเ้ ปน็ ตวั อยา่ งอ้างอิง (reference collection) ของ (Amphidromus) inversus annamiticus, A. (A.) schomburgki
ภาควชิ าชีววทิ ยา คณะวทิ ยาศาสตร์ มหาวิทยาลยั มหาสารคาม schomburgki, A. (Syndromus) sp., และ Pseudobuliminus
(Giardia) siamensis.
3.3 จำแนกชนิดของหอยทากบกโดยทำการตรวจสอบ บริเวณเขาหินทราย (เขาศาลา) พบหอยทากบกทั้งหมด
กับเอกสารวิจัยเก่ียวกับหอยทากบกจากพ้ืนท่ีใกล้เคียง เช่น 11 ชนิด ได้แก่ C. volvulus, Cyclotus sp., Pupina sp., H.
ศักดิ์บวร ตุ้มป่ีสุวรรณ และสมศักด์ิ ปัญหา (2543), ชนิดาพร distincta, Q. weinkauffiana, Quantula sp., S. resplendens,
วรจักร และศักดิบ์ วร ต้มุ ปีส่ ุวรรณ (2545), ชนดิ าพร ตุ้มป่สี วุ รรณ A. (A.) inversus annamiticus, A. (A.) schomburgki
และศกั ดิบ์ วร ตมุ้ ปีส่ ุวรรณ (2553 ก, ข), ศริ ิชัย ศรีหาตา และคณะ schomburgki, A. (Syndromus) sp., และ P. (G.) siamensis
(2553), ชมพูนุท จรรยาเพศ และคณะ (2551), Habe (1965), โดยหอยทมี่ ีฝาปดิ เปลอื กทีพ่ บ 3 ชนดิ คดิ เป็นร้อยละ 27.27 ของ
Sutcharit & Panha (2006), Soelm (1966), Tumpeesuwan ชนิดหอยที่พบโดยการตีแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร พบ
(2007), Tumpeesuwan et al. (2007) และตรวจสอบกับ หอยทากบกจำนวน 9 ชนิด ค่าความชุกชุม 0.15-0.51 ตัวต่อ
รูปถ่ายตัวอย่างต้นแบบ (type specimens) และตัวอย่างอ้างอิง ตารางเมตร ค่าดัชนีความหลากชนิด (H) เป็น 1.30-1.81 และ
(reference collection) จาก Natural History Museum คา่ ดัชนีความเด่น (C) เปน็ 0.18-0.32 (ตารางที่ 2) ส่วนการตีแปลง
(London) และ Raffle Museum of Biodiversity Research ขนาด 5x2 เมตรพบหอยทากบกจำนวน 11 ชนดิ มคี ่าความชกุ ชมุ
(Singapore) โดยจัดเรียงหมวดหมู่ทางอนุกรมวิธานตาม Vaught 0.60-8.6 ตัวต่อตารางเมตร ค่าดัชนีความหลากชนิด (H) เป็น
(1998) และ Nabhitabhata (2009) 0.64-1.84 และค่าดัชนีความเด่น (C) เป็น 0.19-0.47 (ตารางท่ี
4. วิเคราะห์ผล 3) โดยการเก็บตัวอย่างท้ัง 2 วิธี มีค่าสัมประสิทธิ์ความเหมือน
(Sorensen’s similarity coefficient) เท่ากับ 0.9 แสดงวา่ ได้ชนิด
4.1 วิเคราะห์ดัชนีความหลากชนิด (species diversity หอยทากบกท่ีมีความใกล้เคียงกันมาก (โดยถ้ามีชนิดที่เหมือนกัน
index) โดยใช้ Shannon-Wiener Index H = -Σ (pi)(ln pi) ทง้ั หมดจะมคี ่าเป็น 1) ซง่ึ การสมุ่ ตวั อย่างโดยวิธตี ีแปลงขนาด 5x2
(Krebs, 1999) และดัชนคี วามเดน่ (dominance species index) เมตรพบชนิดของหอยทากมากกว่าการสุ่มตัวอย่างแบบตีแปลง
C = Σ (pi)2 โดย Odum (1971) 20x20 เมตร (ตารางท่ี 1 และ 5) ตา่ งจากการศกึ ษาความหลากชนดิ
ของหอยทากบกบริเวณภูทอกน้อย จังหวัดบึงกาฬ (ชนิดาพร
4.2 วิเคราะห์ค่าสัมประสิทธิ์ความเหมือนของชนิดของ ตุ้มปส่ี วุ รรณ และศักดิบ์ วร ตมุ้ ปส่ี วุ รรณ, 2553ก) โดยแปลงสำรวจ
หอยทากบกที่พบบนภูเขาหินทราย (เขาศาลา) และภูเขาไฟ ขนาด 5x2 เมตร แปลงท่ี 20 พบหอยนกขมนิ้ นอ้ ย A. (Syndromus)
ที่ดับสนิทแล้ว (เขาพนมสวาย) โดยใช้ Sorensen’s similarity sp. และหอยเปลอื กมนั Pupina sp. ซ่ึงมีขนาดเล็ก แปลงสำรวจ
coefficient (Krebs, 1999) ขนาด 5x2 เมตร อาจเหมาะสมกับการสำรวจหาหอยทากบก

ผลการวจิ ัยและวจิ ารณ์ผล

ผลการศึกษาเปรียบเทียบความหลากชนิดและความชุกชุม

ปฏพิ ล จำลอง ชนิดาพร ตุ้มป่ีสุวรรณ และ ศกั ด์บิ วร ต้มุ ปสี่ วุ รรณ / วารสารวิทยาศาสตรบ์ ูรพา. 18 (2556) 1 : 67-81 71

ตารางท่ี 1 หอยทากบกที่พบในเขาศาลา และเขาพนมสวาย

Land snail species เขาศาลา (ภเู ขาหนิ ทราย) เขาพนมสวาย (ภูเขาไฟท่ดี ับแล้ว)
แปลง 20x20 เมตร แปลง 5x2 เมตร แปลง 20x20 เมตร
Cyclophorus volvulus
Cyclotus sp. √√ 0
Pupina sp. √√ 0
Achatina fulica* 0√ 0
Cryptozona siamensis 00 0
Hemiplecta distincta 00 √
Quantula weinkauffiana √√ 0
Quantula sp. √√ √
Sarika resplendens √√ 0
Sarika sp. √√ √
Amphidromus inversus 00 √
Amphidromus schomburgki √√ 0
Amphidromus (Syndromus) sp. √√ 0
Pseudobuliminus siamensis 0√ 0
Species richness √√ √
√= พบ, 0 = ไม่พบ * พบนอกแปลงสำรวจ 9 11 5

ขนาดเล็กมากกวา่ แปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร เพราะผูท้ ำการ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือเป็นกลุ่มหินโคราช (Khorat Group)
สำรวจสามารถทำการค้นหาได้อย่างละเอียดทั่วถึง และยังเหม เกิดจากตะกอนท่ีสะสมตัวในช่วงตอนกลางยุคจูแรสซิกถึงต้นยุค
าะสำหรับการเก็บตัวอย่างในบริเวณที่มีความรกชัฏ เพิงผาแคบ ครเี ตเชยี ส (ราว 99 -189 ลา้ นป)ี ซ่งึ เกิดขน้ึ มานานกวา่ ภูเขาไฟเก่า
ซึ่งพ้ืนท่ีเขาศาลาบางบริเวณค่อนข้างรก มีต้นไม้ท่ีมีหนามมาก บรเิ วณทรี่ าบสงู โคราชซงึ่ เกดิ ประทขุ น้ึ ในชว่ งปลายยคุ ซโี นโซอกิ ราว
ทำให้การตีแปลงสำรวจแบบ 20x20 เมตร ทำไดย้ ากกว่า 0.92±0.03 ถงึ 3.28±0.48 ลา้ นปี (Barr & Macdonald, 1981)
บรเิ วณภูเขาไฟ (เขาพนมสวาย) พบหอยทากบกท้งั หมด 5 ทำใหม้ คี วามหลากชนดิ ของหอยทากบกนอ้ ยกวา่ ทง้ั นอ้ี าจเปน็ เพราะ
ชนดิ ไดแ้ ก่ P. (G.) siamensis, Q. weinkauffiana, Cr. siamensis, หินหลอมเหลวท่ีประทุออกมาจากภูเขาไฟเขาพนมสวายในช่วง
S. resplendens และ Sarika sp. ไม่พบหอยท่ีมีฝาปิดเปลือก 0.92-3.28 ล้านปีนั้นได้ทำลายสังคมป่าด้ังเดิมของบริเวณจังหวัด
มคี วามชกุ ชมุ 0.24-0.90 ตวั ตอ่ ตารางเมตร คา่ ดชั นคี วามหลากชนดิ สุรินทร์เป็นบรเิ วณกว้าง ซ่งึ ในปัจจบุ ันพบชน้ั หนิ บะซอลลท์ ่เี กิดจาก
(H) เป็น 0.44-1.14 และค่าดัชนีความเด่น (C) เป็น 0.41-0.79 ระเบิดของภูเขาไฟพนมสวายแผ่ปกคลุมเป็นบริเวณกว้างรอบภูเขา
นอกจากนยี้ งั พบ Ac. fulica นอกแปลงสำรวจอกี ดว้ ย กนิ อาณาบรเิ วณประมาณ 55 ตารางกโิ ลเมตร (กรมทรพั ยากรธรณ,ี
2544) หลังจากที่ภูเขาไฟสงบแล้วจึงเกิดการเปลี่ยนแปลงแทนที่
เม่ือเปรียบเทียบความคล้ายคลึงของชนิดท่ีเก็บได้ โดยสิ่งมีชีวิตที่มีอัตราการกระจายตัวเร็วจะเข้ายึดครองพ้ืนท่ีก่อน
จากเขาหินทราย (เขาศาลา) และภูเขาไฟ (เขาพนมสวาย) ตามลำดบั สอดคล้องกบั งานวจิ ยั ของ De Winter & Gittenberger
จากแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร พบว่าค่าสัมประสิทธ์ิความ (1998) และชนิดาพร ตุ้มป่ีสุวรรณ และศักด์ิบวร ตุ้มปี่สุวรรณ
คล้ายคลึง (Sorensen’s similarity coefficient) เท่ากับ 0.35 (2553 ก) ซง่ึ สรปุ วา่ พน้ื ทที่ ป่ี ราศจากการรบกวนจากกจิ กรรมมนษุ ย์
(ตารางท่ี 5) โดยเขาศาลามจี ำนวนชนดิ มากกวา่ เพราะภเู ขาหนิ ทราย

72 Patipol Jumlong Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan / Burapha Sci. J. 18 (2013) 1 : 67-81

12

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26 ภภาาพพทท่ี 2ี� 2 หหออยยททาากกบบกกททพี่ �ีพบบบรบเิ วรณิเวภณูเขภาูเหขนิ าทหรินายทแรลาะยภแูเลขาะไภฟเูใขนาเขไตฟใจนังหเขวัดตสจุรินงั หทรว์ ดั(Aสุ=รินหทอรย์ห(อAมเ=ล็กหCอyยcหloอpมhเoลru็กsCvyoclvluolpuhs,oBru=s
27 voหlอvยuทlาuกsส,ยBาม=CหryอpยtoทzาoกnสaยาsiมamCernyspist,ozCo=naหsอiยaเmด่อื enHseims,ipCle=ctaหdอiยstเดin�ือctaH,eDmi=plหeอcยtaทากdเiปsลtiอื nกcสtันa,QDua=ntหuอlaย
Aทwsาmcกehpiเonปhkmiลadbือurufกofriสmagknันui,asG,QE(=u=Aaหหmnออtpยยuดhขlักiดaั dแเปrดwoล้ ePอืmisกneuSuksaad)rouiksbfacfuihalsiopmn.ma,inF,bu=uEsrห(gGอ=kiยaiลหrาdอยiasยตc)ขอhsงดั ioปaเปาmmกลbeมือnuว่ sกงrigsA)Skmaip,rhiGkidaro=msหups.อ,(ยAFดmกั =pแhดidห้ rPoอmsยeลuuาsd)ยsoตcbอhuoงปmlimาbกuiมnrguว่ kงis
28
29

30 (Giardia) siamensis)

ปฏพิ ล จำลอง ชนดิ าพร ตุ้มปี่สุวรรณ และ ศกั ดิบ์ วร ตมุ้ ปส่ี วุ รรณ / วารสารวทิ ยาศาสตร์บรู พา. 18 (2556) 1 : 67-81 73

ตารางท่ี 2 ลกั ษณะภมู ิประเทศ ธรณวี ิทยา และสงั คมพืชในแปลงสำรวจเขาศาลา

จุดท่ี แปลงสำรวจท่ี ลกั ษณะภมู ปิ ระเทศ ธรณวี ิทยา และสังคมพืชในแปลงสำรวจ
20x20 ม. 5x2 ม. พื้นทอี่ ยู่บนยอดเขาท่ีเป็นหนิ ทราย ปกคลมุ ดว้ ยปา่ ดิบแลง้ มตี ้นไม้ขน้ึ หนาทบึ
1 พนื้ ทีอ่ ยู่บนยอดเขาท่เี ปน็ หินทราย เป็นป่าดิบแล้งมีต้นไม้ข้ึนหนา มตี ้นไทรใหญ่
1 2 1-4 พนื้ ทอ่ี ยู่บนยอดเขาใกลห้ นา้ ผาหนิ ทราย ปกคลุมด้วยปา่ ดบิ แล้งหนาทบึ มาก
พืน้ ทอ่ี ยู่บนยอดเขาใกลห้ นา้ ผาหินทราย ปกคลุมด้วยปา่ ดิบแลง้ หนาทึบมาก
2 3 5-8 พนื้ ที่อยบู่ นลาดเขาทเ่ี ปน็ หินทราย ปกคลุมดว้ ยป่าดบิ แล้งหนาทึบมาก
4 พ้นื ท่อี ยู่บนลาดเขาทเี่ ปน็ หินทราย ปกคลุมด้วยปา่ ดบิ แล้งหนาทบึ มาก
5 พืน้ ทอ่ี ยบู่ นลาดเขาที่เป็นหนิ ทราย ปกคลมุ ดว้ ยป่าดบิ แลง้ ทม่ี ีต้นไมใ้ หญ่ข้นึ หนาทบึ มาก
3 6 9-12 พ้นื ที่อย่บู นลาดเขาทีเ่ ป็นหินทราย ปกคลุมดว้ ยปา่ ดบิ แล้งทมี่ ีต้นไมใ้ หญ่ขึ้นหนาทบึ มาก
พื้นท่ีอยู่บนลาดเขาใกล้เชิงเขาที่เป็นหินทราย มีร่องน้ำไหล ปกคลุมด้วยป่าดิบแล้งท่ีมีต้นไม้ใหญ่
4 7 13-16 หนาทึบมาก
8 พื้นท่ีอยู่บนลาดเขาใกล้เชิงเขาที่เป็นหินทราย มีร่องน้ำไหล ปกคลุมด้วยป่าดิบแล้งท่ีมีต้นไม้ใหญ่
หนาทบึ มาก
9 พน้ื ทอี่ ยู่เชงิ เขา เปน็ หินทราย มีร่องนำ้ ไหล ปกคลมุ ด้วยป่าเต็งรงั
5 17-20 พ้นื ทอ่ี ยู่เชงิ เขา เป็นหินทราย ปกคลุมดว้ ยปา่ เบญจพรรณ

10

6 11 21-24
12

ตารางที่ 3 จำนวนชนิด ความชุกชุม ดัชนีความหลากชนิด และดัชนีความเด่นของหอยทากบกที่พบบริเวณภูเขาหินทราย (เขาศาลา)
ดว้ ยแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร

ชนิด จำนวนหอยทากบกทพี่ บในแต่ละแปลงสำรวจ (ตวั )
Cyclophorus volvulus 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Cyclotus sp. 50 35 13 57 16 10 26 8 38 28 1 3
Pupina sp. 0 0 0 0 0 2 0 0 7 14 1 1
Hemiplecta distincta 000000000000
Quantula weinkauffiana 19 31 25 68 26 26 43 11 31 35 20 22
Quantula sp. 38 30 18 22 14 13 14 17 38 41 35 29
Sarika resplendens 79 70 34 45 37 25 30 25 61 57 52 49
Amphidromus inversus 5 0 0 2 0 2 0 0 8 10 3 4
Amphidromus schomburgki 000010101000
Amphidromus (Syndromus) sp. 223061503010
Pseudobuliminus siamensis 000000000000
Species richness 1 0 0 2 0 0 1 0 8 19 4 24
Total specimens 755667749787
Individual / m2 194 168 93 196 100 79 120 61 195 204 117 132
Species diversity index 0.49 0.42 0.23 0.49 0.25 0.20 0.30 0.15 0.49 0.51 0.29 0.33
Dominance index 1.43 1.36 1.42 1.40 1.50 1.53 1.51 1.30 1.77 1.81 1.35 1.54
0.28 0.28 0.26 0.27 0.25 0.25 0.25 0.30 0.20 0.18 0.32 0.25

74 Patipol Jumlong Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan / Burapha Sci. J. 18 (2013) 1 : 67-81

ตารางท่ี 4 จำนวนชนดิ ความชกุ ชมุ ดัชนคี วามหลากชนดิ และดัชนีความเดน่ ของหอยทากบกที่พบบรเิ วณภูเขาหินทราย (เขาศาลา) ดว้ ยแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร

ปฏิพล จำลอง ชนิดาพร ตุม้ ป่ีสวุ รรณ และ ศักด์ิบวร ตุม้ ป่ีสวุ รรณ / วารสารวทิ ยาศาสตรบ์ ูรพา. 18 (2556) 1 : 67-81 75 ชนดิ จำนวนหอยทากบกทีพ่ บในแต่ละแปลงสำรวจ (ตัว)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
Cyclophorus volvulus 1 15 2 6 7 7 7 0 1 10 8 0 4 4 12 2 17 3 0 0 0 0 0 0
Cyclotus sp. 000000000000000080310000
Pupina sp. 000000000000000000010000
Hemiplecta distincta 6 5 4 5 3 2 3 7 8 7 4 4 2 1 11 3 13 0 1 4 5 2 4 6
Quantula weinkauffiana 5 16 2 2 1 4 1 1 3 5 1 0 3 3 2 2 27 5 9 5 3 5 10 2
Quantula sp. 24 6 0 3 2 1 2 3 0 1 5 0 3 1 8 2 9 3 0 0 1 1 4 2
Sarika resplendens 110000000000011022000001
Amphidromus inversus 000011100000053041000000
Amphidromus schomburgki 020114161102005200010000
Amphidromus (Syndromus) sp. 000000000000000000010000
Pseudobuliminus siamensis 000000020000000064100113
Species richness 563566654542467586463445
Total specimens 37 45 8 17 15 19 15 19 13 24 18 6 12 15 42 11 86 18 14 13 9 9 19 14
Individual / m3 3.7 4.5 0.8 1.7 1.5 1.9 1.5 1.9 1.3 2.4 1.8 0.6 1.2 1.5 4.2 1.1 8.6 1.8 1.4 1.3 0.9 0.9 1.9 1.4
Species diversity index 1.04 1.47 1.04 1.45 1.49 1.57 1.49 1.42 1.03 1.32 1.21 0.64 1.36 1.58 1.70 1.59 1.84 1.69 0.99 1.52 0.94 1.15 1.15 1.44
Dominance index 0.47 0.27 0.38 0.26 0.29 0.24 0.29 0.27 0.44 0.31 0.33 0.56 0.26 0.24 0.21 0.21 0.19 0.20 0.47 0.27 0.43 0.38 0.37 0.28

ตารางที่ 5 จำนวนชนิด ความชุกชุม ดัชนีความหลากชนิด และดัชนีความเด่นของหอยทากบกท่ีพบบริเวณภูเขาไฟ (เขาพนมสวาย)
ด้วยแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร

Species จำนวนหอยทากบกท่พี บในแตล่ ะแปลงสำรวจ (ตวั )

Cryptozona siamensis 1234567
Quantula weinkauffiana
Sarika resplendens 4 226 204 78 38 282 5
Sarika sp.
Pseudobuliminus siamensis 67 125 149 151 165 19 59
Species richness
Total specimens 0 0 0 0 0 0 14
Individual / m2
Species diversity index 0000103
Dominance index
34 7 3 49 21 18 16

3333435

105 358 356 278 225 319 97

0.26 0.90 0.89 0.70 0.56 0.80 0.24

0.78 0.74 0.72 0.99 0.77 0.44 1.14

0.51 0.52 0.50 0.41 0.58 0.79 0.42

ตารางท่ี 6 คา่ สมั ประสทิ ธค์ิ วามคลา้ ยคลงึ (Sorensen’s similarity coefficient) ของชนดิ หอยทากบกทพ่ี บในเขาศาลาดว้ ยแปลงสำรวจ
ขนาด 5x2 เมตร และแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร และเขาพนมสวายแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร

ดชั นคี วามคลา้ ยคลึง เขาศาลา พนมสวาย
แปลง 5x2 เมตร แปลง 20x20 เมตร แปลง 20x20 เมตร
เขาศาลา แปลง 5x2 เมตร
พนมสวาย แปลง 20x20 เมตร 1.0 0.90 0.40
แปลง 20x20 เมตร 1.0 0.35
1.0

ภยั ธรรมชาติ และการเปลยี่ นแปลงสภาพแวดลอ้ มเปน็ เวลานานจะมี หอยทากเปลือกสัน Q. weinkauffiana และ Quantula
ความหลากชนิดของหอยทากบกสูงกว่าพื้นทท่ี ี่โดนรบกวน sp. พบในทกุ แปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร ของเขาศาลา และพบ
หอยเดอ่ื H. distincta หอยทากเปลอื กสนั Q. weinkauffiana 23 ใน 24 แปลง และ 19ใน 24 แปลงในแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร
และ Quantula sp. อาจจัดได้ว่าเป็นหอยทากบกที่มีชีพพิสัย ตามลำดับ Quantula sp. มีทรงโดมสูงกวา่ Q. weinkauffiana
(niche) กว้าง เนื่องจากมีความถ่ีในการพบมาก โดยหอยเด่ือ จำนวนทพ่ี บในแ ตล่ ะแปลงมปี รมิ าณใกลเ้ คยี งกนั ซง่ึ นา่ จะเปน็ ชนดิ ใหม่
พบในทุกแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตรของเขาศาลา และพบ ซง่ึ จะทำการศกึ ษาลกั ษณะสณั ฐานวทิ ยา และกายวภิ าคศาสตรข์ อง
23 ใน 24 แปลงของแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร ซงึ่ สอดคลอ้ งกบั ตวั อย่างทม่ี ชี ีวติ ในอนาคต เขาพนมสวายพบ Q. weinkauffiana
ผลการศกึ ษาทภ่ี โู นซ่ึงเปน็ ภูเขาหินทรายในจงั หวดั กาฬสินธุ์ (ศริ ิชยั ในทุกแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตรโดยลักษณะสัณฐานวิทยา
ศรีหาตา และคณะ, 2553) อาจเน่ืองมาจากเป็นหอยทากบก ของเปลือก เมื่อเปรียบเทียบกับหอยท่ีพบที่เขาศาลาพบว่ามีความ
ท่ีสามารถอาศัยอยู่ได้ในหลากหลายสภาพป่าและกินอาหาร แตกต่างกันบางส่วน เช่น เปลือกวงสุดท้ายลักษณะเป็นสันชัดเจน
ได้หลากหลายรูปแบบ ในการสำรวจที่เขาพนมสวายไม่พบหอย โดยรอบเปลือกและโค้งลงตรงปลายสุดของปากเปลือกเป็นรูป
ชนิดนี้ พระจนั ทรเ์ สยี้ วและหนามากกวา่ ในสว่ นของเปลอื กเปน็ ทรงโดมตำ่

76 Patipol Jumlong Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan / Burapha Sci. J. 18 (2013) 1 : 67-81

จนเกือบแบน ซึ่งจะทำการศึกษาลักษณะสัณฐานวิทยา และ ตัวเต็มวัยของหอยที่จำศีลอาจติดไปกับกระถางต้นไม้ประดับ
กายวภิ าคศาสตร์เพ่ิมเติมในอนาคต กล้าไม้ ผลผลิตทางการเกษตร เป็นต้น และไปแพร่กระจายพันธ์ุ
หอยลายตองปากมว่ ง A. (A.) schomburgki schomburgki ในแหล่งใหม่ที่กิจกรรมของมนุษย์เข้าไปถึง ในการศึกษาคร้ังนี้พบ
มขี อบปากเปลือกสมี ่วง พบเฉพาะเปลอื กเวยี นขวา และพบเฉพาะ หอยทากสยามเฉพาะเขาพนมสวายเท่าน้ัน ที่ไม่พบที่เขาศาลา
ท่ีเขาศาลา ในบริเวณที่เป็นป่าดิบแล้งที่มีต้นไม้ข้ึนหนาทึบ โดย อาจเนื่องจากพื้นท่ีเขาศาลาเป็นส่วนหนึ่งของเขตรักษาพันธุ์สัตว์
พบตัวที่ยังมีชีวิตอยู่ในโพรงของต้นไทร สูงจากพ้ืนประมาณ 15 ห้วยทับทันห้วยสำราญซึ่งยังห่างไกลจากกิจกรรมของมนุษย์
เมตร สอดคลอ้ งกบั งานวจิ ยั ของ ศิริชยั ศรหี าตา และคณะ (2553) ทำให้ยังหอยชนิดน้ียังแพร่กระจายเข้าไปไม่ถึง หอยทากสยาม
ที่พบหอยลายตองปากม่วงส่วนใหญ่ในป่าดิบแล้งและพบบางส่วน พบในแปลงสำรวจที่เขาพนมสวายทุกแปลง ในแปลงท่ี 7 ซ่ึง
ในปา่ เบญจพรรณ พบหอยทากสยามจำนวนน้อย พบว่ามีหอยขัดเปลือกอยู่ร่วมด้วย
หอยช็อคโกแลต A. (A.) inversus annamiticus ซ่ึงอาจเปน็ ไปตามสมมตุ ฐิ านของศริ ชิ ัย ศรหี าตา และคณะ (2553)
พบเฉพาะที่เขาศาลา ในการตีแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร ท่ีกล่าวว่าหอยทากสยามมีความต้องการใช้ปัจจัยต่างๆ ในการ
พบในแปลงท่ี 5, 7 และ 9 และการตแี ปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร ดำรงชีวิตคล้ายคลึงกับหอยขัดเปลือก แต่มีความสามารถในการ
พบในแปลงสำรวจที่ 5, 6, 7, 14, 15, 17 และ 18 พบว่าหอย แกง่ แยง่ แขง่ ขนั สงู กวา่ จงึ เขา้ ยดึ ครองถนิ่ อาศยั และทรพั ยากรตา่ งๆ
ช็อคโกแลตพบอยู่ร่วมกันกับหอยลายตองปากม่วงในแปลงสำรวจ ไดเ้ รว็ กวา่ หอยขดั เปลอื ก ดงั นนั้ ในบรเิ วณทพ่ี บหอยทากสยามชกุ ชมุ
ขนาด 20x20 เมตร แปลงที่ 5, 7 และ 9 ส่วนแปลงสำรวจขนาด จงึ ไม่พบหอยขัดเปลอื ก
5x2 เมตรพบในแปลงท่ี 5, 6, 7, และ 15 จากการสอบสวนเอกสาร หอยดกั แด้ P. (G.) siamensis พบในทุกแปลงสำรวจของ
พบว่าหอยช็อคโกแลต ส่วนมากพบอยู่บนเกาะในอ่าวไทย ตั้งแต่ เขาพนมสวาย และบางแปลงสำรวจของเขาศาลาในปริมาณท่ี
เกาะสมุย และเกาะตาลในจังหวัดสุราษฎร์ธานี และหมู่เกาะ ไมม่ ากนกั หอยชนดิ นม้ี กั พบในป่าเบญจพรรณ และปา่ เต็งรัง และ
ตามแนวชายฝ่ังภาคตะวันออกต้ังแต่เกาะสีชัง จังหวัดชลบุรี พบได้น้อยในป่าดิบแล้ง และสวนป่า (ศิริชัย ศรีหาตา และคณะ,
ไปจนถงึ เกาะเสม็ดจงั หวัดระยอง สำหรับบนแผน่ ดินใหญ่พบในเขต 2553) ถนิ่ อาศยั และแหลง่ อาหารของหอยดกั แดอ้ าจมคี วามสมั พนั ธ์
อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี กัมพูชา และเวียดนามใต้ กบั พชื ทพ่ี บในปา่ เตง็ รงั และปา่ เบญจพรรณ ซงึ่ นา่ สนใจเปน็ ประเดน็
(Sutcharit & Panha, 2006; Laidlaw & Solem, 1961) การพบ ในการศกึ ษาวิจัยตอ่ ไปในอนาคต
ครงั้ นถี้ อื วา่ อยสู่ งู และไกลจากทะเลมากทสี่ ดุ เทา่ ทเี่ คยมรี ายงาน และ หอยทากยักษ์อาฟริกัน Ac. fulica พบจำนวนน้อยนอก
เปน็ ขอบเขตการกระจายเหนอื สดุ ของหอยชอ็ คโกแลต อกี ทั้งพบว่า แปลงสำรวจที่เขาพนมสวาย เป็นชนิดพันธุ์ต่างถ่ินที่อาจติดมา
มีการอยู่ร่วมกันของหอยต้นไม้สกุลและสกุลย่อย Amphidromus กับสินค้าหรือพืชผลทางการเกษตร และเข้ามาอาศัยอยู่บริเวณ
(Amphidromus) ถึง 2 ชนิดในพน้ื ทเี่ ดยี วกันซง่ึ ยังไมเ่ คยมรี ายงาน เขาพนมสวาย
มากอ่ น หอยหอมเล็ก C. volvulus พบในแปลงสำรวจขนาด
หอยนกขม้ินน้อย A. (Syndromus) sp. พบเปลือก 20x20 เมตร ทกุ แปลงท่ีเขาศาลาแตพ่ บว่ามีความชุกชุมตำ่ มากใน
ของตัวไม่เต็มวัย 1 เปลือกในแปลงสุ่มตัวอย่างขนาด 5x2 เมตร ทุกแปลงสำรวจท่ีอยู่ที่ราบเชิงเขา ซ่ึงสอดคล้องกับการศึกษาท่ี
ทเ่ี ขาศาลาเพยี งแปลงเดียว ภูทอกนอ้ ยทีไ่ ม่พบหอยหอมเล็กในบริเวณสวนป่าเชิงเขา (ชนิดาพร
หอยขัดเปลือกธรรมดา S. resplendens และ Sarika และศักดิ์บวร ตมุ้ ปส่ี ุวรรณ, 2553ก)
sp. โดย S. resplendens พบท้ังที่เขาศาลาและเขาพนมสวาย หอยงวงท่อน้อย Cyclotus sp. พบในแปลงสำรวจขนาด
ในบางแปลงสำรวจ ความชุกชุมคอ่ นข้างตำ่ สว่ น Sarika sp. พบ 20x20 เมตรจำนวน 5 แปลงจาก 12 แปลง ซงึ่ เปน็ บรเิ วณทร่ี าบเชงิ เขา
เฉพาะเขาพนมสวาย มีตัวสีน้ำตาล จำนวนวงของเปลือกมากกว่า และบริเวณที่ลาดเขา และพบในแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร
และตัวเลก็ กวา่ S. resplendens จำนวน 3 แปลงจาก 24 แปลง ในบริเวณท่เี ป็นทีล่ าดเขา
หอยทากสยาม Cr. siamensis มักพบในบริเวณท่ีไม่ไกล หอยเปลือกมัน Pupina sp. พบเพียงตัวเดียวใน
จากถนน แหล่งทอ่ งเท่ยี ว ชมุ ชน และพ้นื ทีเ่ กษตรกรรมท่ีมีกจิ กรรม แปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร แปลงท่ี 20 ท่ีอยู่บริเวณท่ีลาดเขา
ของมนุษย์ (ชนิดาพร ตุ้มป่ีสุวรรณ และศักดิ์บวร ตุ้มป่ีสุวรรณ, การท่ีไม่พบในแปลงขนาด 20x20 เมตร อาจเป็นเพราะแปลง
2553ก, ข; ศริ ชิ ัย ศรีหาตา และคณะ, 2553) ซงึ่ ไข่ ตัวออ่ น หรือ สุ่มตัวอย่างมีขนาดใหญ่เกินไป อาจไม่เหมาะสมต่อการสุ่มเก็บ

ปฏพิ ล จำลอง ชนดิ าพร ตุม้ ป่ีสุวรรณ และ ศักด์ิบวร ตุม้ ปี่สวุ รรณ / วารสารวิทยาศาสตรบ์ ูรพา. 18 (2556) 1 : 67-81 77

1 volvulus, B = ®°¥šµ„­¥µ¤ Cryptozona siamensis, C = ®°¥Á—°ºÉ Hemiplecta distincta, D = ®°¥šµ„Áž¨º°„­œ´ Quantula
2 weinkauffiana, E = ®°¥…—´ Áž¨º°„ Sarika sp., F = ®°¥¨µ¥˜°Šžµ„¤ªn Š Amphidromus (Amphidromus) schomburgki
3 schomburgki, G = ®°¥—„´ —o Pseudobuliminus (Giardia) siamensis)

4

5 ภ£าµพ¡ทš่ี ¸É33 Ážเป¨ลº°ือ„ก®ห°อย¥ทšาµก„บก„ทšี่พ¸É¡บบริเว¦ณ·Áªภ–ูเข£าห¼Á…ินµท®ร·œายšแ¦ลµะ¥ภÂูเข¨า³ไ£ฟ¼Áใ…นµเขÅต¢ÄจœังหÁ…วั˜ดส‹ุรŠ´ิน®ทªร์´—(A­»¦=·œšหอ¦ยr (งAว=งท®่อ°น¥้อŠยªŠCšyc°n lœot°o u¥s Csypc.l,otuBs
6 sp=., Bหอ=ยเ®ปล°อื ¥กÁžมนั¨º°P„up¤i´œnaPsuppi.n,aCsp=.,หCอย=ท®าก°ย¥ักšษµ์อ„าฟ¥ร´„กิ ¬นั r°Aµc¢h¦a·„ti´œnaAcfuhalticinaa, fDuli=ca,หDอย=ทา®ก°เป¥ลšือµก„สÁนั žท¨รº°งโ„ด­ม´œQšua¦nŠÃtu—la¤

sp., E = หอยขดั เปลอื ก Sarika resplendens, F = หอยนกขมนิ้ นอ้ ย Amphidromus (Syndromus) sp., G = หอยชอ็ คโกแลต
Amphidromus (Amphidromus) inversus annamiticus (scale bar = 5 mm).
78 Patipol Jumlong Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan / Burapha Sci. J. 18 (2013) 1 : 67-81

ตัวอย่างหอยทีม่ ขี นาดเล็ก เชน่ หอยเปลือกมัน ซึง่ แปลงส่มุ ตัวอย่าง บริเวณภูเขาไฟ (เขาพนมสวาย) อำเภอเมือง จังหวัดสุรนิ ทร์
ขนาด 5x2 เมตร อาจมีความเหมาะสมมากกว่าเพราะสามารถ พบหอยทากบกท้ังหมด 5 ชนิด ได้แก่ P. (G.) siamensis, Q.
ค้นหาได้อย่างทั่วถึง ซึ่งถ้ามีการเก็บตัวอย่างซากใบไม้ทับถม และ weinkauffiana, Cryptozona siamensis, S. resplendens และ
ตะกอนดินไปร่อน อาจทำให้พบหอยเปลือกมัน และหอยขนาดเลก็ Sarika sp. ไมพ่ บหอยที่มฝี าปิดเปลือก มีความชกุ ชุม 0.24-0.90
ชนดิ อนื่ เพม่ิ มากขนึ้ ตัวต่อตารางเมตร ค่าดัชนีความหลากชนิด (H) เป็น 0.44-1.14
สำหรบั หอยทากบกทพ่ี บบรเิ วณภเู ขาไฟ (เขาพนมสวาย) อาจ และค่าดัชนีความเด่น (C) เป็น 0.41-0.79 ซึ่ง Cryptozona
ตั้งสมมติฐานได้ว่าเป็นหอยทากบกชนิดท่ีมีอัตราการแพร่กระจาย siamensis และ Sarika sp. ไมพ่ บทเี่ ขาศาลา และพบ Achatina
เร็วกว่าหอยชนิดอื่นๆ โดยกระจายตัวเข้าไปในพ้ืนท่ีหลังจากการ fulica นอกแปลงสำรวจดว้ ย
เยน็ ตวั ลงของหนิ หลอมเหลว และมกี ระบวนการเปลยี่ นแปลงแทนท่ี
(succession) เกิดขึ้น ได้แก่ หอยดักแด้ P. (G.) siamensis กิตติกรรมประกาศ
หอยทากเปลือกสัน Q. weinkauffiana และหอยขัดเปลือก S.
resplendens ซึ่งเป็นประเด็นท่นี ่าสนใจศึกษาวจิ ัยตอ่ ไปในอนาคต ผู้วิจัยขอขอบคุณมหาวิทยาลัยมหาสารคามท่ีให้ทุน
สำหรับหอยทากสยาม Cr. siamensis หอยขัดเปลือกน้อย สนับสนุนการวิจัยในครั้งน้ีเป็นอย่างสูงซ่ึงทำให้งานวิจัยในครั้งน้ี
Sarika sp. และหอยทากยักษ์อัฟริกา Ac. fulica ไม่พบบริเวณ สำเร็จลุล่วงด้วยดี ขอขอบคุณนักเรียนโรงเรียนชุมพลบุรี ที่ช่วย
ในบริเวณภูเขาหินทราย (เขาศาลา) อาจเป็นหอยท่ีเข้ามาถึงพื้นที่ เก็บตัวอย่างในภาคสนาม และขอขอบคุณภาควิชาชีววิทยา
เขาพนมสวายโดยมนษุ ยน์ ำมาจากแหล่งอืน่ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคามที่ให้ใช้สถานที่
ในการวจิ ยั

สรุปผลการวจิ ัย เอกสารอ้างองิ

บรเิ วณเขาหนิ ทราย (เขาศาลา) อำเภอบวั เชด จงั หวดั สรุ นิ ทร์ กรมทรัพยากรธรณี. (2544). ธรณีวิทยาประเทศไทย
พบหอยทากบกทง้ั หมด 11 ชนดิ ไดแ้ ก่ Cyclophorus volvulus, เฉลิมพระเกียรติพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสพระราชพิธี
Cyclotus sp., Pupina sp., Hemiplecta distincta, Quantula มหามงคลเฉลิมพระชนพรรษา 6 รอบ 5 ธนั วาคม 2542.
weinkauffiana, Quantula sp., Sarika resplendens, กรงุ เทพฯ: กรมทรัพยากรธรณี กระทรวงอตุ สาหกรรม.
Amphidromus (Amphidromus) inversus annamiticus, กรมทรัพยากรธรณี. (2550). แผนที่ธรณีวิทยาจังหวัดสุรินทร์.
A. (A.) schomburgki schomburgki, A. (Syndromus) sp., กรงุ เทพฯ: สำนกั ธรณวี ทิ ยา, กรมทรัพยากรธรณี.
และ Pseudobuliminus (Giardia) siamensis โดยหอยที่เก็บ กรมแผนท่ีทหาร. (2529). แผนทภ่ี ูมิประเทศมาตราสว่ น 1:50,000
ได้จากการตีแปลงสำรวจขนาด 20x20 เมตร จำนวน 9 ชนิด ระวาง 5737 I บา้ นจรัส. พิมพ์คร้ังท่ี 3 – RTSD ลำดบั ชุด
คา่ ความชกุ ชมุ 0.15-0.51 ตวั ตอ่ ตารางเมตร คา่ ดชั นคี วามหลากชนดิ L7017. กรงุ เทพฯ: กรมแผนทท่ี หาร.
(H) เป็น 1.30-1.81 และค่าดัชนีความเด่น (C) เป็น 0.18-0.32 กรมแผนทท่ี หาร. (2530). แผนที่ภมู ิประเทศมาตราสว่ น 1:50,000
ส่วนแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตรพบหอยทากบกจำนวน 11 ชนิด ระวาง 5638 I จังหวัดสุรินทร์. พิมพ์คร้ังที่ 3 – RTSD
คา่ ความชกุ ชมุ 0.60-8.6 ตวั ตอ่ ตารางเมตร คา่ ดชั นคี วามหลากชนดิ ลำดับชุด L7017. กรงุ เทพฯ: กรมแผนที่ทหาร.
(H) เป็น 0.64-1.84 และค่าดัชนีความเดน่ (C) เปน็ 0.19-0.47 ชนิดาพร วรจกั ร และศักดิบ์ วร ต้มุ ปส่ี วุ รรณ. (2545). หอยทากบก
การเก็บตัวอย่างโดยใช้ขนาดแปลงสำรวจท้ัง 2 ขนาด ในเขตจังหวัดกาฬสินธุ์. วารสารมหาวทิ ยาลยั มหาสารคาม,
มีค่าสัมประสิทธิ์ความเหมือน (Sorensen’s similarity 21(2), 11-18.
coefficient) เท่ากับ 0.9 และแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร ชนิดาพร ตุ้มปี่สุวรรณ และศักด์ิบวร ตุ้มปี่สุวรรณ. (2553ก).
พบชนิดของหอยทากบกมากกว่าแปลงสำรวจขนาด 20x20 ความหลากชนิดและความชุกชุมของหอยทากบกบริเวณ
เมตร โดยชนิดท่ีพบเฉพาะแปลงสำรวจขนาด 5x2 เมตร คือ ภูทอกน้อย จังหวัดหนองคาย. วารสารวิทยาศาสตร์และ
หอยนกขม้ินน้อย A. (Syndromus) sp. และหอยเปลือกมัน เทคโนโลยีมหาวทิ ยาลัยมหาสารคาม, 29(3), 298-307.
Pupina sp.

ปฏิพล จำลอง ชนดิ าพร ตุม้ ปสี่ ุวรรณ และ ศักดบ์ิ วร ตมุ้ ปสี่ วุ รรณ / วารสารวทิ ยาศาสตร์บูรพา. 18 (2556) 1 : 67-81 79

ชนิดาพร ตุ้มปี่สุวรรณ และศักด์ิบวร ตุ้มป่ีสุวรรณ. (2553ข). Cameron, R. A. D., Mylonas, M., Triantis, K., Parmakelis, A.,
ความหลากชนิดและความชุกชุมของหอยทากบกบริเวณ & Vardinoyannis, K. (2003). Land snail diversity in
ภูเขาหินปูนและภูเขาหินทราย ในจังหวัดหนองบัวลำภู. a square kilometer of Cretan Maquis: Modest
วารสารวิทยาศาสตร์บรู พา, 15(12), 10-19. speciesrichness,highdensityandlocalhomogeneity.
ชมพูนุท จรรยาเพศ, ปราสาททอง พรหมเกิด, ปิยาณี หนูกาฬ Journal of Molluscan Studies, 69, 93-99.
และดาราพร รินทะรักษ์. (2551). ความหลากชนิดของ De Winter, A. J. & Gittenberger, E. (1998). The land snail
หอยทากและทากในแหล่งสงวนชีวมณฑลสะแกราช. fauna of a square kilometer patch of rainforest in
เอกสารประกอบการประชุมวิชาการ อารักขาพืชแห่งชาติ southwestern Cameroon: high species richness,
คร้ังท่ี 8 กรุงเทพฯ: สำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืชกรม low abundance and seasonal fluctuations.
วชิ าการเกษตร Malacologia, 40(1-2), 231-250.
ทัศนีย์ แจ่มจรรยา, องุ่น ลิ่ววานิช, ละออศรี เสนาะเมือง, ชุติมา Habe, T. (1965). Operculated land molluscs from
หาญจวณิช, นฤมล แสงประดับ, สุวคนธ์ พลกนิษฐ์, Southeast Asia. Nature and life in Southeast Asia,
ปรียะวุฒิ วัชรานนท์, สมพงษ์ สิทธิพรหม และ พรพิมล 4, 111-127.
เจยี ระนยั ปรเี ปรม. (2540). รายงานการวจิ ยั เรอื่ ง การศกึ ษา Kreb, C. T. (1999) Ecological Methodology. (2ndEd).
ความหลากหลายทางสัตววิทยาในเขต อุทยานแห่งชาติ California: Addison-Welsey Longman, Inc; 1999.
ภูพาน. ขอนแก่น: ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ 620 pp.
มหาวิทยาลยั ขอนแกน่ . Laidlaw, F. F. & Solem, A. (1961). The land snails genus
พนิ จิ หวงั สมนกึ .(2540).รายงานการวจิ ยั เรอ่ื งการสำรวจหอยทากบก Amphidromus: A Synoptic catalogue. Fieldiana
ท่ีพบในพื้นที่โคกภูตากา อำเภอภูเวียง จังหวัดขอนแก่น. Zoology, 41, 507-677.
โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ Nabhitabhata, J. (2009). Checklist of Mollusca Fauna in
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี Thailand. Bangkok : Office of Natural Resource and
พืน้ ท่ีโคกภตู ากา อำเภอภูเวียง จงั หวัดขอนแก่น. ขอนแก่น: Environmental Policy and Planning.
ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัย Naggs F, Dinarzarde, R, Ranawana K, & Mapatuna, Y.
ขอนแกน่ . (2005). The Darwin initiative project on Sri Lankan
ศักดิ์บวร ตุ้มปี่สุวรรณ และสมศักดิ์ ปัญหา. (2543). ความ land snails: Patterns of diversity in Sri Lankan forest.
หลากหลายทางชีวภาพของหอยภูเขาสกุล Cyclophorus The Raffles Bulletin of Zoology, 12, 23-29.
ของประเทศไทยและประเทศลาว. จุฬาวิจัย, 19(2), Odum, E. P. (1971). Fundamental of Ecology. (2nd ed).
15-17. London: W. B. Saunders Comp.
ศิรชิ ัย ศรหี าตา, ชนิดาพร ตุม้ ปี่สุวรรณ และศักดิ์บวร ตุม้ ปสี่ วุ รรณ. Oke, O. C. & Alohan, F. I. (2006). The land snail diversity in
(2553). ความหลากชนิด ความชุกชุม และถ่ินอาศัยของ a square kilometer of tropical rainforest in Okomu
หอยทากบก ในพื้นท่ี 1 ตารางกิโลเมตร บนภูโน จังหวัด National Park, Edo State, Nigeria. African Scientist,
กาฬสินธุ์. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 7(3), 135-142.
มหาวทิ ยาลยั มหาสารคาม, 29(4), 359-371. Schilthuizen, M. & Rutjes, H. A. (2001). Land snail diversity
Barr, S. M. & Macdonald, A. S. (1981). Geochemistry and in square kilometer of tropical rainforest in Sabah,
geochemistry of late Cenozoic basalts of Southeast Malaysian Borneo. Journal of Molluscan Studies,
Asia. Geological Society of America Bulletin, Part 67, 417-423.
II, 92, 1009-1142.

80 Patipol Jumlong Chanidaporn Tumpeesuwan and Sakboworn Tumpeesuwan / Burapha Sci. J. 18 (2013) 1 : 67-81

Solem, A. (1966). Some non-marine molluscs from
Thailand with notes on classification of the
Helicarionidae. Spolia Zoologica Musei Hauniensis,
24, 1-110.
Sutcharit, C. & Panha, S. (2006). Taxonomic review of the
tree snail Amphidromus Albers, 1850 (Pulmonata:
Camaenidae) in Thailand and adjacent areas:
subgenus Amphidromus. Journal of Molluscan
Studies, 72, 1-30.
Tumpeesuwan, C. (2007). Species diversity, distribution
and habitat relationships of terrestrial snails on
the Phu Phan mountain range of Northeastern
Thailand. Ph.D. thesis. Biological Science, Faculty
of Science, Chulalongkorn University.
Tumpeesuwan, C., Naggs, F., & Panha, S. (2007). A new
genus and new species of Dyakiid snail (Pulmonata:
Dyakiidae) from the Phu Phan range, northeastern
Thailand. The Raffles Bulletin of Zoology, 55(2),
373-379.
Vaught, K. C. (1998). A classification of the living Mollusca.
Florida: American Malacologists, Inc.

ปฏิพล จำลอง ชนดิ าพร ตุม้ ป่สี ุวรรณ และ ศกั ดบิ์ วร ต้มุ ป่ีสวุ รรณ / วารสารวิทยาศาสตร์บรู พา. 18 (2556) 1 : 67-81 81